نگاهی به تاریخچه شهرستان گنبدکاووس
براساس کاوش های باستان شناسی، شهر گنبد کاووس پیشینه ای 5 - 6 هزار ساله دارد.
شهر گنبد کاووس با تمدنی کهن و تاریخی پرفراز و نشیب حدود 70 اثر باستانی ملی کشور را در خود جای داده است که از مهمترین آنان، شهر باستانی جرجان، گنبد قابوس بن وشمگیر، دیوار بزرگ جرجان، امامزاده یحیی بن زید و... را می توان نام برد.
این شهر با اقوامی مقتدر و نجیب، پس از ورود اسلام دانشمندانی نامدار چون عنصرالمعالی کیکاوس (از آخرین امیران آل زیار و نگارنده کتاب گرانقدر قابوسنامه) و عبدالقاهر جرجانی (صاحب تألیفات گرانبها در صرف و نحو و معانی و بیان عربی) را در آغوش خود پرورانده و جایگاه ارزشمندی در تاریخ تمدن باشکوه ایران داشته است.
این شهر سالیان طولانی، هنگام حکمرانی پادشاهان آل زیار، پایتخت ایران بوده است. شهر کنونی گنبدکاووس (پس از نابودی کامل بواسطه زلزله در سال 839 ش) از نو، به سال 1305 در دوران پهلوی اول بنیان نهاده شد و به سپاس از قابوس بن وشمگیر (سلطان آل زیار) نام شهر را گنبد قابوس که اکنون به گنبد کاووس تغییر یافته است نهادند و نقشه اولیه و اصلی این شهر توسط شهرسازان کشورآلمان با الگوی شطرنجی طراحی شده و جزء اولین شهرهای ایرانی است که دارای شهرداری بوده است.
شهر گنبدکاووس در سال 1313 شمسی تاسیس شده و با وسعتی بالغ بر 5 هزار کیلومتر مربع در فاصله 516 کیلومتری پایتخت و حدود 100 کیلومتری مرکز استان با جمعیتی بالغ بر 325 هزار نفر که حدود 60 درصد آن را ترکمن های اهل سنت تشکیل می دهند، در شرق استان گلستان قرار دارد.
در این شهرستان علاوه بر ترکمن ها قومیت های مختلفی چون ترک، فارس، سیستانی، بلوچ، خراسانی، شاهرودی زندگی می کنند و در یک کلام ساختاری از ایرانی کوچک در دل ایران بزرگ اسلامی است.
براساس نتایج سرشماری نفوس و مسکن سال1390 بالغ بر 325 هزار و 700 هزار نفر جمعیت دارد که از این تعداد حدود 147هزارنفر در شهر و مابقی در روستاها ساکن هستند.
مراحل توسعه ی کالبدی شهر گنبد در حدود 80 سال اخیر
ترکیب جمعیتی اولیه ی شهرگنبد قابوس براساس شواهد و نقل قول های ریش سفیدان منطقه، قبل از طراحی آن به شرح ذیل بوده است.
تا قبل از سال 1304 (ش ) بخشی از مردم در محل خیابان منوچهری فعلی که نسبت به اطراف مرتفع تر و از آبگیری محفوظ بوده تشکیل گردیده و محله ی دیگر توسط طوایف آتابای و قوجق ما بین خیابان شریعتی وخیابان بعثت فعلی اسکان یافتند که در آن محل مسجدی به پیش نمازی "دریا آخوند "ایجاد گردید که اکنون به مسجد "جامع" معروف است.
طایفه تکه در شمال غربی برج قابوس محله ی دیگری را تشکیل دادند که با محله ی فعلی تکه ها مطابقت دارد. در محله "چای بویی" طوایف "خوجه" و "گری" سکونت یافتند و طایفه "بهلکه" در بابل بهلکه ( بائول حاجی) فعلی اقامت یافتند که این ترکیب همچنان رعایت شده و مشهود است.
