جریان فکری آشوری، آرمان مستضعفین و مسلمانان مبارز

در ادامه معرفی گروه های منفصل از روحانیت به معرفی جریان فکری حبیب الله آشوری و گروه آرمان مستضعفین و جنبش مسلمانان مبارز می پردازیم.

1-جریان فکری حبیب الله آشوری

یكی دیگر از افرادی كه در شكل گیری انحرافات فكری گروه فرقان نقش مۆثری داشت "‌ آشوری " بود . وی روحانی ساده زیست و ژنده پوشی بود که نسبت به روحانیون دیگر بدبین بود . حبیب الله آشوری اهل مشهد و به جسارت و هتاكی معروف بود كه برداشت های افراطی خود را به صراحت به زبان می آورد .

وی نویسنده كتاب توحید بود كه روحانیون مبارز به خاطر وجود نكات انحرافی در آن درصدد پاسخ گویی به آن برآمدند . در سال 1357 در جلسه ای كه در خانه آیت الله امامی كاشانی با حضور آقایان : فلسفی ، مطهری ، بهشتی ، مهدوی كنی ، انواری و مفتح تشكیل شده بود ،‌ حجت الاسلام دوانی موضوع كتاب توحید آشوری را عنوان كرد.[1]

شهید مطهری كتاب را رد كرد و امامی كاشانی و دیگران نیز معتقد بودند كه كتاب مذكور نكات انحرافی فراوانی به ویژه ارتباط دادن آیات مربوط به معاد و قیامت با ایام ظهور امام زمان عجل الله تعلی فرجه الشریف را دارد .

در ملاقاتی كه مدتی بعد علی دوانی با شیخ آشوری در خیابان ناصر خسرو داشت ، نكاتی را به وی تذكر داد . این ملاقات در انتشارات غدیر كه كتاب توحید آشوری را چاپ كرده بود ، صورت گرفت :

" آشوری كه جوان بیست و چند ساله ای بیش نبود ، به همراه چند نوجوان 16 – 15 ساله به محل انتشارات آمد . آن چند نوجوان بسیار مغرور و بی ادب بودند كه نشان می داد به شدت متأثر از تعلیمات آشوری هستند . یعنی غرور و خودخواهی و خود بزرگ بینی و بی اعتنایی به آخوند و این كه تو هم مثل او آدمی متعارف هستی و احترام به آخوند و هر فرد دیگری معنی ندارد و فرد پرستی است ."[2]

آقای دوانی ضمن باز كردن گفتگو ، اشاراتی به محتوای كتاب توحید كرد و گفت :

" بسیاری از آیات قرآنی را كه درباره معاد و روز قیامت است ، شما "من عندی" ناظر به عصر ظهور امام زمان دانسته اید كه تفسیر به رأی و دارای آن همه گناه است ."[3]

سپس با اشاره به این مطلب كه در كتاب توحید نسبت به علما و روحانیون به شدت حس بدبینی ایجاد شده گفت :

" نتیجه گرفته اید كه وقتی امام زمان می آید ، فقط با آنها طرف است و مادی ها و از خدا بی خبرها راحت و آسوده اند ، این چه طور تفكری است ؟ از كجای قرآن و حدیث می توان این را به دست آورد ؟ "[4]

وی همچنین به برخوردهای كینه توزانه آشوری نسبت به استاد مطهری تذكر داد و گفت : مگر ما چند نفر مثل مطهری داریم كه این قدر از او انتقاد می كنید ، شیخ آشوری بدون این كه پاسخ مناسبی بدهد به اشاره نوجوانان خشمگین محل را ترك كرد .

همانگونه كه آقای دوانی اشاره می كند ملاقات طولانی دیگری با سید جواد هشترودی ، یكی از وعاظ فاضل تهران داشت ، اما نصیحت های دیگران تغییری در رویه آشوری ایجاد نكرد . آشوری یكی از مدل های فكری گودرزی و فرقانی ها شد .

