گزارشي از نشست علمي بررسي آثار فقه سياسي آیت الله عميد زنجاني

مسؤول گروه سياسي پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي يكي از ويژگي‌هاي كتب فقهي آیت الله عميد زنجاني را ادبيات فقهي آن دانست.

به گزارش خبرگزاري رسا، نشست علمي بررسي آثار فقه سياسي ایت الله عباسعلي عميد زنجاني، رييس پژوهشكده مطالعات و تحقيقات علوم اسلامي، شامگاه چهارشنبه، پانزدهم اسفندماه با حضور حجج اسلام محسن مهاجرنيا، مسؤول گروه سياسي پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي و نجف لك‌زايي، رييس پژوهشكده علوم سياسي پژوهشگاه دفتر تبليغاتت اسلامي به همت انجمن مطالعات سياسي حوزه و گروه سياسي پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي در سالن همايش هاي اين مجموعه در قم برگزار شد.

سيد علي عماد، دبير اين نشست علمي در ابتدا با اشاره به تاريخچه فقه سياسي شيعه و تلاش‌هاي علمايي همچون مرحوم ناييني و كاشف‌الغطا گفت: اخلاق، فقه و کلام سه دانش محوري در حوزه‌هاي علميه است كه از ميان اينها، فقه کليدي‌ترين نقش را در ماندگاري تمدن اسلامي و صيانت از هويت تشيع ايفا کرده است.

وي افزود: فقه، در طول تاريخ به يک نهاد اجتماعي تبديل شده و با پاسخگويي به نيازهاي جامعه از تمدن اسلامي صيانت کرده است.

سيد علي عماد در پايان تصريح كرد: فقه بايد نقش خود را در دوران معاصر به ويژه بعد از تأسيس جمهوري اسلامي به خوبي ايفا مي‌کرد؛ بنابراين فقه اقتصاد، فقه تربيت و فقه سياست بايد بيش از گذشته مورد توجه مسؤولين امر قرار بگيرد.

در ادامه اين مراسم، حجت‌الاسلام و المسلمين عميد زنجاني با بيان اين كه اصطلاح فقه سياسي هنوز هم در جامعه واژه‌اي چالش برانگيز است، گفت: با وجود تمام ابهاماتي كه در تعريف واژه فقه سياسي وجود دارد، ولي به دليل روشن بودن مصاديق آن در جامعه، بايستي پژوهشگران عرصه فقه و سياست به دنبال بررسي و تبيين اين مسأله باشند.

وي تقسيم‌بندي فقه را از اهل تسنن دانست و افزود: بهترين و مهمترين تقسيم‌بندي كه تا به حال براي فقه انجام گرفته است، تقسيم‌بندي موضوعي است كه فقه سياسي نيز ناشي از اين نوع تقسيم‌بندي مي‌باشد.

حجت‌الاسلام و المسلمين زنجاني در ادامه با اشاره به وجود مباحث فقه سياسي در كتب فقهي شيعه گفت: متأسفانه تا به امروز مسايل سياسي كتاب‌هاي فقهي را كه در همه كتب از طهارت تا ديات وجود دارد و مي‌تواند ذخيره خوبي براي تشيع باشد، جمع‌آوري نكرده‌ايم.

رييس پيشين دانشگاه تهران ارايه اطلاعات گسترده فقه سنتي در مسايل سياسي و پاسخگويي به مسايل جديد سياسي را دو رسالت مهم فقه سياسي دانست و گفت: نياز به دانستن و عمل به فقه سياسي در جامعه، به دليل حيات جامعه اسلامي و طرح مسايل روز سياسي، بسيار مشهود است.

وي در ادامه افزود: بايد ببينيم مباني فقه سياسي مسايل و مباحث حكومتي همچون انتخابات، مجلس‌هاي قانونگذاري و نظارتي و احقاق حقوق اقتصادي، علمي و سياسي جامعه چيست و نگاه دين به آنها چگونه است.

رييس پژوهشكده مطالعات و تحقيقات علوم اسلامي با اشاره به عدم وجود مباني فقهي براي برخي از مسايل سياسي اظهار داشت: اگر ما در زمينه شناخت مباحث فقه سياسي و فلسفه‌ها و مباني آن تلاش نكنيم، مجبور به استفاده از فلسفه‌هاي پيش ساخته غربي همچون سكولاريسم خواهيم شد و فقه و فلسفه اسلامي شكست خواهد خورد.

حجت‌الاسلام والمسلمين عميد زنجاني با اشاره به گستردگي فقه سياسي تصريح كرد: نهادهاي مختلفي براي نظارت بر مسايل سياسي در كشور وجود دارد كه به علت مشخص نبودن مباني فقهي، نمي‌توانند راهكارهاي مناسبي را براي اجراي اين سياست‌ها در جامعه ارايه دهند.

وي در ادامه افزود: ما امروزه فقط مصرف كننده فقه سياسي هستيم و در زمينه توليد اين فقه حياتي و نظريه‌پردازي پيرامون آن هيچ فعاليتي را انجام نمي‌دهيم.

اين استاد حوزه و دانشگاه با بيان اين كه فقه سياسي در طول تاريخ تسلسل داشته است، گفت: پژوهش درباره فقه سياسي از زمان شيخ مفيد تا زمان امام خميني(ره) ادامه داشته و هيچ‌گاه منقطع نشده است و در بسياري از نظريات فقهي اهل تسنن نيز تأثيرگذار بوده است.

