منادیان وحدت:شیخ غزالی زندگی نامه: کشور مصر از دیرباز خاستگاه متفکران و اندیشمندان بزرگی بوده است. در سده‌های اخیر نیز بزرگانی چون، شیخ محمد عبده، استاد حسن البناء، شیخ محمود شلتوت، سید قطب و... از این کشور برخاسته و خدمات شایانی به اسلام و مسلمین انجام دادند. در تاریخ 1334 هـ.ق . در یک خانواده ساده و متدین در روستای «نکلاالعنب» واقع در استان بحیره، کودکی دیده به جهان گشود که بعدها به عنوان یکی از متفکرین بزرگ جهان اسلام معروف و مشهور شد. پدرش شیخ احمد السقا که یکی از تجار روستا به شمار می‌آمد و دوستدار رسول‌ صلی‌الله علیه واله وسلم و آل رسول علهیم‌السلام بود. قبل از تولد محمد، خوابی شیرین دید که او را به پسری به نام محمد غزالی بشارت دادند. او چقدر از این رویا خوشحال بود و آرزوی تحقق آن را داشت. پس از مدتی خداوند به این انتظار پایان داد و پسری به او عطا کرد. پدرش احمد، که به عارف بزرگ اهل سنت، ابوحامد غزالی (505) عشق می‌ورزید، با توجه به علاقه‌اش و خوابی که دیده بود تصمیم‌ گرفت نام فرزندش را محمد غزالی بگذارد. شیخ محمد غزالی بعدها درباره وجه تسمیه خود در یکی از جلسات درس گفت: پدرم شیخ احمد السقا عارف مسلک بود؛ به اهل بیت علهیم‌السلام عشق می‌ورزید و برای بزرگان عرفان احترام خاصی قائل بود. او حجت الاسلام ابو حامد محمد غزالی صاحب کتاب احیاء علوم‌الدین را بزرگ می‌داشت، لذا وقتی به دنیا آمدم، به دلیل تعلق خاطر به او، نام مرا محمد غزالی گذاشت که در واقع یک اسم مرکب است و نام خانوادگی من السقا است. در واقع پدرم با این آرزو چنین نامی را بر من نهاد که من نیز در عصر خود از شخصیتی همچون ابوحامد غزالی برخوردار شوم. مدرسه محمد، پس از گذراندن دوران کودکی، برای فراگیری ادبیات عرب و مقدمات علوم اسلامی، وارد مکتب خانه روستا شد. وی در بدو ورود، به حفظ قرآن مشغول و موفق شد در سن ده سالگی کل قرآن را حفظ کند. غزالی بعدها درباره آن روزها می‌گوید: هنگامی که به حفظ قرآن مشغول بودم، صبحگاهان، هنگام استراحت، پس از نمازهای یومیه، هنگام قدم زدن، قبل از خواب و در تنهایی قرآن را حفظ و مرور می‌کردم. بعدها هم که بازداشت شدم، مرتب قرآن را ختم می‌کردم و در آن تنهایی وحشت‌زا، قرآن انیس و مونس من بود. محمد، به دلیل مشکلات مالی پدر، دوران کودکی را با سختی گذراند، پدرش احمد، شش فرزند داشت، و نمی‌توانست به آنها به صورت مطلوب، رسیدگی کند، لذا اتاق محمد بسیار کوچک و محقر بود، وی شب‌ها روی فرشی نازک که بر کف حجره انداخته بودند، می‌خوابید ولی با آن همه سختی و مرارت، تمام هدف او در آن سنین کودکی حفظ قرآن بود. تحصیل، با هدف کسب مدارج علمی به شدت نهی می‌نمودند، و معتقد بودند که القاب علمی، اخلاص را از بین می‌رود. کرسی تدریس غزالی با پشتکار و کوشش، پس از چهار سال تحصیل در 1360 هـ. ق. در سن 26 سالگی، موفق شد از دانشگاه الازهر فارغ‌التحصیل شود. همچنین موفق به کسب اجازه دعوت و ارشاد و اجازه تدریس در دانشگاه الازهر گردید. غزالی در دانشکده اصول دین و مرکز بررسی‌های عربی و اسلامی دانشگاه الازهر مشغول تدریس و فعالیت علمی شد. همچنین سالیانی چند، ریاست شورای معارف اسلامی دانشگاه عبدالقادر را به عهده داشت و به عقیده صاحبنظران، اعتبار این دانشگاه در دوره‌های فوق‌لیسانس و دکترای رشته‌های فرهنگ اسلامی، مبانی دین و شریعت اسلام و... بیشتر مرهون کلاس‌های درس غزالی بوده است. به حق می‌توان گفت شیخ محمد غزالی یکی از پرچم داران وحدت اسلامی در سده اخیر است. غزالی معتقد است که اسلام، دین وحدت است و در اوایل ظهور توانست بین تمام قبایل عرب و عجم اتحاد برقرار کند و هفتاد سال بزرگترین تمدن انسانی و اسلامی را بنا نهاد ولی متاسفانه پس از آن تخم تفرقه پاشیده و جمعیت‌ها متفرق شد، در نتیجه ممالک