صرف فارسی (بخش اول) دستور زبان فارسی به طور کلی به چهار بخش 1- آواشناسی 2- نحو 3- صرف یا سازه شناسی و 4- معنی شناسی تقسیم می شود. در دو مقاله گذشته بر آواشناسی و نحو مروری داشته ایم و حال به تشریح صرف فارسی می پردازیم. صرف چیست؟ بخشی از دستور زبان فارسی که خصوصیات کلمه و سازه ها را بررسی می کند. موضوع صرف چیست؟ موضوع صرف یا سازه شناسی عبارت است از: سازه، کلمه، اجزای کلام، ترکیب، اشتقاق، سازه شناسی لغوی، لغت سازی و واج های سازه ای. در ابتدا به تعریف سازه می پردازیم: سازه: به کوچکترین جز معنی دار در زبان سازه می گویند. مانند: پدر، مادر،دانا انواع سازه: سازه انواع مختلفی دارد و پنج گروه تقسیم می شود: الف) سازه آزاد و مقیّد ب) سازه واجی یا هجایی پ) سازه لغوی و دستوری ت) سازه بسیط و غیر بسیط ث) سازه فعلی و غیر فعلی سازه آزاد و مقیّد: سازه آزاد به سازه ای می گویند که به تنهایی و مستقل به کار می رود. مانند: خوب، بد، پدر و مادر سازه مقیّد یا وابسته به سازه ای گفته می شود که به تنهایی به کار نمی رود و با سازه یا کلمات دیگر همراه است و با آنها کلمه و یا نیمه کلمه تازه ای بوجود بیاورد. سازه بسیط و غیر بسیط: سازه بسیط: به سازه ای می گویند که از یک جز تشکیل شده باشد. مانند: "ی" و "ا" در تهرانی و دانا سازه غیر بسیط: گاهی برخی از سازه ها از اجزایی تشکیل شده اند که به هم جوش خورده و تبدیل به یک جز مرکب شده اند مانند: "انه" و "ینه" در "عاقلانه" و "زریّنه" سازه هجایی و سازه واجی: سازه واجی آن است که از یک واج بوجود آمده باشد. مانند: "ا" و "ی" در "دانا" و "تهرانی"؛ سازه واجی گاهی صامت است مانند: "د" و "ت" در "برد" و "ریخت" و گاهی مصوت است مثل "ا"، "و"، "ی" و "ه" غیرملفوظ در سرار، توانا، سیاهی، ریشو و یکشبه. سازه هجایی به سازه ای گفته می شود که از یک هجا یا بیشتر تشکیل شده باشد، مانند: اگین، مادر. ضمیمه بسیط آن است که تنها از یک جز تشکیل شده باشد مانند "ا" و "ی" در "بینا" و "شیرازی" و ضمیمه غیر بسیط یا مرکب به ضمیمه ای گویند که از دو یا چند جز بوجود آمده باشد. مثل "گانه" که از "گان" و "ه" تشکیل شده است ضمیمه: ضمیمه، پیوست یا پاره کلمه، سازه دستوری نا مستقلی است که به اول یا آخر یا وسط کلمه یا نیم کلمه ای با عنوان "بنیاد" می چسبد و کلمه مشتق یا شبه مشتق می سازد. مانند: "گر"، "نا"، "ها" و "می" در کلمات: کارگر، ناکام، مردان، دست ها و می خوانم. اقسام ضمیمه: ضمیمه انواع و اقسام مختلفی دارد که در این قسمت به معرفی آنها می پردازیم: ضمیمه ماده ساز و غیر ماده ساز: ضمیمه ماده ساز به ریشه کلمه می چسبد و ماده فعل یا اسم می سازد. چنین پیوست هایی در فارسی امروز فقط به فعل می چسبند و شامل دو پسوند هستند که عبارتند از "د" و "ت" در افعالی مانند "کرد" و "نشست". ضمیمه بسیط و غیر بسیط: ضمیمه بسیط آن است که تنها از یک جز تشکیل شده باشد مانند "ا" و "ی" در "بینا" و "شیرازی" و ضمیمه غیر بسیط یا مرکب به ضمیمه ای گویند که از دو یا چند جز بوجود آمده باشد. مثل "گانه" که از "گان" و "ه" تشکیل شده است. ضمیمه بومی و اقتباسی: به ضمیمه ای که ریشه فارسی داشته باشد، ضمیمه بومی می گویند. مانند"گر" و "ار" در ستمگر و پرستار ضمیمه اقتباسی یا قرضی به ضمیمه ای گویند که از زبان های دیگر آمده باشد. مانند: "ات" در پیشنهادات و "یّه" در فرمانیّه ضمیمه بارز: ضمیمه بارز به ضمیمه ای می گویند که از بنیاد و اجزا دیگر کلمه مشخص باشد، مانند "ار"، "ان" و"ام" در دیدار و خندان و امشب. ضمیمه کوتاه و بلند: ضمیمه ها هم مانند سایر عناصر زبان بلند یا کوتاهند، مانند "سر" که بلند شده و به "سار" تبدیل و به شکل پسوندی بلند درآمده است و یا "گاه" که "ا" در آن به فتحه تبدیل گریده و "گه" شده است. مانند: دامگه، خوابگه پس "سار" و "گار" ضمیمه های بلند و "سر" و "گه" ضمیمه های کوتاهند. ادامه دارد...... آسیه بیاتانی بخش ادبیات تبیان منابع: دستور مفصل امروز، دکتر خسرو فرشید ورد مقدمات زبان شناسی، دکتر مهری باقری