نشانه های اهل بصیرت در کلام امیرالمومنین علیه السلام
اینکه بصیر کیست و چه ویژگی هایی دارد؟ از سوالات رایج این زمان است که قصد داریم پاسخ آن را در کلام امیرالمومنین ع در نهج البلاغه جستجو کنیم. شنیدن پاسخ این گونه سوالات از زبان کسی که خود در عصر فتنه و فتنه افروزی می زیسته؛ از بی بصیرتی عده زیادی در رنج بوده و به بصیرت یابی و بصیرت افزایی دعوت می کرده است هم شنیدنی است و هم یک راهکار کاملا عملی.
بصیر کیست؟
امیرالمومنین ع در تعریف بصیر به بیان ویژگی های او پرداخته و می فرماید:
فَإِنَّمَا الْبَصِیرُ مَنْ سَمِعَ فَتَفَكَّرَ وَ نَظَرَ فَأَبْصَرَ وَ انْتَفَعَ بِالْعِبَرِ ثُمَّ سَلَكَ جَدَداً وَاضِحاً یَتَجَنَّبُ فِیهِ الصَّرْعَةَ فِی الْمَهَاوِی وَ الضَّلَالَ فِی الْمَغَاوِی وَ لَا یُعِینُ عَلَى نَفْسِهِ الْغُوَاةَ بِتَعَسُّفٍ فِی حَقٍّ أَوْ تَحْرِیفٍ فِی نُطْقٍ أَوْ تَخَوُّفٍ مِنْ صِدْقٍ [1]
شخص بصیر و بینا کسی است كه می شنود و می اندیشد؛ به دور و برش خوب نگاه می کند و بر بینشى كه دارد می افزاید و از آن چه که موجب عبرت است نفع می برد. سپس در راه روشن گام بر می دارد و در آن راه از افتادن در مواضع تباهى و قرار گرفتن در مراحل گمراهى پرهیز مى كند و گمراهان را با سختگیرى در حق، یا تحریف در سخن و یا ترس از راستگویى بر ضد خویش یاری نمی كند.
شرح و بیان بیشتر این کلام را می توان در جاهای دیگر نهج البلاغه مشاهده کرد که در آنها بر روی یک ویژگی تاکید بیشتری کرده و آن را محور سخن قرار داده است.
حساب شده عمل کردن
حساب شده عمل کردن یکی از ویژگی های اهل بصیرت است که امیرالمومنین به آن اشاره کرده و می فرماید:
فَالنَّاظِرُ بِالْقَلْبِ الْعَامِلُ بِالْبَصَرِ یَكُونُ مُبْتَدَأُ عَمَلِهِ أَنْ یَعْلَمَ أَ عَمَلُهُ عَلَیْهِ أَمْ لَهُ فَإِنْ كَانَ لَهُ مَضَى فِیهِ وَ إِنْ كَانَ عَلَیْهِ وَقَفَ عَنْهُ فَإِنَّ الْعَامِلَ بِغَیْرِ عِلْمٍ كَالسَّائِرِ عَلَى غَیْرِ طَرِیقٍ فَلَا یَزِیدُهُ بُعْدُهُ عَنِ الطَّرِیقِ الْوَاضِحِ إِلَّا بُعْداً مِنْ حَاجَتِهِ [2]
کسی كه با دیده قلب می نگرد و با روشن بینى وارد عمل می شود آغاز كارش باید این باشد كه بداند آیا عملى كه انجام مىدهد به سود اوست یا به زیانش؛ پس اگر به سود اوست انجام دهد و اگر به زیان اوست ترك كند؛ زیرا آن كه بدون بصیرت عمل می كند مانند كسى است كه به بیراهه مىرود ؛ هر چه جلوتر می رود از مسیر و مقصودش دورتر مىگردد.