در سال 1304 بعد از فتح "صحرا" توسط قشون دولتی و طراحی جدید گنبد توسط مهندسان آلمانی، شهر گنبد به صورت شطرنجی و از طرف غرب به خیابان سعدی، از شمال به خیابان منوچهری، از جنوب به خیابان گلشن و از شرق به خیابان حافظ منتهی گردید. در سال های بعد ترک های مهاجر از شوروی سابق نیز در خیابان دارایی و میهن مستقر گردیدند. تعداد زیادی از ترک های آذربایجان و کردهای سنندجی در خیابان ولی عصر کنونی مستقر شدند. شاهرودی ها که از قبل در بازار گنبد فعالیت می کردند در این دوره شروع به مهاجرت به گنبد نموده و در خیابان اروند رود و شریعتی محله ای را تشکیل دادند.
در این دوره همچنین در محله ی آخوند آباد کنونی تعدادی ترکمن جعفربای مستقر شده و بافت جداگانه ای را نسبت به شهر تشکیل دادند که بعدها آخوند آباد نام گرفت. در سال 1330 قسمت جنوب گلشن که قبلا گورستان بود به عنوان گورستان متروکه اعلام شده و در حدود سال 1335 در آن محل ساختمان سازی گردید.
دانشسرای مقدماتی دختران ( تربیت معلم فعلی ) در سال 1330، سینما ایران در سال 1335، دبیرستان سینا ( دبستان مصطفی خمینی ) در سال 1338 و فروشگاه چیت بهشهر در سال 1340 ساخته شد و در همین سال کوی کارمندان در جنوب شهدای غربی شکل گرفت. ضمن اینکه در همین دوره قزاق ها که از شوروی سابق گریخته بودند در چای بویی جای گرفتند. در طی سال های بعد مهاجرینی از شهرهای استان خراسان به ویژه شهرستان بجنورد به گنبد انجام شد. این گروه در محل خیابان بهار تا خیابان علوی استقرار یافتند.
در سال های بعدی، در ادامه ی مهاجرت آذری ها، محله ترک آباد و خیابان آذربایجان را ایجاد نمود و شکل گیری کشاورزی تجاری باعث توسعه ی صنایع مرتبط به ویژه کارخانه پنبه در حواشی شهر گردیده و باعث شکل گیری توسعه ی خطی به طرف جنوب و شرق گردید. مهاجرت سیستانی ها در دهه ی 1340 به محدوده ی گلستان فعلی به ویژه شهرستان گنبد، شهر گنبد را نیز تحت تاثیر قرار داد. در این دوره به علت وقوع خشکسالی در سیستان، تعداد زیادی از سیستانی ها به سایر نقاط مهاجرت نمودند که 80 درصد آنها روانه ی استان گلستان فعلی گردید. این روند شهر گنبد را نیز متاثر نموده و محله ی " سید آباد" در شمال شرق گنبد تشکیل گردید.
محله های دیگراز جمله معلم آباد درخیابان آرش ( قبل از انقلاب) و شهرک فرهنگیان و آزادگان ( بعد از انقلاب) در اثر تقسیم زمین و واگذاری آن به کارمندان شکل گرفت.
شهرک تامین اجتماعی، کوی اندیشه و سایر نقاط همگی مربوط به دهه ی اخیر می باشد.
در اثر توسعه ی شهر برخی از نقاط روستایی و بافت های پراکنده نیز به شهر پیوستند. شهرک فرمانداری در شرق و یوسف آباد و نورخان آباد در شمال و در خارج از محدوده ی شهر رشد یافتند. همچنین روستای گدم آباد در شمال غرب شهر تحت تاثیر شهر قرار گرفته و از رشد بسیار شدیدی برخوردار گردید.
در سالهای بعد از انقلاب همچنین ورود افغانی ها منجر به پیدایش بافت ویژه ای در بدلجه، چای بویی و امامزاده گردید که به افغان آباد معروف است.
