صحیفه سجادیه به روایت مترجم انگلیسی
توسط : ya mahdi10
پروفسور «ویلیام چیتیك» در سال ۱۹۴۳ در شهر ملفورد در ایالت كنتیكت دركشور آمریكا زاده شد. تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته‌ای هنر آغاز كرد. خلال سال‌های تحصیل به ایران سفر كرد و دكترای زبان و ادبیات فارسی را در سال ۱۹۷۴ از دانشگاه تهران گرفت. وی پنج سال در دانشگاه صنعتی شریف به تدریس تاریخ تطبیقی ادیان اشتغال داشت. پس از بازگشت به آمریكا، به مدت سه سال به گروه ویرایش دائرة‌المعارف ایرانیكا پیوست. چیتیك، از سال ۱۹۸۳ تاكنون به تدریس مطالعات دینی در دانشگاه استونی بروك اشتغال دارد. پژوهش در تاریخ تصوف، عمده‌ترین موضوع در كارهای پژوهشی اوست. كتاب «من و رومی» به زبان انگلیسی در ترجمه و توضیح كتاب مقالات شمس تبریزی كه در سال ۲۰۰۳ منتشر شد، جایزه جهانی كتاب سال جمهوری اسلامی ایران در بهمن ۱۳۸۳ را دریافت كرد.
ترجمه انگلیسی صحیفه سجادیه همراه با ملحقات، دعاهای ایام هفته، مناجات خمسه عشر و رسالة الحقوق امام سجاد(ع) از آثار ارزشمند چیتیك است كه نقشی به سزا در معرفی صحیفه در سطح جهانی داشته است. چیتیك بر این ترجمه، مقدمه‌ای نسبتا مبسوط نگاشته، و درباره امام سجاد(ع) صحیفه و نسخه‌های خطی و شروح آن، دعا در اسلام، توحید، درخواست از خدا، اسماء الحسنی، شكر نعمت‌ها و مطالبی از این دست، سخن گفته است. این ترجمه، ابتدا توسط بنیاد محمدی در انگلستان و سپس انتشارات انصاریان قم ( به طور افست) منتشر شد.
اهمیت این گفتار، در آن است كه دیدگاهی برون دینی درباره صحیفه را نشان می‌دهد. به دلیل طولانی بودن اصل مقاله، تنها بخش‌هایی از آن را كه در مورد صحیفه بود، برگیزیدم، كه علامت {...} به این اقتباس و انتخاب، اشاره كرد.
{...} عنوان صحیفه سجادیه به معنی كتاب سجاد است. سجاد یكی از القاب امام زین العابدین (ع) است، به معنی كسی كه به طور دائم در نماز و دعا به سجده می‌رود. این كتاب اغلب با عنوان صحیفه كامله سجادیه ـ كتاب كامل سجاد نیز نامیده می‌شود. و نقل از سعید علی خان شیرازی، مفسر صحیفه سجادیه، واژه كامله نشان دهنده كمال سبك و مضمون این كتاب است. برخی منابع دیگر، دلیل افزوده شدن این صفت را متمایز ساختن این اثر از كتاب دیگری می‌دانند كه نسخه ناقص صحیفه محسوب شده و در میان زیدی‌ها رایج و شناخته شده است. اما با توجه به شیوه استفاده از این واژه در مقدمه اثر، چنین احتمالی كمرنگ تر می‌شود (بند ۲۰) صحیفه با عناوین احترام آمیز دیگری چون خواهر قرآن، انجیل اهل بیت، و مزامیر آل محمد نیز خوانده می‌شود.
طبق روایات و احادیث شیعه، امام زین‌العابدین مناجات‌های خود راجمع‌آوری كرده و به فرزندان خود به خصوص امام محمد باقر (ع) و زید آموخت. پس از مدتی این كتاب به طور گسترده‌ای در میان مذاهب مختلف شیعه رواج پیدا كرد. صاحب نظران علم حدیث متن این كتاب را متواتر می دانند. به عبارت دیگر، متن این كتاب از همان ابتدا مورد شناخت عموم بوده و به اشكال و طرق مختلف دست به دست شده و انتقال یافته است ولی اصالت و صحت این اثر هرگز زیر سوال نرفته است.
