پوشش بانوان در دوره پلوی از کجا تا به کجا کشف حجاب در ایران زمانی اتفاق افتاد که رضا شاه قانونی را در 17 دی 1314 به تاریخ ایران تصویب کرد که بموجب آن، زنان و دختران ایرانی از استفاده از چادر، روبنده و روسری منع شدند... فرآوری: فهیمه السادات آقامیری- بخش تاریخ ایران و جهان تبیان نخستین نشانه های کشف حجاب نخستین نشانه های کشف حجاب را می توان در سخنرانی بدون روبنده طاهره قرةالعین و همچنین در دربار ناصرالدین شاه قاجار و در محافل روشنفکری یافت. همچنین فعالان جنبش زنان ایران در دوره مشروطه و ابتدای حکومت رضاشاه بحث هایی در نقد حجاب گشودند؛ ولی رسمیت پیدا کردن و اجباری شدن چند ساله آن به دوره حکومت رضا شاه باز می گردد. طاهره قرةالعین در سال 1264 هجری قمری در واقعه بدشت سخنرانی کرد و با حاضر شدن بدون نقاب روبنده حاضران را شگفت زده کرد. او همچنین جدائی دین بابی از دین اسلام و نسخ احکام و سنن قدیم را اعلام کرد. در دربار قاجار، مسافرت های شاه به اروپا و مشاهداتش از وضعیت پوشش زنان اروپایی در دربار تأثیر به سزایی داشت. به تدریج موضوع «کشف حجاب» در قالب تجدد خواهی به محافل روشنفکری و اشعار شعرا نفوذ کرد و درمطبوعات منعکس شد. روزنامه دیلی تلگراف در تاریخ 3 ژوئن 1927 میلادی (12 خرداد ماه 1306خورشیدی) در ذیل خبری با عنوان «بانوان عصر جدید ایران؛ مبارزه برای آزادی» نوشت: تهران، سه شنبه - مبارزه ای که بانوان متجدد و روشنفکر ایران برای آزادی نسوان شروع کرده اند ممکن است دامنه آن به کشمکش و تصادم میان اولیای امور و رهبران این نهضت کشیده شود. به درخواست مکرر نمایندگان علماء و بنا به قولی، روی خواهش شوهران غیور و حسود، شب گذشته، قوای انتظامی به باشگاهی که زنان بی حجاب با لباس های شبانه آخرین مد پاریس، با مردها اجتماع کرده، حمله بردند. مدیر باشگاه که علاقه زیادی به آزادی زنان و شرکت آنها در مسائل اجتماعی دارد، بازداشت و زندانی شد و هنوز معلوم نیست چه جرمی علیه او اعلام خواهد شد. زن ها اجتماعاتی تشکیل داده، علیه نادانی و عقب افتادگی خود به اولیای امور اعتراضات شدیدی نموده اند. این بانوان متجدد، مدعی هستند که یکی از عوامل مهم نهضت زنان ایران، همان نفرت و دوری از همسری با دخترانی است که آنها را به چشم ندیده و نشناخته و از این رو جوانان ایرانی، برای ازدواج با دختران اروپایی بیشتر اظهار تمایل می نمایند. زنان متجددی که در خبر فوق از آنان یاد شده، مربوط به اعضای انجمنی بودند، که با عنوان مجمع کشف حجاب از سوی میرزا ابوالقاسم آزاد، تشکیل شده بود... قانون کشف حجاب در زمان رضاخان اواسط دهه 1300 انتقاد به حجاب دست کم در تهران آسان تر شده بود. گروه های فعال جنبش زنان ایران از حجاب انتقاد می کردند، برای مثال نشریه عالم نسوان در سال 1310 بحثی درباره حجاب باز کرد و فراخوانی برای این بحث چاپ نمود. پاسخ های موافق و مخالف داده می شد. در مجموع، زنان از بی حجابی بسیار دفاع کردند و انحطاط اخلاقی جامعه را از سرکوب زنان توسط مردان می دانستند. هدی شعراوی نیز در همین دوره، در سال 1302 در مصر حجاب اسلامی اش را به نشانه حمایت از جنبش فمینیستی با اهدافی گسترده تر، در دریای مدیترانه انداخت. در دوره رضاشاه به تدریج لباس های اروپایی زنان با کنسرت های بی حجاب قمرالملوک وزیری