اسلامی از هم پاشید. به برخی از اندیشه‌های او در این زمینه اشاره می‌کنیم: اسلام، وطن واقعی غزالی اعتقادی به مرزهای جغرافیایی ندارد و بسیار فراتر از آن فکر می‌کند. از منظر غزالی هر جا مسلمانی زندگی می‌کند، آنجا کشور بزرگ اسلامی است وی در این باره می‌گوید: وطن کوچک ما سرزمین نیل است که مورد توجه ماست ولی وطن بزرگتر ما سرزمینی است که عرب آن را در اختیار دارد و مورد علاقه ماست اما وطن عاالی ما منطقه‌ای است که همه مسلمانان طبق یک اصول و فکر و عقل با یکدیگر مربوط ساخته و قلب‌هایشان با یکدیگر رابطه دارد. نقد ناسیونالیسم عربی به عقیده غزالی وحدت عربی منهای اسلام هیچ توفیقی نخواهد داشت. وی ضمن انتقاد شدید از ناسیونالیسم عربی می‌گوید: اگر وحدت اعراب و دعوت به ناسیونالیسم عربی به شیوه و سبک حزب بعث عربی باشد، امیدوارم خداوند این اتحاد را موفق نگرداند و زمینه‌های آن را نیز فراهم ننماید. عرب منهای اسلام مساوی است با صفر و چنانچه اسلامی در کار نباشد، این اتحاد هیچ ارزشی ندارد. ما هم نیازی به آن نخواهمیم داشت. وحدت اهل باطل و تفرقه اهل حق یکی از نکات تاسف‌آور دنیای اسلام تفرقه است در حالی که استکبار و حامیان زور و زر با اتحاد و یکپارچگی منافع کشورهای مسلمان را تاراج می‌کنند، مسلمانان به علت اختلافات داخلی در ساختن کشور واحد اسلامی ناتوانند. اروپای مسیحی، پول واحد، اقتصاد واحد و ... ایجاد می‌کند ولی با کمال تاسف برخی از سران کشورهای اسلامی برای انتقام از کشور اسلامی دیگر با آمریکا و اسرائیل همکاری می‌کند این موضوع فقط در عصر ما نبوده است بلکه موضوعی است که امام علی علیه‌السلام نیز از آن رنج می‌برد و هنگامی که از سستی یاران خود در مقابل تهاجم دشمن آگاه شد، فرمود: به من خبر رسیده که «پسر بن ارطاة» بر یمن تسلط یافته، سوگند به خدا می‌دانستم که مردم شام به زودی بر شما غلبه خواهند کرد زیرا آنها در یاری کردن باطل خود، وحدت دارند و شما در دفاع از حق متفرقید! شما امام خود را در حق، نافرمانی کرده و آنها امام خود را در باطل فرمانبردارند! آنها نسبت به رهبر خود امانتدار و شما خیانتکارید... غزالی روشنفکر مصری، ضمن انتقاد از تفرقه موجود بین مسلمانان و اتحاد کفار می‌نویسد: فرقه‌های مختلف و متخاصم مسیحی، جنگ‌های دینی را که در خلال قرون وسطی میان ایشان شعله ور بود به دست فراموشی سپردند و اختلافات مهمی را که گاهی تا عمق عقاید‌شان نفوذ می‌کند و ایشان را از نظر اصول عقیده از هم جدا می‌کند، یکباره به دور افکندند و مقرر داشتند که در برابر اسلام و مسلمین به صفی واحد درآیند و جبهه‌ای نیرومند تشکیل دهند، ولی مسلمین بر سر امور واهی همچنان دستخوش خصومت و اختلاف مانده‌اند و جامعه‌ای که می‌باید ایشان را از تفرقه باز دارد هنوز به صورت آرزویی باقی مانده و نور صفا و محبتی که سزاوار است تا راه را در برابرشان روشن سازد هنوز پرتوی فرا راه ایشان نیفشانده است. عوامل تفرقه 1- عدم آگاهی یکی از عوامل تفرقه بین فرق مسلمین عدم آگاهی از عقاید و رفتار و اخلاق طرف مقابل است. عدم آگاهی موجب قضاوت بی‌جا می‌شود. هنگامی که علامه شیخ محمود شلتوت، شیخ الازهر فتوی جواز پیروی از مذهب اهل بیت را صادر کرد، برخی از متحجرین، به علت عدم آگاهی به این اقدام اعتراض کردند. غزالی در این باره می‌گوید: بیاد دارم که روزی یکی از عوام با خشم و خروش از من پرسید که: چگونه شیخ از هر فتوی داده است که تشیع مذهبی اسلامی و مانند سایر مذاهب است؟ من در جواب گفتم: تو از شیعه اطلاع داری؟ و از تشیع چه می‌دانی؟ او اندکی سکوت کرد و آنگاه گفت: ایشان گروهی از پیروان دینی غیر از دین ما هستند گفتم: ولی من دیده‌ام که ایشان درست به مانند ما نماز می گزارند و روزه می‌گیرند. مرد با تعجب گفت: چگونه چنین چیزی ممکن است؟ گفتم: عجبتر اینکه ایشان درست مانند ما قرآن می‌خوانند و پیامبر خدا را بزرگ می‌دارند و فریضه حج را به جا می‌آورند گفت: شنیده‌ام که آنها قرآنی دیگر دارند و با این اندیشه آهنگ کعبه می‌کنند که آن را مورد توهین قرار دهند! در این هنگام از سر تاثر و ترحم در او نگریستم و گفتم: تو معذوری زیرا بعضی از ما چیزهایی درباره بعضی دیگر می‌گویند که منظوری جز هتک حرمت ایشان ندارند. 2- نویسندگان مغرض بی‌شک آثار مکتبوب، تاثیر مهمی بر فرهنگ سازی مسلمانان دارد، اگر نویسنده‌ای، نفاق و پراکندگی را در آثارش رواج دهد، جامعه نیز به همین سو پیش می‌رود غزالی ضمن انتقاد از این نوع نویسندگان می‌گوید: آن نویسندگانی که توجهی به اتحاد مسلمانان ندارند و یا مطالبشان کینه و اختلافات را تحریک می‌نماید، جرم بزرگی را مرتکب می‌شوند. 3- یادآوری اختلافات گذشته یکی از عوامل تفرقه بین مسلمانان دامن زدن به اختلافات گذشته و بزرگ‌نمایی آن است. در صدر اسلام خلافت، موضوع اصلی اختلاف بین مسلمانان گردیده و هنوز هم ادامه دارد. غزالی در این باره می‌گوید: ما به طور ریشه‌ای عقب مانده‌ایم، اسلام چکار باید بکند؟ وضع مسلمانان تاسف بار است. آنها تاریخ گذشته را به رخ هم می‌کشند. اختلاف بین ابوبکر و عمر، بین ابوبکر و علی. از نقطه نظر تاریخی این موضوع دیگر پایان یافته تلقی می‌شود، من فرزند امروز هستم. یادآوری ین مسائل چه مشکلی را حل می‌کند جز آنکه آتش اختلاف بین نوادگان را دامن می‌زند همان‌طور که بین اجداد بود، چه بدست آوردیم؟ هیچ! عوامل وحدت 1-رشد فرهنگی و علمی از دیدگاه غزالی راه برطرف شدن اختلافات و رسیدن به وحدت، پیشرفت فرهنگی و علمی در میان جوامع مسلمانان است، وی در این باره می نویسد: وسعت اطلاعات و ترقی و افزایش علمی، اطلاع از بزرگترین حقایق زندگی و مذاهب فلاسفه و علماء اولین راه بر طرف شدن اختلافات است. 2- عالمان دینی به عقیده غزالی یکی از عوامل مهم در شکل گیری وحدت میان توده های مردم، نقش عالمان دینی در کلیه فرقه های اسلامی است. این نکته بدیهی است که اگر عالمان در سخنرانی ها، کنفرانس ها و نوشتارهای خود به موضوع وحدت توجه کنند، جو جامعه اسلامی نیز به سوی وحدت پیش خواهد رفت. غزالی در این زمینه می گوید: خدا پادشاه ایران، نادرشاه را در برابر کوششی که در راه وحدت کلمه و جمع امت مبذول داشت جزای خیر دهد ولی در عصر ما ایفای نقش تقریب- پیش از آنکه بر عهده پادشاهان باشد- برعهده علماست. 3- مسئولین غزالی ضمن تبیین این نکته که یکی از مهمترین عوامل اختلاف، حکام فاسدی بودند که در کشورهای اسلامی حکومت داشته اند، او سیاستمداران را به تغییر نگرش از اختلاف به وحدت سوق می دهد و در این باره می گوید: صحیح است که اختلافات تحت تاثیر عوامل سیاسی به وجود آمده است و مطالع پادشاهان و مظالم حکام آن را گسترش داده است. از این رو سیاستمداران مسئولیت دارند تا فسادی را که اسلافشان به وجود آورده اند به صلاح آورند. وظیفه مسلمانان در قبال وحدت غزالی ضمن حساس خواندن شرایط جهان اسلام و توطئه های استکبار جهانی، وظیفه آنان را بسیار سنگین می داند و در این زمینه می گوید: وظیفه مسلمین در این شرایط حساس و اوضاع خطرناک این است که از پراکندگی و اختلاف باز آیند و در برابر حمله های صلیبی جدید صفی واحد و جبهه ای متشکل و نیرومند به وجود آورند و در این مبارزه سرنوشت ساز که تقدیر بر ایشان مقرر داشته در سنگر استوار دین خود ثابت قدم بمانند و توجه داشته باشند که برای ایشان مایه ننگ و شرم آور است که به هنگام تجمع قوای شر و اتحاد دشمنان در حمله و هجوم همگانی بر ایشان پراکنده و بی سامان باشند یا در میدان مسابقه ترقی و تقدم واپس بمانند یا از تمسک به دین خود سستی کنند در شرایطی که پیروان مذاهب باطلب به عقاید خود پای بندند. تنظیم برای تبیان:سید ابراهیمی