در ادامه حجت الاسلام مهاجرنيا با بيان اينكه تا به حال كسي در تاريخ تشيع مانند حجت‌الاسلام و المسلمين عميد زنجاني و به گستردگي وي در مورد فقه سياسي فعاليت نداشته است گفت: كساني بايد در عرصه مباحث و مسايل فقهي فعاليت كنند كه خود در فقه و در آن مسئله مجتهد باشند.

وي در ادامه و در نقد مجموعه آثار حجت‌الاسلام و المسلمين عميد زنجاني گفت: به نظر مي‌رسد از ابتدا نقشه خاصي براي طراحي، تأليف و نام‌گذاري عناوين كتب ايشان وجود نداشته است و به همين علت ارتباط منطقي در بين مجلدات ديده نمي‌شود.

مسؤول گروه سياسي پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي با اشاره به دوگانگي نظريات موجود در آثار وي اظهار داشت: در مجموعه آثار فقه سياسي ايشان، در برخي از مسايل نظريات كاملاً اجتهادي و در برخي موارد كاملاً تاريخي مي‌شود.

حجت الاسلام مهاجر نيا با بيان اينكه فقه و مباحث مرتبط با آن بايد به صورت يك نظام كلي ديده شود افزود: يكي از محسنات كتب فقهي حجت‌الاسلام و المسلمين عميد زنجاني ادبيات فقهي آن است كه متأسفانه در برخي از موارد مانند مباحث حقوق بين‌الملل و حقوق عمومي دوگانگي ادبيات و زبان نوشتاري وجود دارد.

وي در پايان غلط‌هاي تايپي، جلد نامناسب براي برخي از مجلدات و نبود فهرست منابع مناسب در پايان كتاب را از ديگر انتقادات وارد بر مجموعه آثار فقه سياسي حجت‌الاسلام و المسلمين عميد زنجاني دانست.

حجت الاسلام لك‌زايي نيز در اين مراسم با بيان اينكه حجت‌الاسلام و المسلمين عميد زنجاني را مي‌توان پدر علم فقه سياسي دانست اظهار داشت: از ويژگي‌هاي مبتدئين يك علم، توجه به راه‌اندازي اصولي آن علم و پايه‌ريزي مناسب آن است كه همين امر باعث دوري از زيبايي‌هاي ظاهري فعاليت مي‌شود.

وي ضمن انتقاد از طلاب و فضلاي حوزه‌هاي علميه در خصوص عدم فعاليت جدي در زمينه فقه سياسي گفت: حجت‌الاسلام و المسلمين عميد زنجاني از علمايي است كه به حق در زمينه فعاليت‌هاي حوزوي و دانشگاهي و ارتباط بين اين دو و همچنين تأليف و تدوين متون درسي، فعاليت‌ها و تلاش‌هاي مجاهدانه‌اي را انجام داده است.

رييس پژوهشكده علوم سياسي در ادامه افزود: جامعيت در طرح ديدگاه‌ها، امانتداري و بيان حقايق، نگاه ميان رشته‌اي، توجه به مباحث تطبيقي و توجه به سير تاريخي مباحث از ويژگي‌هاي برتر اين مجموعه كتب مي‌باشد.

حجت الاسلام لك زايي در پايان با بيان اينكه حجت‌الاسلام و المسلمين عميد زنجاني با تأليف، مجموعه آثار فقه سياسي فقه را به دانشگاه و از سوي ديگر سياست را به حوزه منتقل كرده‌اند تصريح كرد: جامعيت مجموعه آثار حجت‌الاسلام و المسلمين عميد زنجاني در زمينه فقه سياسي بسيار با اهميت است و مي‌توان از آن به عنوان يك دايره المعارف در اين زمينه استفاده كرد.

حجت‌الاسلام و المسلمين عميد زنجاني در پايان و در توضيح انتقادات وارده بر مجموعه آثار فقه سياسي خود ابراز داشت: تأليف هر جلد از اين مجموعه بر اساس نياز روز جامعه بوده است و به همين دليل تسلسل منطقي بين مجلدات كه از نقدهاي وارد شده به اين مجموعه است ديده نمي‌شود.

وي در ادامه افزود: نبود امكانات موجود در زمان تحصيل در حوزه و در زمان تأليف مجموعه آثار، نبود اساتيد مجرب در زمينه فقه سياسي، نبود كتاب‌هاي مرجع به زبان فارسي در زمينه علوم انساني جديد، از ديگر مشكلات موجود بر سر راه نگارش مجموعه آثار فقه سياسي بوده است.

رييس پژوهشكده مطالعات و تحقيقات علوم اسلامي در پايان تأكيد كرد: بايد از تعاريف و مقدمات خارج شويم و به مصاديق فقه سياسي در جامعه برسيم و هيچگاه نبايد به علت گستردگي اين فقه، از فعاليت باز مانده و مأيوس شويم.

حجت‌الاسلام و المسلمين عميد زنجاني همچنين از تلخيص مجموعه آثار فقه سياسي خود از ده جلد به چهار جلد و با ادبيات جديد و با يك نگاه نو به مسايل فقهي و سياسي خبر داد.

گفتني است، مجموعه آثار فقه سياسي حجت‌الاسلام والمسلمين عميد زنجاني در 10 جلد توسط انتشارات اميركبير و سمت به چاپ رسيده است.

نخستين مقاله وي در زمينه فقه سياسي در سال‌هاي 1337 و 1338 در جرايد آن دوره به چاپ رسيده است.