در باشگاه ایران به بنیان گذاری تیمورتاش وزیر دربار بانفوذ و نوگرای رضاشاه، به میان مردم آمد. رضا شاه قانون کشف حجاب را یکباره صادر نکرد.... نخستین شایعات پیرامون قانون جدید، هنگامی پخش شد که رضاشاه تحت تأثیر اصلاحات دموکراتیک در افغانستان قرار گرفته بود و امان الله خان و ملکه ثریا، شاه و ملکه افغانستان در سال 1308 به ایران آمدند. ملکه افغانستان بی حجاب بود و جنجالی در میان روحانیون ایران برانگیخت. آنان از رضاشاه خواستند ملکه افغانستان را در ایران مجبور به داشتن حجاب کند که رضاشاه نپذیرفت. در همین زمان شایعاتی درباره تصویب قانون منع حجاب پخش شد. گام به گام تا کشف حجاب رضاشاه در سال 1309 دستور آزادی ورود کلاه های اروپایی زنانه به داخل ایران را صادر کرد. وی با این اقدام یک گام به تغییر لباس بانوان نزدیک تر شد. در این سال ها مهدی قلی خان هدایت(مخبرالسلطنه) نخست وزیر رضاشاه بود. وی در مجموع از متجددین محسوب نمی شد و وجود وی به روند نوسازگرایانه رضاشاه کمک شایانی نمی کرد. از این رو در سال 1312، مخبرالسلطنه کنار گذاشته شد و محمدعلی فروغی به جای وی نشست. روی کار آمدن فروغی تجددخواه، سیاست های نوسازگرایانه و تجددمآبانه را شدت بخشید. یکی از اقدامات تأثیرگذار فروغی در این راستا، تشویق رضاشاه به سفر به ترکیه در خرداد 1313 ه.ش بود. ترکیه که در این سال ها تحت رهبری مصطفی کمال معروف به آتاتورک، چهره جدیدی یافته بود، بهترین مکان برای مسافرت رضاشاه بود. آتاتورک که به سرعت با الگوبرداری از غرب در پی نوسازی کشور بود، بانوان را تشویق به کنار گذاشتن حجاب کرده و آنان را به عرصه اجتماعی کشانده بود. اقامت 40 روزه رضاشاه در ترکیه، وی را مجذوب سیاست های اصلاح طلبانه آتاتورک در تمامی زمینه ها و از جمله در حوزه زنان کرد. به طوری که پس از بازگشت به ایران درصدد الگوبرداری از اقدامات متجددانه وی برآمد. در بهمن 1313 در مراسم افتتاح دانشگاه تهران به دختران دستور داده شد که بدون حجاب وارد دانشگاه شوند. در فروردین 1314، جشنی در مدرسه شاپور شیراز برگزار شد و دختران بدون حجاب به اجرای مراسم ورزشی و پایکوبی در حضور علی اصغر حکمت، وزیر معارف و از فعالان کشف حجاب پرداختند. این مسئله اعتراض علما را به دنبال داشت و در تلگرافی به رضاشاه نارضایتی خود را اعلام نمودند، اما رضاشاه به آنها پاسخی نداد. در 22 اردیبهشت 1314 «کانون بانوان» به دعوت علی اصغر حکمت با هدف آزادی زنان از حجاب به ریاست شمس پهلوی و هاجر تربیت تشکیل شد. از دیگر اقدامات این بود که برای خو گرفتن مردم با اختلاط زن و مرد، در اوایل خرداد 1314، رضاشاه به کلیه وزرا، مدیران، روسا و کارمندان دولت دستور داد که هفته ای یک شب با خانم های خود در کلوپ ایران حضور یابند. همچنین در خرداد 1314، شاه از وزرایش خواست تا کلاه شاپو (کلاه بین المللی) را جایگزین کلاه پهلوی کنند. ابراز نگرانی علما و روحانیت از سیاست های رضاخان مردم مذهبی و به خصوص علما و روحانیت، از این وضعیت ابراز نگرانی کرده و گهگاه زبان به اعتراض می گشودند، اما این اعتراضات با خشونت سرکوب می شد. یکی از اعتراضات مهم، مربوط به مشهد بود. مردم و روحانیت این شهر در اعتراض به تغییر کلاه مردان و سیاست های غربی حکومت در کشف حجاب زنان، در مسجد گوهرشاد به