اساس كار آنها (فرقان) نیز همان كتاب توحید آشوری و جزوه هایی از نوشته ها و درس های گودرزی بر اساس آثار دكتر شریعتی است .[5] علی حاتمی یكی از عناصر اصلی و سران گروه فرقان كه نقش چشمگیری در جذب جوانان داشت ، از مبلغان و مروجان كتاب توحید آشوری بود.[6]

2-گروه آرمان مستضعفین[7]

گروه آرمان مستضعفین، براساس آنچه در آرم آن آمده، در تابستان سال 1355ش بنیاد گذاشته شده؛ ولی بیشتر، پس از انقلاب در سال‌های 58 و 59 به فعالیت فکری پرداخت. از رهبران اصلی این گروه فردی به نام محمد باقر (حسین) برزویی (از اهالی فسا) بود که از پیش از انقلاب در فعالیت‌های فرهنگی شرکت داشت و پس از شیفتگی نسبت به شریعتی و تا حدی تاثر از آثار فرقانی‌ها، خود با همکاری جمعی دیگر، فعالیت مستقلش را آغاز کرد. فعالیت این گروه تا سال 60 ادامه داشت. در جریان روی آوردن منافقین به جنگ مسلحانه، در این سازمان نیز انشعابی روی داد. بسیاری از آنان در بهمن 60 دستگیر شدند؛ برخی نیز به خارج کشور رفتند.

این گروه در عین حال که در کلیت اندیشه و متد، مواضع فکری فرقان را داشت، همانند فرقانی‌ها به برخورد فیزیکی با روحانیت معتقد نبود؛ به عکس تاکید می‌کرد که می‌بایست با روش شریعتی با روحانیت برخورد کرد؛ یعنی باید مردم را از آنان گرفت؛ نه آنان را از مردم.[8] برای این گروه، درست همانند فرقانی‌ها، تفکر دینی روحانیت به هیچ روی مقبولیت نداشت، چرا که به نظر اینان «اسلام دگماتیسم حوزه، به هیچ روی صلاحیت و شایستگی آن را ندارد که به عنوان علم مبارزه وارد صحنه‌ی اجتماع شود و توده‌ها را به دنبال خود کشیده و خط‌مشی‌ها و ایده‌آل‌های انسانی- اجتماعی را برای آن‌ها تبیین نماید. اسلام دگماتیسم، علم مبارزه و علم زندگی و حرکت نیست بلکه... عامل سکون و جمود و انحطاط فکری و فرهنگی توده‌هاست.» نویسنده‌ی همین نوشته، با استثناء کردن امام خمینی قدس سره و طالقانی می‌نویسد : «اسلام حوزه‌ای، توانایی آن را ندارد که خمینی بسازد، بلکه تنها ساختن خویی‌ها و شریعتمداری‌ها از عهده‌ی آن برمی‌آید.»[9]

عناصری که در این سازمان فعالیت داشتند، طی دو سال، جزوات عقیدتی و سیاسی متعددی منتشر کردند که برخی از آن‌ها عبارت بود از : وحی (جلد اول)، هجرت بستری که از بعثت عاشورا آفرید، خلق کرد ایران(2 جلد)، پیام مستضعفین، مجموعه‌ی مقالات که همه‌ی آن‌ها در نشریه‌ی آرمان چاپ شده بود. لیله‌القدر مرحله‌ی ارزش آفرین تقدیر ساز و شماری جزوه‌ی دیگر. بیشتر این‌ها، بیش از آنکه مطلب علمی باشد، عبارت‌پردازی بود. در عین حال که کوشش می‌شد تا از برخی از اشتباهات گروه‌های دیگر پرهیز شود، اما خود این تفکر هم اساس استوار و تعریف شده‌ای نداشت. زیاده‌نویسی از یک سو، و ادعای اصلاح‌گری در همه‌ی زمینه‌های دینی، مذهبی و سیاسی و تاریخی- اعم از صدر اسلام تا دوره‌ی معاصر- از سوی دیگر، دامنه‌ی کار آنان را به قدری توسعه داده بود که عملا امکان اظهار نظر تخصصی در آن‌ها وجود نداشت. علاقه‌ی آنان به تفکر شریعتی در جزواتی مانند گامی فراپیش در راه بارور ساختن متد هندسی او و جزوات چه نیازی به حرکت شریعتی کاملا آشکار است. این آثار نشان می‌دهد که ارتباط فکری آرمان با اندیشه‌های شریعتی بسیار گسترده بوده و در این زمینه، حرکت اینان به هیچ روی با حرکت فرقان یکسان نبود. در این جزوات تصریح شده بود که بنای آن را دارند تا متدهای اسلام‌شناسی شریعتی را مبنای کار خود قرار دهند. [10]

