سال‌های دفاع مقدس در میانه دو مقطع تاریخی مهم از تحولات علمی کشور قرار دارد. اول مقطع تاریخی قبل از انقلاب اسلامی که با نظر به آمار علمی و روایت‌های تاریخی حاکی از مشارکت بسیار ناچیز ایران در علم جهانی و وابستگی در فناوری‌های راهبردی بوده است و دوم مقطع تاریخی مربوط به دهه‌های سوم و چهارم انقلاب که از ابتدای دهه هشتاد شمسی و در پی نهضت نرم‌افزاری و تولید علم آغاز شد و به دستاوردهای شگفت‌آوری در علم و فناوری انجامید که نهاد بین المللی علم‌سنجی موید آن بوده ‌است. اما سوالی که اینجا مطرح می‌شود این است که زیر ساخت روحی و فکری و سرمایه انسانی و تجربه نهادی لازم برای تحولات علمی که از ابتدای هشتاد شمسی آغاز شد چگونه تکوین یافت و آیا می‌توان خاستگاه تاریخی این زیر ساخت را در سال‌های دفاع مقدس جستجو کرد؟ شش راهبرد کلان دفاعی در دوران دفاع مقدس یکی از نکات حائز اهمیت در دفاع مقدس پشتیبانی دانشی صورت گرفته از راهبرد کلان دفاعی اتخاذ شده توسط فرماندهان بوده است . پس از تجاوز سراسری دشمن در مقاطع مختلف زمانی، چهار راهبرد کلان 1- جلوگیری از پیشروی دشمن، 2- ایجاد کمربند دفاعی و تثبیت مواضع، 3- بازپسگیری مناطق اشغالی و 4-  تنبیه متجاوز، توسط فرماندهان جنگ اتخاذ گردید. به موازات این راهبردها، ظرفیت‌ها و توانمندی‌های دانشی و مهندسی جنگ به صحنه آمد. نکته دیگر اینکه اقدامات دانشی و مهندسی صورت گرفته در طول دفاع مقدس منحصر در صحنه جنگ نبوده و نیر از ماموریت‌های ویژه مهندسی در طول دفاع مقدس بوده است. لذا افزون بر موارد فوق، دو راهبرد دیگر را نیز باید افرود. 5- مقابله با خرابی‌های دشمن و 6- ایمنی شهروندان. این اقدامات از این جهت مهم هستند که دشمن با بمباران زیرساختهای حیاتی کشور و بمباران شهرها و به شهادت رساندن مردم بی‌گناه به دنبال ایجاد شرایط بحرانی در پشت جبهه‌ها بوده تا روحیه و اراده مردم و رزمندگان را برای ادامه مقاومت تضعیف نماید. در واقع توان و ظرفیت دانشی مهندسی باید به میدان می‌آمد تا در طول جنگ زندگی عادی مردم و نیازهای اساسی‌شان دچار مشکل نشود و امنیت جانشان حفظ گردد. شرایط اضطراری جنگ؛ بستر ظهور ابتکارها استفاده از ایده‌ها و ابتکارات ساده و کم هزینه در مواجهه با مشکلات و مسائل مختلف و بعضا پیچیده یکی از نقاط برجسته علم و فناوری در دفاع مقدس است. رزمندگان نشان دانند که جهت مقابله با فناوری‌های پیشرفته و دانش گران دشمن هم حتی می‌توان صرفا با به‌کارگیری ابتکار و نوآوری دانشی در کمترین زمان ممکن و با کمترین هزینه به نتیجه رسید که در ادامه به برخی از آنها اشاره می‌شود. پل بشکه‌ای این پل از گام‌های اولیه پل سازی جهاد بود که برای ساخت آن بشکه‌های ۲۲۰ لیتری خالی را جمع‌آوری کردند؛ درهای آنها را محکم بستند تا آب در آنها نفوذ نکند؛ این بشکه‌ها با تسمه‌هایی محکم به اسکلت فلزی بسته‌بندی می‌شدند و قاب این اسکلت همه اطراف بشکه‌ها را فرا می‌گرفت. سپس این قطعات به سمت بهمن شیر حمل شد و با طراحی که روی اتصالات شده بود به راحتی روی رودخانه به هم وصل شدند. این پل کار تدارکات و جابجایی نیروها را برای شکست حصر آبادان انجام داد. منحرف کننده موشک اواخر جنگ، فرانسه به عراق موشک‌های اگزوسه داد که در ارتفاع ۴ متری سطح آب پرواز می‌کرد. رادار گریز بود و کشتی‌ها را به راحتی می‌زد. برای گمراه کردن رادار این موشک‌ها صفحه‌های عمود بر هم فلزی ساخته شد که امواج فرستاده شده از طرف موشک را به سمت خود موشک‌ها باز می‌تاباند و موشک در انتخاب هدف به اشتباه می‌افتاد و به جای کشتی‌ها به این صفحات اصابت می‌کرد. این طرح جهاد صنایع نظامی فرانسه را با اختلال رو به رو کرد چون دیگر هیچ کشوری حاضر به خرید این موشک‌ها نشد. رزمندگان جهاد سازندگی، مهندسین و دانشجویانی که در جنگ حضور یافتند، در مواجهه با مشکلات و نیازهای فناورانه، با ایمان، ابتکار