حکم پشت‌ بام و زیرزمین و مانند آن: آيات عظام امام ، سيستاني ، مكارم شیرازی، نوري همدانی: پشت بام و سرداب و محراب مساجد جزء مسجد به حساب مي‌آيد مگر آنكه بدانيم يا اطمينان پيدا كنيم كه آن مكان جزء مسجد نيست. آيات عظام رهبری ، خوئي ، تبريزي ، وحيد خراسانی ، صافي گلپایگانی ، بهجت ، فاضل لنکرانی : پشت بام و سرداب و محراب مساجد جزء مسجد به حساب مي‌آيد مگر آنكه بدانيم يا اطمينان پيدا كنيم كه آن مكان جزء مسجد نيست ، همچنين ملحقات مسجد ، اگر به قصد اينكه جزء مسجد باشد به آن افزوده شده، حكم مسجد را داراست ، مثل مكاني كه در اثر توسعه به مسجد افزوده شده و به قصد اينكه جزء مسجد باشد آن را وقف نموده باشند. [44] حکم صحن و حیاط مسجد آيات عظام امام ، رهبری ، صافی گلپایگانی ، بهجـت : آنچه به مسجد اضافه می‌شود جزء مسجد نیستند ، مگر علم پیدا شود که جزء مسجد قرار داده شده است. [45] حکم جنابت معتکف آیات عظام امام‌ ، فاضل لنکرانی: در مسجدالحرام و مسجدالنبی غسل جنابت جایز نیست و واجب است با تیمم ، از مسجد برای غسل خارج شود و در غیر مسجدالحرام و مسجد النبی نیز چنانچه غسل جنابت مستلزم مکث و توقّف باشد ، غسل جایز نیست و گرنه می تواند در مسجد غسل نموده یا آنکه برای غسل از مسجد خارج شود و اگر در موردی که خروج واجب است چنانچه عمداً از مسجد خارج نشود ، به‌خاطر توقّف حرام در مسجد ، اعتکافش باطل می‌گردد. آيات عظام صافی گلپایگانی ، مکارم شیرازی : هرگاه در مسجد جنب شود ، باید برای غسل از مسجد خارج گردد و در مسجد الحرام و مسجد النبی باید فوراً تیمم نماید و از مسجد خارج شود و در سایر مساجد بدون تیمم از مسجد خارج می شود هر چند امکان غسل در مسجد بدون ‌مکث و آلوده‌کردن مسجد فراهم باشد و اگر عمداً خارج نشد ، به‌ خاطر حرمت توقّف جنب در مسجد ، اعتکافش باطل می‌گردد . آیت الله سیستانی : در غیر مسجد الحرام و مسجد النبی از سایر مساجد ، اگر انجام غسل جنابت مستلزم مکث و توقّف در مسجد یا هتک یا محذور شرعی دیگر مثل نجس شدن مسجد نباشد، بنابر احتیاط واجب لازم است در مسجد غسل نماید و گرنه جایز نیست در مسجد غسل کند هر چند زمان غسل کمتر از زمان خروج از مسجد باشد. امّا در مسجد الحرام و مسجد النبی اگر غسل مستلزم محذور شرعی باشد ، واجب است در بیرون مسجد غسل نماید و گرنه چنانچه زمان غسل طولانی تر از زمان تیمم و از زمان خروج نباشد، واجب است در مسجد غسل نماید. این حکم در زمانی است که نوع حدث ، مانع از بودن در مسجد باشد ؛ امّا اگر مانع محسوب نشود مثلاً حدث مس میّت باشد ، چنانچه امکان دارد در مسجد غسل کند ، بنابر احتیاط لازم نباید برای غسل از مسجد خارج گردد . آیت الله وحید خراسانی : اگر بر اعتكاف‌كننده غسل واجب شود ، در صورتى كه غسل كردن در مسجد مانعى نداشته باشد - مانند غسل مسّ ميّت - جايز نيست از مسجد خارج شود و در صورتى كه مانع داشته باشد - مثل غسل جنابت كه مستلزم ماندن در مسجد با جنابت است - بايد خارج شود وگرنه اعتكاف او باطل مى‌شود. [46] حکم غصب کردن جا در اعتکاف آيات عظام امام ، فاضل لنکرانی ، سيستاني ، نوري همدانی : اعتكافش باطل نمي‌شود هرچند گناه كرده است. آيات عظام خوئي ، تبريزي : بطلان اعتكافش محلّ اشكال است. آیت الله صافي گلپایگانی: بنابراحتياط واجب اعتكافش باطل مي‌شود. آیت الله وحيد خراسانی: اعتكافش باطل مي‌شود. آیت الله مکارم شیرازی: بطلان اعتکاف به‌ خاطر غصب مکانی از مسجد که معتکف دیگری آنجا را برای اعتکافش در نظر گرفته و وسایلش را در آنجا نهاده ، مورد اشکال است. امّا اگر بر روی سجادۀ غصبی معتکف شود ، بدون‌شک اعتکافش باطل می‌شود. آیت الله بهجت : در صورتي كه مكان نشستن منحصر به همان مكان غصبي باشد ، اعتكافش باطل است ولي اگر مكان نشستن منحصر به محلّ غصبي نباشد ، اعتكافش صحيح است. [47] حکم رعایت نزدیکترین راه در خروج از مسجد سؤال1 : آيا مراعات نزديكترين مسير در هنگام خروج از محل اعتكاف واجب است ؟ آيات عظام امام ، وحيد خراسانی ، صافي گلپایگانی ، سيستاني ، نوري همدانی : احتياط واجب است. آیت الله بهجت : بلی ، بايد نزديكترين مسير را برگزيند. آیت الله مكارم شیرازی : انتخاب نزديكترين راه واجب نيست مگر آنكه اختلاف دو راه بسيار زياد باشد. آيات عظام خوئي ، تبريزي : احتياط مستحب است . [48] سؤال2 : كسي كه از مسجد براي غسل واجب خارج مي‌شود آيا مي‌تواند با وجود حمامِ نزديك به مسجد ، به حمام دورتر برود؟ مقام معظم رهبری : بايد محلّي را انتخاب كند كه مستلزم مكث كمتر در خارج مسجد باشد. آیت الله سيستاني : حمامي را انتخاب كند كه رفتن به سوي آن و غسل كردن در آن نسبت به حمام ديگر وقت كمتري را اشغال مي‌كند. آیت الله مكارم شیرازی : هرگاه زمان آنها مساوي باشد اولويّت با حمام نزديك است. آیت الله صافي گلپایگانی: اگر مستلزم توقف كمتر نمي‌شود نمي‌تواند. آیت الله وحيد خراسانی : ظاقرب طرق را اختيار كند. آیت الله بهجت : براي هر حاجت و ضرورتي كه از مسجد خارج مي‌شود بايد کوتاه ترین راه را انتخاب نمايد . [49] سؤال3 : شخصي در حال اعتكاف احتياج به طهارت (وضو يا غسل چه واجب چه مستحب) پيدا مي‌كند اگر طهارت در نزديکترين محل خارج مسجد ، مستلزم توقّف و مكث زياد در خارج مسجد است آيا مي‌تواند به مكان دورتر كه زمان كمتري معطّل مي‌شود برود؟ مقام معظم رهبری : هركدام كه مستلزم مكث كمتر در خارج مسجد باشد ، بايد انتخاب شود. آیت الله سيستاني : ميزان دوري يا نزديكي به مسجد نيست بلكه ميزان ، بودن در خارج مسجد است كه بايد سعي شود هر چه كمتر در خارج مسجد توقّف كند. آیت الله شبیری زنجانی : براي مقدار خروج از مسجد، ضرورت بايد رعایت شود نزديكي و دوري باعث فرق نيست و اگر مقدار زمان در نزديك و دور مساوي باشد شخص در انتخاب مخيّر است و گرنه هر كدام كه مستلزم مكث كمتر در خارج مسجد گردد ، لازم است انتخاب شود. آیت الله مكارم شیرازی: آري اين كار اولويّت دارد. آیت الله صافي گلپایگانی : بلي مي‌تواند. آیت الله وحيد خراسانی: اختيار كند توقّف كمتر را . آیت الله بهجت : براي هر حاجت و ضرورتي كه از مسجد خارج مي‌شود بايد اقتصار بر اقلّ نمايد از جهت خروج از مسجد. آیت الله نوري همدانی: بلي، بايد به آنجا كه زمان كمتر مي برد ، برود. آیت الله فاضل لنکرانی: مانعي ندارد بلكه بايد به جائي برود كه زمان كمتري خارج مسجد باشد. آیت الله تبريزي : در فرض زمان كمتر مانعي ندارد. [50] سؤال4 : حكم مسأله قبل در مورد تخلّي و توالت رفتن چيست؟ گاه توالت نزديك شلوغ است و مستلزم توقف زياد در خارج مسجد است ولي در توالت دورتر كمتر معطل مي‌گردد؟ آیات عظام رهبری ، مكارم شیرازی، صافي گلپایگانی ، وحيد خراسانی، بهجت ، شبیری زنجانی ، سيستاني ، نوري همدانی: حکم مسأله قبل را دارد. [51] حکم نشستن در زیر سایه معتكف در خارج از مسجد ، در صورت امكان نبايد زير سایه بنشيند ، لذا نشستن زير سایه در خارج از محلّ اعتكاف ، اگر قضاء حاجت و رفع نياز متوقف بر نشستن باشد ، اشكال ندارد. حکم راه‌رفتن در زیر سایه آيات عظام امام ، مكارم شیرازی، سيستاني ، نوري همدانی : بلی مي‌تواند هر چند احتياط مستحب ترك آن است. آيات عظام صافي گلپایگانی ، بهجت : بنابر احتياط واجب زير سایه راه نرود. [52] حکم نشستن در غیر زیر سایه آيا معتكف در خارج از مسجد مي‌تواند در مکانی که سایه نیست مثلاً زير آفتاب بنشيند : آيات عظام امام ، صافي گلپایگانی ، وحيد خراسانی ، نوري همدانی، بهجت : بنابر احتياط واجب ننشيند مگر در حال ضرورت. آیت الله سيستاني : بنابراحتياط واجب بعد از قضاء حاجت و رفع نياز ننشيند مگر در حال ضرورت. آیت الله مكارم شیرازی: نبايد بنشيند. [53] خروج طولانی هرگاه بنابر ضرورتی از مسجد خارج شد و خروجش طولانی گردد ، به‌گونه‌ای‌که صورت اعتکاف از بین برود ، اعتکافش باطل می‌شود . [54] پی نوشت ها: [44] تحرير الوسيلة مرحوم امام، ج1، القول في شروطه، م7 ص280 و كتاب الطهارة، القول في احكام النجاسات، م4 ص108 ، الاحكام الواضحة آیه الله فاضل، م 1104 ص269 ، هدايه العباد آیه الله صافي ج1 الاعتكاف م 1410 ص239 ، عروه الوثقي ج2، كتاب الاعتكاف، شروط الاعتكاف، م20 و م23 ، منهاج الصالحين آیات عظام خوئي، سیستانی، تبریزی، وحید ج1، الخاتمة في الاعتكاف، م 1071 و غسل الجنابة، م 180 ، مجموعه‌ استفتائات مقام معظم رهبری آیت‌الله خامنه‌ای در سایت ایشان . [45] تحریر الوسیله ج۱ ص۲۹۰ ، هدایه العباد آیت الله صافی م1411 ، وسیله النجاه آیه الله بهجت ص۳۳۵ ، مجموعه‌استفتائات رهبری در سایت ایشان . [46] عروه الوثقی ج2 اعتکاف ، شرائط صحة الاعتکاف مورد الثامن ، تحریر الوسیله ج1 شرایط صحة الاعتکاف مورد السابع ص۲۸۸ و ص۲۹۰م10 ، اعتکاف عبادتی کامل، ص۸۴ ، رساله آیت الله وحید م 1767 . [47] عروه الوثقی، ج۲، ص۸۴ ، هدایه العباد آیه الله صافی ج1 م1415، تحریر الوسیله ج۱ ص۲۹۰ ، الاحکام الواضحه آیه الله فاضل، ص۲۷۰ ، منهاج الصالحین آیه الله سیستانی ج۱ ص۳۴۴ ، اعتکاف عبادتی کامل، ص۸۲ ، وسيله النجاه آیه الله بهجت، خاتمة في الاعتكاف، م 1205 ، منهاج الصالحين آیات عظام خوئي، تبریزی، وحید، سیستانی ج1، الخاتمة في الاعتكاف، م1077 . [48] تحرير الوسيلة ج1، خاتمة في الاعتكاف، القول في شروطه، م 9 ، الاحكام الواضحة آیه الله فاضل، الاعتكاف، الشرط السادس ، هدايه العباد آیه الله صافي گلپايگاني، ج1، الاعتكاف، شروط الاعتكاف، م 1412 ، وسيله النجاه آیه الله بهجت، شرائط صحة الاعتكاف، م 1203 ، عروه الوثقي ج2 شروط الاعتكاف، م 35 ، منهاج الصالحين آیات عظام خوئي، تبریزی، وحید، سیستانی ج1 الخاتمة في الاعتكاف، الشرط السادس . [49] استفتاء خصوصی . [50] استفتائات جديد آیت الله تبریزی ج1 س 729 ص152 ، استفتاء خصوصی از سایر مراجع . [51] استفتاء خصوصی کتبی از مراجع معظم تقلید [52] تحرير الوسيلة ج1، خاتمة في الاعتكاف، القول في شروطه، م 9 ، عروه الوثقي ج2، كتاب الاعتكاف، شرائط الصحة، م 35 ، وسيله النجاه آیه الله بهجت، شرائط صحة الاعتكاف، م 1203 ، الاحكام الواضحة آیه الله فاضل، الاعتكاف، الشرط السادس ، هدايه العباد آیه الله صافي ج1، شروط الاعتكاف، م 1412 . [53] تحرير الوسيلة ج1، خاتمة في الاعتكاف، القول في شروطه، م 9 ، هدايه العباد آیه الله صافي گلپايگاني ج1، الاعتكاف ، م 1412 ، الاحكام الواضحة آیه الله فاضل ، الاعتكاف، الشرط السادس ، وسيله النجاه آیه الله بهجت، شرائط صحة الاعتكاف، م 1203، منهاج الصالحين آیات عظام خوئي، تبریزی، وحید، سیستانی ج1، الخاتمة في الاعتكاف، الشرط السادس ، عروه الوثقي ج2، شروط الاعتكاف، م 35 . [54] عروه الوثقی، ج۲، ص۸۵. م36 ؛ استفتائات آیت الله بهجت ج۲، ص۴۴۵. منبع: سایت سراج