نشانه اعتراض بست نشستند و شعارهایی علیه حکومت سر دادند. حکومت به دلیل خودداری مأموران محلی خراسان از هتک حرمت حرم رضوی، به سرعت نیروهایی از آذربایجان برای سرکوب معترضان وارد مشهد کرد. با رسیدن نیروهای کمکی به مشهد، تحصن مردم که به قیام گوهرشاد معروف شد، به طرز خشونت باری سرکوب گردید. به دنبال این حادثه، نائب التولیه آستان قدس به دلیل سهل انگاری در سرکوب مخالفان و عدم توجیه آنها اعدام شد. همچنین محمدعلی فروغی به دلیل خویشاوندی با نائب التولیه آستان قدس از مقام نخست وزیری برکنار گردید و محمود جم به جای وی منصوب شد. بالاخره در 17 دی ماه 1314، با حضور رضاشاه و همسر و دختران بدون حجابش در مراسم فارغ التحصیلی دانشسرای مقدماتی دختران، کشف حجاب صورت رسمی یافت و در تاریخ پهلوی بنام «روز آزادی بانوان» به ثبت رسید رضا شاه پس از تنها سفر خارجی اش به ترکیه در 12 خرداد 1313، تحت تأثیر اقدامات غرب گرایانه آتاتورک قرار گرفت. در این دوره نیز شایعاتی درباره ی ممنوعیت حجاب در مدرسه های دخترانه پخش شد، ولی قانونی در این راستا تصویب نشد. متحدالشکل بودن مردان با کلاه پهلوی رضا شاه ترجیح می داد که مردم لباس متحدالشکل بپوشند، مردان کلاه پهلوی به سر گذارند و نسبت به تقیدات دینی در زمینه حجاب سستی نشان دهند. رضا شاه که شدیداً تحت تأثیر بی حجابی زنان ترکیه قرار گرفته بود، این مسئله را پس از یک سال از گذشت سفر به ترکیه در آذر 1314 به محمود جم «رئیس الوزرا» چنین بازگو کرد: نزدیک دو سال است که این موضوع سخت فکر مرا به خود مشغول داشته است، خصوصاً از وقتی که به ترکیه رفتم و زن های آنها را دیدم که «پیچه» و «حجاب» را دور انداخته و دوش به دوش مردهایشان در کارهای مملکت به آنها کمک می کنند، دیگر از هر چه زن چادری است بدم آمده است. اصلاً چادر و چاقچور دشمن ترقی و پیشرفت مردم است. درست حکم یک دمل را پیدا کرده که باید با احتیاط به آن نیشتر زد و از بینش برد. از این رو بخشنامه کشف حجاب جهت تصویب رضاشاه در تاریخ 27 آذر 1314 از طرف رئیس الوزرا به دربار فرستاده شد تا در آغاز دی ماه فرمان اجرای غیررسمی قانون کشف حجاب به تمام ولایات ایران ارسال گردد. رضا شاه در 17 دی سال 1314 طی جشن فارغ التحصیلی دختران بی حجاب در دانشسرای مقدماتی رسماً بر کشف حجاب تأکید کرد. کشف حجاب در ترکیه اختیاری بود و علاوه بر آن آتاتورک فعالیت های برنامه ریزی شده و تبلیغات محتاطانه ای برای تشویق زنان به برداشتن حجاب اجرا می کرد. مثلاً می گفت: خودتان را به جهان نشان دهید و رودررو به جهان بنگرید. اما رضاشاه این کار را با زور انجام داد و به طور ناگهانی حق انتخاب را از زنان گرفت و هیچ روند جامعه پسندی برای این کار طی نشد. بخشی از زنان احساس برهنگی می کردند عملاً در خانه محبوس شدند. وقتی رضاخان ایران را ترک کرد.... در سال 1320 که رضاشاه ایران را ترک کرد اجرای قانون کشف حجاب سریعاً فراموش شد. وزارت فرهنگ حکم داد از ورود زنان بی حجاب به دانشگاه جلوگیری شود و معلمان زن مدرسه ها و استادان زن دانشگاه ها مجبور شدند با حجاب به کلاس درس بروند. در تهران و سایر شهرها دختران دانش آموز و زنان به خاطر نداشتن حجاب مورد آزار و اذیت قرار گرفتند. منبع : زندگینامه رضاشاه پهلوی، سایت خبرگزاری مهر، زنان در عصر مشروطه