اما به هر حال، ترتیب و نحوه قرارگیری مناجات‌ها به شكلی است كه به ما اجازه می‌دهد با اطمینان كامل، خط تمایزی میان پنجاه و چهار مناجات تشكیل دهنده پیكره اصلی كتاب، مناجات‌های اضافه تشكیل دهنده ضمایم پانزده گانه (از جمله ادعیه روزهای هفته) و پانزده مناجات یا دعاهای زیر لب قائل شویم. تازگی و طراوت و وحدت مضمون و سبكی را كه به طور غیرقابل انكاری در پنجاه و چهار مناجات اصلی وجود دارد در بخش‌های افزوده شده دیگر به خصوص مناجات‌ها نمی‌تانیم ببینیم، چرا كه هنرمندی و نظم و ترتیب آگاهانه این مناجات‌ها به نحوی است كه وجود ویراستاری را در این میان به ذهن می‌آورد. گفته می‌شود كه ضمایم توسط شمس‌الدین محمد بن مكی، معروف به شهید اول ـ نگارنده شهیر كتاب اللمعة الدمشقیه در علم حقوق كه در سال ۱۳۸۴‌ق /۷۸۶ م در حلب كشته شد جمع‌آوری و به كتاب افزوده شده است. پانزده مناجاتی كه در چندین ویراست جدیدصحیفه افزوده شده‌اند.
نیز به نظر می‌رسد كه توسط علامه محمد باقر مجلسی نویسنده مجموعه ماندگار و جاویدان حدیث شیعه، بحار‌الانوار، به صحیفه اضافه شده باشند؛ علاوه بر مناجات‌های اصلی صحیفه، مناجات‌های بسیار دیگری نیز از امام زین‌العابدین وجود دارند كه توسط محققین مختلف به همراه مناجات‌های اصلی در مجموعه‌هایی به عناوین صحیفه دوم، صحیفه سوم و به همین ترتیب جمع‌اوری شده‌اند. صحیفه دوم كه از نظر حجم مطالب تقریبا به اندازه صحیفه اصلی است با عنوان خواهر صحیفه توسط محمد بن الحسن الحرالعاملی نویسنده كتاب معروف وسائل الشیعه در سال ۱۶۴۳ / ۱۰۵۳، جمع‌آوری گردید. صحیفه سوم نیز توسط نگارنده كتاب ریاض العلماء میرزا عبدالله پسر میرزا عیسی تبریزی معروف به افندی و شاگرد علامه مجلسی، تدوین شد. طولانی‌ترین نسخه به چاپ رسیده از صحیفه، كتاب الصحیفه السجادیه الخامسه (پنجمین صحیفه سجادیه) می‌باشد كه توسط محسن الامین، نویسنده معروف و معاصر كتاب عیان الشیعه، گردآوری شده است. این نسخه از صحیفه شامل تمام مناجات‌های موجود در صحیفه‌های پیشین می‌باشد كه از این میان ۱۳۰ مناجات مربوط به صحیفه‌های اول و دوم بوده و ۵۲ مناجات نیز به آنها افزوده شده است. كنستانس پدویك در مطالعات دلسوزانه خود در مورد كتتب ادعیه اسلامی و عبادات مسلمانان از نسخه كامل و نهایی صحیفه پنجم كه بیش از ششصد صفحه دارد استفاده كرد.