و شجاعت، افتخارات مثال زدنی را از خود بجا گذاشتند. این ابتکار در طول جنگ سیر تکاملی داشت و از طراحی و ساخت پل ساده بشکه‌ای روی بهمن شیر در لحظات حساس حصر آبادان گرفته تا ساخت پل پیچیده لوله‌ای بعثت بر اروندرود جهت پشتیبانی از رزمندگان در فاو ادامه یافت  قایق مرداب‌رو پروانه موتور قایق‌ها در مرداب‌ها به دلیل حجم زیاد نی و گیاهان مردابی از کار می‌افتاد. به همین خاطر مهندسان جهاد قایقی طراحی کردند که با ملخ چوبی و از طریق جابجایی هوا هم روی نی و هم روی آب با سرعت پیش می‌رفت. موتور متحرک این قایق‌ها موتور فولکس بود که برای خنک شدن احتیاج به آب نداشت و با هوا خنک می‌شد. نمونه بزرگتر این قایق با نصب موتور هواپیما بعدتر ساخته شد. بالن ابابیل از دیگر ابتکارات جهاد سازندگی در دفاع مقدس بالن ابابیل بود که مانع پرواز هواپیمای دشمن در ارتفاع پایین جهت رصد یا هدف گیری مواضع، استحکامات و تاسیسات می‌شد. بالن ابابیل را می‌توان یکی از ابتکارات صنایع هوایی در حوزه دفاع دانست که مهندسان جهاد برای فریب هواپیماهای دشمن دست به ابتکاری جالب زدند. طرح بالن ابابیل در واقع هم فریب و هم سفیر مرگ هواپیماهای دشمن بود که می‌خواستند از گذرگاه‌های تنگ بین کوه‌ها و دور از چشم رادارها به پالایشگاه اصفهان نزدیک شوند. این بالن بزرگ با دنباله‌های فلزی و مواد خاصی که در آن به کار رفته بود این امکان را می‌داد که در رادار هواپیماهای دشمن دیده شده و راه عبور آن را ببندد و از حمله صرف نظر کند. ضمن اینکه در هنگام حمله هوایی خلبان دشمن ناگهان با موجودی عجیب مواجه می‌شد که در آسمان ثابت ایستاده است.  پمپاز آب (طرح چشمه الشریف) دشمن آب‌هایی را برای توقف نیروهای رزمنده در منطقه عملیاتی جنوب رها می‌نمود. در مواردی که نیاز بود جهادگران با تجهیزات خاص پمپاژ آب وارد عمل می‌شدند و آب زیر پای دشمن رها کرده و او را زمین گیر می‌کردند. زرهی کردن خودروها و تجهیزات رانندگان کمپرسی، بولدوزر و لودرها دائما در معرض شلیک دشمن قرار داشتند. جهادگران با طراحی، ساخت و نصب زره‌هایی فولادی به تجهیزات و ماشین آلات مهندسی امکان صدمه ندیدن رانندگان و ماشین آلات را فراهم آوردند. ماشین دود استتار طرح سحاب در عملیات‌هایی که انجام اقدامات رزمی یا مهندسی نیازمند پوشش استتار بود، جهادگران دست به ساخت ماشین دود استتار زدند که با ایجاد ابر مصنوعی با دود بسیار غلیظ امکان رصد خطوط مقدم را برای دشمن از بین می‌بردند.  فرش باتلاق‌رو یک سازه مهندسی بود که از پروفیل‌های محاسبه شده آلومینیوم درست شد. این فرش روی باتلاق نیزار و گل و لای پهن می‌شد تا خودروها و رزمندگان بتوانند به راحتی عبور کنند.  ماشین ضدشیمیایی پس از روی آوردن ارتش بعث عراق به استفاده مکرر از سلاح‌های‌ شیمیایی، نیروهای جهاد سازندگی به فکر چاره می‌افتند تا اقدام لازم جهت پدافند این سلاح مرگبار را انجام دهند. در این زمان حتی فیلتر ماسک‌های ضد شیمیایی در کشور کم بود. ماموریت این خودروها، به کارگیری مواد و گازهای خنثی کننده علیه عامل‌های شیمیایی استفاده شده در این سلاح‌ها بود. از این دست ابتکارات کم نیستند و در نهایت می‌توان اینگونه گفت که پیشرفت‌های برجسته فنی و دانشی در دفاع مقدس، نوآوری‌های دانشی و فناورانه، بیش از سازمان‌های متعارف و رسمی علمی، توسط گروه‌ها و سازمان‌هایی که برای رفع نیازهای اضطراری جنگ پدید آمده بودند شکل یافت. رزمندگان جهاد سازندگی، مهندسین و دانشجویانی که در جنگ حضور یافتند، در مواجهه با مشکلات و نیازهای فناورانه، با ایمان، ابتکار و شجاعت، افتخارات مثال زدنی را از خود بجا گذاشتند. این ابتکار در طول جنگ سیر تکاملی داشت و از طراحی و ساخت پل ساده بشکه‌ای روی بهمن شیر در لحظات حساس حصر آبادان گرفته تا ساخت پل پیچیده لوله‌ای بعثت بر اروندرود جهت پشتیبانی از رزمندگان در فاو ادامه یافت.