3-جنبش مسلمانان مبارز

حبیب الله پیمان (زادهء 1314 در شیراز) عضو کمیته رهبری «شورای فعالان ملی مذهبی» و از اعضای مۆسس و دبیرکل «جنبش مسلمانان مبارز» است.

این حرکت در ادامه جریان چپ اسالمی سوسیالیست های خداپرست است که در اغاز دهه سی با عنوان حزب مردم ایران فعالیت کرده و پیمان همان سالها نسبت به ان علاقمند شد.

این حزب در جریان رخداد های سال های 40 به بعد نیز فعال بود و طی این سال ها پیمان که نیروی جوان این حزب بود سخت در آن تلاش می کرد. از جمله کارهای قلمی وی نگارش کتابی تحت عنوان سوسیالیسم مردم ایران در شهریور 41 بود.[11]

در 1342 سخنرانی‌های پرشوری را همزمان با تظاهرات مردمی 15 خرداد انجام داد که در پی آن به همراه بسیاری دیگر از مبارزان ملی مذهبی بازداشت شد. در این سال «جنبش آزادی بخش مردم ایران (جاما)» را پس از جمع‌بندی قیام 15 خرداد و پایان مبارزات «نهضت مقاومت» و «جبهه ملی ایران» با همکاری کاظم سامی ایجاد و مشی مبارزه برای سرنگونی حکومتی سلطنتی را تدوین کرد. در 1343 در جبههء ملی سوم شرکت کرد و تالیف کتاب «خصوصیات اجتماعی-اقتصادی و فرهنگی ایل قشقایی» را در همین سال به انجام رساند.

در سال 83 ، پیمان در جلسه ای به مناسبت بیست و هشتمین سالگرد تاسیس جنبش مسلمانان مبارز گت:

ما به دو هدف این جنبش را تشکیل دادیم: یکی جمع و جور کردن بچه مسلمان هایی که از سازمان مجاهدین باقی مانده بودند و دیگری دفاع از اندیشه نوین دینی که زیر حملات دیگران بود.[12]

پی نوشت ها: 

[1] علی دوانی ، خاطرات من از استاد مطهری ، تهران ، انتشارات صدرا ، ج دوم ، 1375 ، ص 83 – 84 .

[2] همان، ص87.

[3] همان، ص88.

[4] همان.

[5] همان، ص90.

[6] آرشیو مركز اسناد انقلاب اسلامی ، پرونده علی حاتمی ، شماره بازیابی 936

[7] رسول جعفریان در پاورقی صفحه 641 کتاب خود «جریان ها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران»، می گوید: این عنوان نام نشریه آنان است و نام اصلی گروه «سازمان رزمندگان پیشگام مستضعفین ایران» بوده.

[8] چه نیازی به حرکت شریعتی، دفتر دوم، ص 49

[9] طالقانی سنگری که مستضعفین از آن بر امپریالیسم ـ ارتجاع شوریدند، ص43.

[10] رسول جعفریان، کتاب جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی ـ سیاسی ایران، ص641-643.

[11] سوسیالیسم مردم ایران از کانون تبلیغات و تعلیمات حزب مردم ایران، نوشته ح.پایدار، سلسله شیوه نو، تهران، مهرماه 1341ش.

[12] نامه، ش 32، مهر و آبان 1383.

منابع:

جریانها و سازمانهای مذهبی ــ سیاسی ایران (از روی‌کارآمدن محمدرضاشاه تا پیروزی انقلاب اسلامی) سالهای 1320ــ1357

خاطرات من از استاد مطهری

سوسیالیسم مردم ایران

تهیه و تولید:احمد اولیائی-گروه حوزه علمیه تبیان