گرایش به خوبیها
از ویژگیهای ممتاز اهل بصیرت آن است که پیوسته به دنبال خوبی ها هستند؛ نگاهشان به خوبیهاست و به دنبال پیروی از آنها هستند به تعبیر دیگر اهل بصیرت تنها به آنچه که خدا حلال دانسته بلکه به سوی آنها تشویق و ترغیب کرده گرایش دارند و در پی رسیدن به آنها هستند. و این معنای کلام امیرالمومنین ع است که فرمود:
أَلَا إِنَّ أَبْصَرَ الْأَبْصَارِ مَا نَفَذَ فِی الْخَیْرِ طَرْفُهُ [3]
مرحوم خویی در شرح این عبارت می نویسد: بهترین نگرشها، نگرشی است که به ببینده بینش و بصیرت عطا کند و به او در جهت کسب سعادت ابدی و کمالات انسانی کمک کند.[4]
شهامت و خطرپذیری
از دیگر نشانه های اهل بصیرت شهامت و شجاعتی است که بینش درونیشان به آنها داده است. آنها چون در شناخت حق از باطل تردیدی ندارند و در ایمان از قوت بالایی برخوردارند از این رو در برابر باطل و جریان همسوی با آن، ذره ای ترس و سست قدمی به خود راه نمی دهند و با صلابت تمام در برابر آن می ایستند. امیرالمومنین ع در این باره به اثر بصیرت خود اشاره کرده و می فرماید:
إِنِّی وَ اللَّهِ لَوْ لَقِیتُهُمْ وَاحِداً وَ هُمْ طِلَاعُ الْأَرْضِ كُلِّهَا مَا بَالَیْتُ وَ لَا اسْتَوْحَشْتُ وَ إِنِّی مِنْ ضَلَالِهِمُ الَّذِی هُمْ فِیهِ وَ الْهُدَى الَّذِی أَنَا عَلَیْهِ لَعَلَى بَصِیرَةٍ مِنْ نَفْسِی وَ یَقِینٍ مِنْ رَبِّی [5]
به خدا سوگند چنانم كه اگر به تنهایى با سپاه دشمن روبرو شوم، در حالى كه آنان سراسر پهنه گیتى را آكنده باشند؛ نه اهمیتى مىدهم و نه مىترسم؛ چرا كه با بینش درونى و یقینی که خدا به من بخشیده است، در این واقعیت تردیدى ندارم كه آنان در گمراهى اند و من در راستاى هدایت الهى در حركتم.
بدعت گریزی
بصیر با بصیرت و نگاه حق بینی که دارد نه تنها اهل بدعت گذاری و انحراف در دین خدا نیست؛ پس از شناخت جریان حق از باطل با تمام قدرت و توان در برابر جریان باطل که گاهی به صورت بدعت گذاری و نوآوری های گمراه گننده ظهور می کند ایستادگی کرده و از پذیرش آن سرباز می زند.
وَ نَاظِرُ قَلْبِ اللَّبِیبِ بِهِ یُبْصِرُ أَمَدَهُ وَ یَعْرِفُ غَوْرَهُ وَ نَجْدَهُ ... قَدْ خَاضُوا بِحَارَ الْفِتَنِ وَ أَخَذُوا بِالْبِدَعِ دُونَ السُّنَنِ وَ أَرَزَ الْمُۆْمِنُونَ وَ نَطَقَ الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ [6]
قلب خردمند دیده ای دارد که با آن به پایان كار خویش می نگرد و فراز و نشیبش را شناسایی می کند ... واقعیت این است كه مردم این روزگار در امواج فتنه ها غوطه ور شدند و بدعت ها را بر سنت ها برگزیدند ولی مۆمنان تن به این بدعتها ندادند و ناچار شدند در این فضای باطل گوشه گیر شوند و ساکت. و در عوض گمراهانى كه بعثت و معارف دین را دروغ مىانگاشتند زبان گشودند.
قاطعیت انقلابی در برابر فتنه و اهل آن
این ویژگی که پرچمدار آن خود امیرالمومنین ع است در مواقعی که آتش فتنه برپاست ظهور بیشتری دارد. اهل بصیرت یا همان حق بینانِ حق شناس، زمانی که باطل، با لباس حق به میدان می آید؛ نگاه به باطن آن کرده و بر قلب تاریک آن می تازند بی آنکه فریب ظاهر فریبنده آن را بخورند.
امیرالمومنین ع در وصف این ویژگی بی نظیر خود که برخاسته از بصیرت بی همتای آن حضرت بود می فرماید:
أَیُّهَا النَّاسُ فَإِنِّی فَقَأْتُ عَیْنَ الْفِتْنَةِ وَ لَمْ یَكُنْ لِیَجْتَرِئَ عَلَیْهَا أَحَدٌ غَیْرِی بَعْدَ أَنْ مَاجَ غَیْهَبُهَا وَ اشْتَدَّ كَلَبُهَا [7]
اى مردم! من بودم كه چشم فتنه را كور كردم و كسى جز من بر آن جرأت نداشت؛ بعد از آنكه تاریكى فتنه ها همه جا را گرفته و گزند آن همه گیر شده بود.
پی نوشت:
1. خطبه 153
2. خطبه 154
3. خطبه 105
4. منهاج البراعة 7/247
5. نامه 62
6. خطبه 154
7. خطبه 93
امید پیشگر
بخش نهج البلاغه تبیان
مطالب مرتبط:
