خانواده در روستا
توسط : گردباد

خانواده روستایی ، بطور عمده گروهی است مرکب از زن و مرد و تعدادی فرزند که در ده سکونت دارند و از طریق اشتغال در یک یا چند رشته از فعالیت‌های زراعی ، باغ داری ، دامداری ، صنایع دستی و یا فعالیت‌های دیگری نظیر : کارگری (اعم از زراعی و غیرزراعی) ، چوپانی ، چوب داری ، پیله وری ، پیشه وری و کارهای مشابه دیگر زندگی شان را تامین می‌کنند.

 نگرش کلی

خانواده در جامعه روستایی ایران نه فقط محل انس و الفت زناشویی ، کانون پرورش کودک و مرکز انتقال بسیاری از میراث‌های فرهنگی ، ارزشها ، هنجارهای اجتماعی و عادات و رسوم و سنت‌های روستایی است، بلکه در عین حال یک نهاد اقتصادی به شمار می‌رود که بخش عمده‌ای از نیازمندیهای اساسی زندگی خانواده را از طریق تولید تامین می‌کند.

در واقع گروه کار و گروه خانوادگی در هم ادغام می‌شوند و اجتماع متشکل و به هم پیوسته‌ای را بوجود می‌آورند که اعضای آن به منظور تامین معاش خانواده فعالیت اقتصادی مشترکی دارند و همگی در ادامه حیات خانواده سهیم‌اند. خانواده روستایی هسته اصلی جامعه روستایی را تشکیل می‌دهد. به نظر می‌رسد که طبیعت خانواده‌های روستایی ، مهمترین عامل تشکیل دهنده خصیصه بارز گروههای روستایی به عنوان پدیده اجتماعی است و این امر تصویر کلی گروه‌های روستایی سراسر دنیا را به دست می‌آورد.

انواع خانواده روستایی در ایران

خانواده زارع

خانواده زارع از زمین زراعی بهره برداری می‌کند و پایه اصلی فعالیت اقتصادی آن متکی به زمین زراعی است و همین عامل سبب تشدید همبستگی میان اعضای خانواده می‌شود، میان خانوده‌های زارع از لحاظ میزان حق آبه ، کمیت و کیفیت زمین و شیوه تولید کشاورزی کم و بیش تفاوتهایی وجود دارد، و این امر در ساختار خانواده ، وظایف ، رفتارها و روابط متقابل میان افراد و جنبه‌های دیگر زندگی خانوادگی اثر می‌گذارد.

خانواده خوش نشین

خوش نشینان روستایی فاقد زمین زراعی‌اند و بر حسب چگونگی وضع اشتغال ، به گروه‌های متعددی تقسیم می‌شوند. خوش نشینان از لحاظ نوع اشتغال به گروه‌های عمده کارگران روستا ، سوداگران روستایی ، کاسب کاران ، کارکنان خدماتی ، افزارمندان و دامداران تقسیم شده‌اند، که هر کدام از آنها مشتمل بر چند گروه شغلی کوچکتر هستند.

اشکال خانواده روستایی از دید جامعه شناسان

خانواده هسته‌ای

به گونه‌ای از خانواده گفته می‌شود که از زن و شوهر بدون فرزند یا از زن و شوهر و فرزندان ازدواج نکرده تشکیل شده باشد.

خانواده گسترده

نوعی خانواده است که علاوه بر اعضای اصلی خانواده ، زن و شوهر و فرزندان و عروس یا داماد و نوه‌ها و سایر خویشاوندان را دربر گیرد. خانواده گسترده ممکن است سه نسل و یا بیشتر را شامل شود. میزان خانواده گسترده در جامعه روستایی ایران از جامعه شهری بیشتر است.

عوامل مرتبط با موجودیت خانواده در قشرهای روستایی

عامل اقتصادی

در پاره‌ای از مناطق روستایی و در میان برخی از قشرهای اجتماعی روستانشین که فعالیت‌های اقتصادی خانواده تنوع بیشتری دارد و یا در مناطقی که اقتصاد برنج حاکم است، خانواده غالبا در امور تولیدی به نیروی کار انسانی بیشتری نیاز دارد، در نتیجه تعدادی خانواده از نوع گسترده است که افراد زیادی را در بر می‌گیرد و گاهی حتی چهار نسل در کنار هم و زیر یک سقف زندگی می‌کنند و از منبع در آمد مشترکی تامین معاش می‌کنند. مسئله قابل توجهی که در این زمینه مطرح می‌شود، وجود وابستگی اقتصادی است. در این قبیل خانواده‌ها ، اعضا از نظر اقتصادی متکی به خانواده هستند و همگی زیر نظر رئیس خانواده به منظور حفظ و توسعه بهره برداری خانوادگی مشترکا فعالیت دارند.

عامل فرهنگی

کمبود و دشواری راههای ارتباطی ، دور بودن از شهرها و بالاخره انزوای فرهنگی برای پاره‌ای جوامع روستایی سبب شده است که بسیاری از ارزشها و هنجارهای اجتماعی محفوظ بماند و در این جوامع بر اثر وجود سنت اطاعت و فرمانبرداری کهتران از مهتران و در نتیجه سازگاری روانی افراد ، امکان زیست چند سال در کنار هم و زیر یک سقف میسر است. می‌توان گفت در این قبیل جوامع وجود خانواده گسترده با عامل فرهنگی نیز ارتباط دارد.

عامل همکرایی

در برخی جوامع روستایی و همچنین در میان پاره‌ای از گروه‌های اجتماعی ، قطع نظر از عوامل اقتصادی و فرهنگی ، عامل همگرایی ، عصبیت خویشاوندی و مذهبی نیز می‌تواند در موجودیت خانواده گسترده موثر باشد. در میان ترک‌ها و کردها همگرایی خویشاوندی به نسبت شدیدتر از دیگر گروه هاست، شاید همین عامل در موجودیت خانواده گسترده و بالابودن نسبی میزان آن در آذربایجان و کردستان تاثیر داشته باشد. در میان فرقه مذهبی اهل حق میزان خانواده گسترده به نسبت بالاست و این امر ممکن است با همگرایی و عصبیت مذهبی پیروان این فرقه ارتباط داشته باشد.

بعد خانواده روستایی

یکی از مهمترین کارکردهای خانواده روستایی سنتی تولید خانوادگی است. محصول تولیدی خواه برای فروش و خواه به منظور مصرف داخلی خانواده باشد، مستلزم فعالیت و کار مشترک همه اعضای خانواده است. خانواده روستایی سنتی بطور عمده نیروی کار موردنیاز تولیدات خانگی را از داخل تامین می‌کند. عضو خانواده به عنوان نیروی کار دارای ارزش است، هر چه نیروی کار بیشتر باشد، خانواده ارزش اجتماعی بیشتری در جامعه احراز می‌کند، هریک از اعضای خانواده به اندازه توانش در امر تولید فعالیت دارد و به اندازه نیازش استفاده می‌کند.

بدین ترتیب وسعت ابعاد خانواده روستایی سنتی را می‌توان به مثابه گونه‌ای ارزش اجتماعی در نظر گرفت، بنابراین فرزند بویژه پسر در خانواده دارای ارزش اجتماعی است و تا زمانی که خانواده روستایی به علت ضعف تکنولوژی به نیروی کار اعضایش متکی باشد بعد خانواده وسیع است و افراد زیادی را در بر می‌گیرد. بعد خانواده در میان قشرهای مختلف اجتماعی جامعه روستایی بر حسب پایگاه اجتماعی خانواده ، میزان زمین ، میزان حق آبه و در آمد خانواده و نیز در میان گروههای مختلف ایلی ، طایفه‌ای و مذهبی فرق می‌کند.

ارتباط جامعه شناسی روستایی با دیگر علوم

دیدکلی

بدون شک مطالعه و شناخت همه جانبه محیط روستایی موضوع دانش خاصی نیست، بلکه علوم متعددی مانند علوم طبیعی ، جغرافیا ، تاریخ ، اقتصاد ، اخلاق ، حقوق ، مردم شناسی ، جامعه نگاری ، روان شناسی ، و علوم مشابه دیگر هرکدام به جنبه‌ای از جنبه‌های مختلف محیط روستایی توجه دارند و در شناخت کامل جامعه روستایی با یکدیگر همکاری می‌کنند.

حد و مرز جامعه شناسی روستایی و رابطه آن بادیگر علوم

علوم طبیعی

جامعه شناس روستایی با برخی از علوم طبیعی ارتباط دارد. این ارتباط با توجه به خصیصه اساسی روستا یعنی نزدیکی و رابطه مستقیم کشاورز با طبیعت و اینکه فرد روستایی بیشتر با طبیعت سر و کار دارد و از آن به منظور تامین زندگی خود بهره می‌گیرد، کاملا مشهود است.

 

 

پیشرفتهای علوم زیست شناسی عمومی

گیاه شناسی ، زمین شناسی و جانور شناسی و افزایش دانش انسان درباره ژنتیک نباتات ، سبب ابداع فنون و روش‌های تازه‌ای شده است که کاربردآنها درکشاورزی دگرگونی های عمیقی دردنیای روستایی عصر ما پدید می اورد. به علاوه ، انرژی مکانیکی و حتی علوم هسته‌ای را نیز که با استعمال ایزوتوپ‌ها می‌توانند خدمات وسیعی به کشاورزی ارائه نمایند، باید اضافه کرد.

جامعه شناسی آثار و نتایج ناشی از تحولات را درساختار اجتماعی جامعه روستایی مورد بررسی قرار می‌دهد. مثلا نشان می‌دهد که رواج ماشین‌های درو موجب آزاد شدن مقدار زیادی نیروی انسانی و بالاخره منجر به مهاجرتهای فصلی روستائیان می‌شود که خود مشاغل جدیدی را ضروری می‌نماید، و یا اینکه استفاده از تراکتور مستلزم سطح وسیعی از اراضی زراعتی است که مساله یکپارچگی اراضی و از بین رفتن بهره برداران کوچک خانوادگی و در نتیجه واکنش آنها را در برابر شیوه‌های جدید کشاورزی مطرح می‌سازد.

جغرافیا

میان جامعه شناسی روستایی و علم جغرافیا روابط نزدیکی وجود دارد، بدین معنی که هر دو از محیط روستایی بحث می‌کنند. موضوعاتی که جغرافی دان به بررسی آن می‌پردازد، شامل عوامل اصلی بوجود آوردنده شرایط خاص اجتماعی است. شکل سکونت در ده ، نحوه معیشت و زندگی ساکنان آن تا حدودی با اقلیم و اوضاع و احوال جغرافیایی ارتباط دارد. مثلا شکل زندگی روستائیان دشت قزوین و دره کوه‌های دو هزار و سه هزار منطقه شهسوار با ده نشینان جزیره قشم و یا مردمی که در اعماق جنگلهای انبوه و به هم فشرده شمال ایران به سر می‌برند، با هم تفاوت دارد. شرایط طبیعی ، آب و هوا ، پستی و بلندی ، کمبود یا فراوانی آب ، جنس خاک و بالاخره تسهیلات ارتباطی و مانند آنها در ایجاد انواع مختلف اجتماعات انسانی تاثیر دارد.

تاریخ

شناخت پدیده‌های اجتماعی از لحاظ جامعه شناسی منحصر به بررسی آن در زمان حال نیست، بلکه برای درک و تبیین کامل وقایع اجتماعی باید به گذشته دور یا نزدیک آن توجه کرد. جامعه شناسی روستایی بیش از انواع دیگر جامعه شناسی به علم تاریخ احتیاج دارد. عادات و رسوم در دنیای روستایی اغلب به گذشته‌های دور ارتباط پیدا می‌کند و بسیاری از پدیده‌های اجتماعی جامعه روستایی ریشه‌ای کهن دارند که علل آنها را باید در زمانهای طولانی جستجو کرد.

 

فرق اساسی تاریخ با جامعه شناسی در این است که تاریخ حوادث و وقایع اجتماعی را بطور جداگانه و مطابق توالی زمانی آن دنبال می‌کند و مقید به زمان و مکان است. در حالی که جامعه شناسی وقایع و حوادث اجتماعی گذشته و حال را بدون توجه به زمان و مکان مورد بررسی قرار می‌دهد. فرق دیگر این است که تاریخ اغلب تطور یک نهاد یا پدیده اجتماعی را از آغاز پیدایش آن توصیف می‌کند، در صورتی که جامعه شناسی به تجزیه و تحلیل امور وقایع اجتماعی و توجیه علل آن می‌پردازد و روابط میان آنها را تبیین می‌کند.

و از طریق مقایسه وقایع اجتماعی و مطالعه وجوه اشتراک میان آنها سعی دارد آن را تعمیم دهد و به قوانین کلی دست یابد.

اقتصاد

مقصود علم اقتصاد بررسی کارکردهای انسان در زمینه‌های تولید ، توزیع ، مبادله و مصرف کالاهاست. لیکن چون این اعمال در اجتماع صورت می‌پذیرند قسمتی از امور اجتماع را تشکیل می‌دهند. به عبارت دیگر ، نمونه‌های اقتصادی که بر اثر روابط متقابل میان انسان‌ها بوجود می‌آیند، جزئی از امور اجتماعی به شمار می‌روند. بنابراین اقتصاد که به جنبه‌های خاصی از اموراجتماعی توجه دارد با جامعه شناسی که امور اجتماعی را بطور کلی مورد بررسی قرار می‌دهد، ارتباط پیدا می‌کند.

اخلاق

هدف جامعه شناسی در صورتی تحقق پیدا می‌کند که موضوعات آن بدون توجه به فایده و صرف نظر از استفاده‌ای که در عمل می‌تواند داشته باشد، مورد بررسی قرار گیرد و رابطه علت و معلولی آن کشف شود و این روابط به صورت قانون درآید. بنابراین جامعه شناسی کاری به سود و زیان ، مطلوبیت یا عدم مطلوبیت امور ندارد. به عبارت دیگر هنگامی که جامعه شناس رفتارهای انسانی را مورد بررسی قرار می‌دهد، برای او این سوال مطرح نیست که فلان رفتار پسندیده و یا ناپسند است.

بلکه این رفتارها از نظر جامعه شناس وقایعی را تشکیل می‌دهند که او بدون هیچ گونه قضاوت ارزشی و اظهار نظر شخصی و به عنوان یک عالم بی‌طرف با روش‌های علمی آنها را درک و تبیین می‌کند. دیدگاه او با یک عالم اخلاق که وظایف و رفتارهای انسان را از روی یک زندگی آرمانی قضاوت می‌کند درستی یا نادرستی آن را براساس معیارها و ضوابط معینی در نظر می‌گیرد، متفاوت است. جامعه شناسی علمی عینی و اخلاق علمی دستوری است.

 

 

 

حقوق

جامعه شناسی روستایی و علم حقوق به کمک یکدیگر نیاز فراوان دارند. روستا محیطی است که در آن مشاهده روابط میان عرف و حقوق بسیار ساده است. چون جامعه روستایی تحت تاثیر شدید آداب و رسوم و سنت قرار دارد، نشان می‌دهد که چگونه تکرار واقعه اجتماعی به تدریج و به مرور زمان به صورت یک هنجار اجتماعی درمی‌آید.

جامعه نگاری

تفاوت میان جامعه شناسی و جامعه نگاری در این است که جامعه نگاری به توصیف پدیده‌های اجتماعی می‌پردازد ولی آنها را تبیین نمی‌کند، در حالی که جامعه شناسی از این حد قدم فراتر می‌گذارد و به توجیه وقایع اجتماعی و علل و آثار آنها می‌پردازد و در بررسی‌های خود از مواد و داده‌های جامعه نگاری استفاده می‌کند.

روان شناسی

روان شناسی را بررسی علمی فعالیتهای روانی فرد و عوامل اساسی تشکیل دهنده آن مانند هوش ، حافظه ، ادراک حسی ، تداعی معانی و مانند آنها تعریف کرده‌اند. به عبارت ساده‌تر موضوع روان شناسی بررسی حالات روانی و رفتار انسانی است. در صورتی که جامعه شناسی به بررسی اجتماعات انسانی می‌پردازد، اما فعالیت‌های روانی و رفتار انسان را نمی‌توان بیرون از محیط طبیعی ، و اجتماعی تصور کرد. زیرا انسان موجودی است اجتماعی و تاثیر زندگی جمعی در حالات روانی و رفتار او و نیز تاثیر رفتار او در دیگران و در جامعه امری اجتناب ناپذیر است.

مردم شناسی

مردم شناسی نیز مانند جامعه شناسی به بررسی کلی امور اجتماعی می‌پردازد، اما فرقشان در این است که مردم شناسی بیشتر به بررسی اقوام ابتدایی و یا جوامع ما قبل تاریخ می‌پردازد و از طریق بررسی و مقایسه فرهنگ و آثار باقی مانده زندگی انسانهای ابتدایی و جامعه‌های تکامل نیافته امروز در صدد شناخت تطورات زیستی و اجتماعی انسان برآید و حال آنکه جامعه شناسی به مسائل پیچیده جامعه‌های معاصر توجه دارد و در بسیاری موارد از یافته‌های مردم شناسی بهره می‌گیرد.

جامعه شناسی روستایی

جامعه شناسی روستایی شاخه‌ای از جامعه شناسی است که از قواعد ، اصول و روشهای جامعه شناسی پیروی می‌کند. از ویژگی‌هایش این است که موضوعش محدود می‌شود به پدیده‌های اجتماعی و نوع فرهنگی که به دنیای روستایی تعلق دارد.

 

نگاه اجمالی

بطور کلی جامعه شناسی روستایی به بررسی انواع نظام‌های اجتماعی مانند : خانواده ، جمعیت‌ها ، گروه بندی‌ها ، ارزش‌های اجتماعی ، هنجارهای اجتماعی ، گرایش‌ها ، کارکردها ، تحولات و بالاخره کلیه امور و مسائل جامعه روستایی می‌پردازد که شناخت آن می‌تواند از یک سو برای توسعه ، رفاه اجتماعی و بهبود زندگی روستانشینان سودمند باشد و از سوی دیگر زمینه گسترش جامعه شناس روستایی را به عنوان یک رشته علمی فراهم آورد.

تاریخچه جامعه شناسی روستایی

جامعه شناسی روستایی در آمریکا نزدیک یک قرن است که عنوان رشته جداگانه‌ای از جامعه شناسی شناخته شده است. نخستین انجمن جامعه شناسی روستایی در سال 1937 تشکیل شد و به دنبال آن مجله جامعه شناسی روستایی انتشار یافت که در آن نتایج بررسی‌های انجام شده در زمینه مسایل روستایی منتشر می‌شد. می‌توان گفت که پیدایش جامعه شناسی روستایی در آمریکا ناشی از مشکلاتی بود که در زندگی مردمان روستایی وجود داشت، به همین جهت بیشتر جنبه کاربردی پیدا کرد.

در اروپا جامعه شناسی روستایی پس از جنگ جهانی دوم روی کار آمد. اما این امر به معنی آن نیست که جامعه شناسی -روستایی از آمریکا به اروپا صادر شده باشد. در اروپا از گذشته‌های دور بررسی‌های روستایی در کنار دانش‌هایی چون : جغرافیا ، تاریخ ، مردم شناسی ، اقتصاد کشاورزی در بسیاری از سرزمین‌ها جریان داشته است. بررسی‌های روستایی ، در اروپا برپایه یک سنت پژوهشی پرسابقه‌ای استوار می‌باشد و میان سالهای 1890 و 1925 تحقیقات روستایی چندی انجام گرفته است. اما پژوهش‌های گسترده‌تر جامعه شناسی چه در زمینه‌های روستایی و چه شهری به زمان‌های اخیر مربوط می‌شود.

اهداف جامعه شناسی روستایی

•        از جامعه شناس روستایی انتظار می‌رود که مسائل اقتصادی ، فنی ، زیستی ، طبیعی ، و نیز عوامل دیگری که در پذیرش تغییرات و نوآوری‌ها و بطور کلی پذیرش شیوه‌های جدیدی که در پیشرفت اقتصاد کشاورزی و توسعه روستایی موثر است از طریق تحقیق تبیین کند.

•        جامعه شناس روستایی در وهله نخست یک جامعه شناس است و با همان روشی به بررسی پدیده‌های اجتماعی جامعه روستایی می‌پردازد که جامعه شناس دیگر در زمینه مسائل اجتماعی جامعه‌های شهری ، صنعتی ، خانواده ، آموزش و پرورش و زمینه‌های مشابه دیگر بکار می‌برند. درک معنی جامعه شناسی روستایی با آگاهی از مفهوم جامعه شناسی ، روش‌ها و قوانین آن ارتباط نزدیک دارد به عبارتی دیگر پدیده‌های اجتماعی جامعه روستایی موضوع بررسی رشته خاصی از جامعه شناسی یعنی جامعه شناسی روستایی است.

•        جی بی تامبار (J.B.Chitambar) هدف جامعه شناس روستایی را شناخت رفتار انسان روستایی می‌داند و عقیده دارد که این امر از لحاظ کاربردی دارای اهمیت خاصی است، زیرا دانشجوی علوم اجتماعی از طریق مطالعه در زمینه‌های جامعه شناسی روستایی می‌تواند درک بیشتری از رفتار انسان روستایی و رفتار خود داشته باشد.

•        جامعه شناسی روستایی در بررسی جامعه روستایی از دست آوردهای علوم دیگری مدد می‌گیرد، یا اینکه دست کم از روش‌های آن علوم در کار تحقیق استفاده می‌کند. شهر و ده موضوعهای بررسی پیچیده و شواری را تشکیل می‌دهند که شناخت کامل آن با علوم متعددی ارتباط دارد.

•        جامعه شناسان روستایی همچنین درباره فرهنگ‌پذیری و چگونگی تغییرات فرهنگ سنتی روستایی به تحقیق می‌پردازند و در این زمینه از دست آوردهای مردم شناسان و روان شناسان اجتماعی بهره می‌گیرند.

•        بررسیهای جامعه شناسی روستایی زمینه توسعه و پیشرفت روستاها را فراهم می‌آورد. کسانی که با مسائل روستایی سروکار دارند، کارشناسان روستایی ، مهندسان کشاورزی ، کارکنان خدمات روستایی ، ماموران دولتی ، مشاوران خانواده روستایی ، مروجان و معلمان کشاورزی ، برنامه ریزان توسعه روستایی همه می‌توانند از دست آوردهای جامعه شناسان روستایی بهره مند شوند.

روستانشینی

نگاه اجمالی

در آغاز زمانی که اقتصاد برپایه گردآوری خوراک و صید و شکار قرار داشت، انسانها برروی زمین در حال حرکت و کوچ بودند. اقوام شکارگر و گرد آورندگان آذوقه اغلب جایگاه ثابتی نداشتند و همواره در پی صید و شکار و گردآوری آذوقه که معمولا از ریشه گیاهان خوردنی و میوه‌های جنگلی تشکیل می‌شد، از سرزمینی به سرزمین دیگر کوچ می‌کردند. اوضاع و احوال طبیعی در اغلب مناطق چنان بود که تشکیل هر گونه اقامتگاه بزرگ و دائمی را غیرممکن می‌ساخت.

آشنا شدن انسان به امور کشاورزی و بارآوردن آذوقه و یافتن سرزمین‌های مستعد ، اندک اندک او را از صورت صحرانشینی و بیابان گردی به یکجانشینی و تشکیل سکونتگاه‌های دائمی و دهکده‌های پایدار هدایت کرد. لذا زندگی انسان بر روی زمین به دو گونه صحرانشینی و یکجانشینی پدیدار شده است لیکن میان این دو شکل زندگی حالت یا مرحله دیگری نیز وجود دارد که آن را نیمه کوچندگی یا نیمه یکجانشینی می‌توان نامید. نیمه کوچندگی نوعی سکونت دو گانه ییلاق - قشلاقی است و انسان‌ها با این شیوه زندگی نیمی از سال را در دشتها و نیمی دیگر را در کوهستانها می‌گذرانند و شاید بتوان این نوع زندگی را دو جانشینی یا سکونت دوگانه نیز اطلاق کرد.

تاریخچه روستانشینی

به اعتقاد رالف لینتون (Ralph Linton) مولف کتاب معروف شیر تمدن در عصر نوسنگی یا حدود 5000 سال پیش از میلاد در بسیاری از سرزمین‌ها از جمله منطقه آسیای جنوب غربی زندگی ده نشینی برقرار بوده و عموم قبایل مختلف با یک نوع الگوی کلی و متشابه به زندگی خود ادامه می‌دادند. بنابر تحقیقات باستان شناسان قدیمی‌ترین دهکده‌های جهان که تاکنون بوسیله حفاران پیدا شده ، در خاورمیانه واقع است. دو روستا در جارمو (Jarmo) و تپه سربین (Sarabin) واقع در ایران و عراق امروزی نشان می‌دهد که یکجانشینی با تشکیل اجتماعات روستایی دست کم در 10000 سال پیش آغاز شده است.

آخرین تحقیقات باستان شناسان همچنین نشان می‌دهد که بسیاری از مراکز اجتماعات انسانی از 10000 تا 3500 سال قدمت دارد. مثلا گنج تپه در انتهای شرقی دشت کرمانشاه 8000 سال قبل از میلاد ، تپه گوران لرستان 7000 سال قبل از میلاد ، گوی تپه نزدیک ارومیه 4000 سال قبل از میلاد ، تپه حصار دامغان 4000 سال قبل از میلاد ، تپه حسنلو و عقرب تپه 2000 سال قبل از میلاد ، چراغعلی تپه 1100 سال قبل از میلاد ، املش گیلان 1500 سال قبل از میلاد و همچنین شوش ، تپه گیان نهاوند ، تپه جمشیدی (درشمال خاوری الیشتر) تل بگوم تخت جمشید و کلاردشت هر یک از 1000 تا 3000 سال قبل از میلاد قدمت دارند.

ساندرسن (Goordon Chaide) جامعه دهگانی را از لحاظ ثبات و تحرک به سه نوع تقسیم می‌کند

دهکده‌های ناپایدار

دهکده‌هایی هستند که هر چند در آن مختصری کشاورزی می‌شود، لیکن ساکنان آن زودبه زود تغییرمکان می‌دهند. نمونه این دهکده‌ها در ناحیه آمازون و نیز نزد بومیان مالایا وجود داشته است.

دهکده‌های نیمه پایدار

در این نوع دهکده‌ها انسانها در محلی سکونت می‌گزینند و تا چند سال آذوقه خود را از زمینهای حاصلخیز اطراف به دست می‌آورند و سپس به علت کاهش بازدهی زمین و بی‌مایه شدن خاک ، آن منطقه را ترک می‌کنند و در سرزمین دیگری ساکن می‌شوند. این امر در گذشته به خصوص در نواحی کوهستانی جنوب شرقی آسیا وجود داشت.

 

 

دهکده‌های پایدار

از زمانی که فنون و ابزار کشاورزی پیشرفت کرد و بویژه در منطقه آسیای جنوب شرقی که زراعت برنج معمول گردید و گاومیش اهلی و خیش اختراع شد و رواج یافت، دهکده‌های پایدار پدید آمد. کشت برنج آبی با استفاده از گاومیش زمینه را برای استقرار جمعیتهای انبوه فراهم کرد. همچنین در آسیای جنوب غربی ترکیب غله و گاومیش نیز سبب روی کارآمدن جمعیتهای بزرگ شد.

روابط خانوادگی در روستاهای ایران

نگاه اجمالی

خانواده در روستایی ایران از نوع دو تباری است. فرزندان هم از طرف پدر و خویشاوندان پدری و هم از طرف مادر و خویشاوندان مادری نسب دارند. با وجود این مطالعاتی که در زمینه روابط میان خویشاوندان در خانواده‌های روستایی به عمل آمده است، نشان می‌دهد که گرایش‌های افراد خانواده بیشتر در جهت تبار پدری است. به استثنای برخی موارد فرزندان نسبت به خویشاوندان پدری احساس نزدیکی بیشتری می‌کنند. وجود تعداد بیشتری از خویشاوندان پدری در خانواده‌های (زن و شوهری با اضافات) که خود بازمانده خانواده پدری قدیم است، از نشانه‌های بارز این گرایش هاست.

به علاوه به علت وجود خویشاوندان پدری در خانواده و تماس بیشتر ، فرزندان تحت تاثیر الگوهای تربیتی و فرهنگی آنها قرار می‌گیرند و نسبت به آنان احساس نزدیکی بیشتری می‌کنند. روابط متقابل میان زن و مرد در خانواده سنتی روستایی ایران بطور عمده بر اساس سلطه و فرمانروایی مرد ، اطاعت و فرمانبرداری زن استوار است. مرد دارای قدرت اقتصادی است و نان آور خانواده به شمار می‌رود، وظیفه دارد معاش اعضای خانواده را تامین کند و در برابر آن احساس مسئولیت می‌کند، بار خانواده بردوش اوست، فرهنگ جامعه روستایی تحت تاثیر اقتصاد خانگی قرار دارد و این ساختار اقتصادی برتری و تسلط مرد را بر زن تائید می‌کنند.

انواع مختلف روابط خویشاوندی

روابط متقابل فرد-پدربزرگ و مادربزرگ

ازنظر پدربزرگ نوه پسری فرزند خود اوست و نوه دختری فرزند دیگران است. با وجود این ، رابطه‌اش با نوه دختری محبت آمیز است، در حالی که با نوه پسری رابطه‌ای به نسبت آمرانه دارد. در واقع همان رفتاری که با پسر و دختر خود دارد، با اندکی تفاوت و تعدیل نسبت به فرزندان آنها نیز اعمال می‌کند. نوه‌ها هم نسبت به پدر بزرگ رفتاری احترام آمیز دارند که برای نوه پسری گاه با ترس آمیخته است. مادر بزرگ نسبت به نوه‌های پسری‌اش علاقه و توجه بیشتری دارد و نفوذش در آنها بیشتر است و در موقع سالخوردگی و فرسودگی نسبت به همه نوه‌ها چه دختری و چه پسری محبت می‌ورزد.

روابط متقابل فرد-عمو و عمه

رفتار عمو با برادرزاده بیشتر جنبه آمرانه دارد و رابطه متقابل میان آنها مبتنی بر تسلط عمو و اطاعت برادرزاده است و به تدریج این روابط با نوعی محبت احترام آمیز توام می‌شود. از این جهت عمو نفوذ و تسلط خود را بر برادرزاده‌اش در بزرگی تقریبا حفظ می‌کند. روابط عمه‌ها و برادرزاده‌ها بسیار نزدیک است و این روابط نزدیک حتی در نسلهای بعد هم ادامه دارد و نوه‌های برادری راهم شامل می‌شود.

روابط متقابل فرد - دایی و خاله

میان دایی و خواهرزاده رابطه محبت آمیز برقرار است و این روابط در کودکی عمیق‌تر می‌نماید، دایی در کودکی خواهرزاده‌اش را مورد نوازش قرار می‌دهد. به همین جهت خواهرزاده در بزرگی کمتر تحت نفوذ دایی قرار دارد و از آنجا که احترام به بزرگتران یکی از ارزش‌های اجتماعی جامعه به شمار می‌رود، و اطاعت از بزرگتران نیز نوعی احترام است، می‌توان گفت که رفتار خواهرزاده در بزرگی نسبت به دایی که تقریبا به صورت عدم اطاعت جلوه می‌کند، در جامعه جنبه بی‌احترامی ‌دارد و امری ناپسند به شمار می‌رود. در این مورد گفته می‌شود که خواهرزاده تکلیف و وظیفه خود را نسبت به دایی انجام نمی‌دهد. خاله‌ها نسبت به خواهرزاده‌ها گرایش زیادی ندارند و روابط میان آنها سست است و در نسلهای بعدی به تدریج سست‌تر می‌شود.

روابط متقابل داماد - پدر زن و مادر زن

رابطه داماد با پدرزن احترام آمیز است، پدرزن هر چند نسبت به داماد خود باطنا محبت دارد اما کمتر آنرا ابراز می‌دارد و رفتار او با داماد به گونه‌ای است که داماد ازاو به اصطلاح حساب می‌برد و برایش احترام خاصی قایل است. اگر داماد پیش پدرزنش ، فرزندش را درآغوش بکشد و نوازش کند به امری نابهنجار دست زده و حرمت پدر زن را نگاه نداشته است. در مقابل رابطه داماد و مادر زن بسیار نزدیک ، صمیمانه و عاطفی است و گاه با هم گفتگوهای آمیخته به شوخی و طنز دارند.

روابط متقابل عروس - پدر شوهر و مادر شوهر

پدر شوهر به عروس دلبستگی و گرایش زیادی دارد و رفتارش با او پدرانه است. عروس هم به پدر شوهر احترام می‌گذارد و علاقه خاصی به او دارد. در مقابل رابطه متقابل میان عروس و مادر شوهر گسسته است و گاه اتفاق می‌افتد که براثر بگومگوها و ناسازگاریها میان عروس و مادرشوهر خانواده گسترده تجزیه می‌شود، پسر خانواده با زن و فرزند ازخانواده پدری جدا می‌شوند، خانواده هسته‌ای مجزایی را تشکیل می‌دهند و یا اینکه مادر از پسر جدا می‌شود و در مکان دیگری به سر می‌برد.

روابط متقابل داماد - برادر زن و خواهرزن

روابط داماد با برادر زن گرم و صمیمانه است و نسبت به هم محبت دارند، بطوری که گاه خود را برادر همدیگر خطاب می‌کنند. رابطه داما با خواهرزن به نسبت گسسته وسست استو شاید همین امرموجب می‌شود که میان شوهران دو خواهر یا باجناق‌ها رابطه نزدیکی وجود ندارد. باجناق‌ها اغلب نسبت به هم رابطه‌ای سرد دارند از حال همدیگر بی‌خبرند. به نظر می‌رسد که ضرب المثل معروف هفت باجناق را در باغ شغال خورد، از حال هم خبردار نشدند، نشانگر این پدیده اجتماعی است.

 در این جامعه ارتباط و وابستگی میان برادران پشت و خواهران پشت یعنی برادران یا خواهران پدری که از یک پدر و مادر هستند، از برادران یا خواهران شیری یا شکمی ‌که از یک مادر و دو پدر باشند، بیشتر است. بنابر آنچه که در زمینه روابط و مناسبات میان خویشاوندان آمده است چنین استنباط می‌توان کرد که خانواده روستایی هر چند ظاهرا تبارش از دو جهت پدر و مادری است، لیکن تبار و خط پدری اهمیت زیادتری دارد و گرایش فرد بیشتر در جهت تبار و خویشاوندان پدری است.

 

دوشنبه 13/6/1391 - 8:2
پسندیدم 0
UserName