هر گونه تلاش جدی برای به دست آوردن دلایل تاریخی بر صحت هر كدام از مناجات‌ها و ادعیه موجود در تمام ویراست‌های صحیفه كه مبتنی بر بررسی‌های انتقادی جدید نیز باید باشد، وظیفه‌ای دشوار است كه در آن مسائل مهم و عمده‌ای نیز باید مورد توجه قرار گیرد. نتیجه چنین بررسی‌ای البته اگر كسی بتواند با مطالعه سایر متون قدیمی تصمیم‌گیری و قضاوت كند احتمالا چنین است كه،پس از سالها تلاش سخت و طاقت‌فرسا تنها یك دسته فرضیه در اختیار داریم كه با درجات گوناگونی مورد شك و تردید قرار دارند. این موضوع می‌تواند برای محققین غربی و مسلمانان امروزی، كه هر دو گروه به هر صورت هیچگونه دخالت و ارتباط مشخصی با مضامین و آموزه‌های صحیفه ندارند، جالب توجه باشد. اما شیوه بیشتر مسلمانان بر این است كه به مضمون و محتوای متونی كه به صورت احادیث و روایات باشند توجه می‌كنند و چندان توجهی به اینكه براساس حقایق تاریخی چه كسی واقعا آن متن را نوشته، از خود نشان نمی‌دهند. در این رابطه می‌تواند به جمله معروف [امام] علی اشاره كرد كه: به آنچه گفته شده است توجه كن و نه به اینكه چه كسی آن را گفته است، زیرا تنها حقیقت بودن یا نبودن كلمات است كه واقعا اهمیت دارد. با عنایت بر این نظراگر نویسنده صحیفه كامله، امام سجاد نبوده باشد، نویسنده آن در هر صورت یك مقام و مرجع معنوی است و یا جایگاهی در این سطح دارد. با توجه به تمام این مطالب، دوباره به نقطه آغازین باز می‌گردیم كه: با اثری روبرو هستیم كه والاترین الهامات را به روح و جان مسلمانان عرضه می‌كند.
اما به هر صورت می‌توانیم از این نكته خرسند باشیم كه متن اصلی صحیفه كه قرنها احادیث و روایات شیعه آن را منتسب به [امام] زین‌العابدین می‌دانند، در اختیار ماست. یعنی دیگر، در پنجاه و چهار دعای صحیفه، [امام] زین‌العابدین را در برابر داریم كه بیش از هزار سال است در میان شیعیان شناخته شده است و به شكل‌گیری وضعیت ویژه مذهب شیعه تا به امروز كمك شایانی كرده است. شاید محققین سرانجام به این نتیجه برسند كه [امام] زین‌العابدین حقایق تاریخی با [امام] زین‌العابدین احادیث و روایات متفاوت است، اما این نتیجه‌گیری نیز در حد یك نظریه باقی خواهد ماند، چرا كه آزمایش مجدد واقعیت‌های تاریخی غیرممكن است و همچنین این واقعیت‌ها به اندازه ادبیات نمی‌توانند مورد تفسیر قرار بگیرند. پذیرش یا عدم پذیرش صحیفه سجادیه به عنوان یك اثر كاملا اصیل توسط مورخین، تغییری در تأثیر حقیقی و غیرقابل انكار [امام] زین‌العابدین و صحیفه بر اسلام در طول قرون متمادی نخواهد داشت و تصور نیز نمی‌شود كه بتواند تغییری در تداوم تاثیر آن بر مسلمانانی كه اكنون این اثر را می‌خوانند ایجاد كند. زین‌العابدین واقعی آن كسی كه در پس واژه های این كتاب قرار دارد.

*نقش دعا و مناجات
 

{...} اگر چه بسیاری از دعاهایی كه از پیامبر و امامان به ما رسیده‌اند به طور یقین اظهارات قلبی خودجوش آنها بوده اند، اما سایر دعاها باید با هدف بازگویی در شرایط مختلف یا انتقال به مومنین و دینداران نگاشته شده باشند. بیشتر دعاهای پیامبر كوتاه هستند و می‌توانند فی‌المجلس نقل شوند اما برخی از دعاهایی كه از امامان رسیده‌اند مانند دعای امام زین‌العابدین برای روز عرفه طولانی بوده و دارای سبك نگارشی بسیار فاخر و پرطمطراقی می‌باشند. حتی اگر این دعاها در ابتدا به صورت خودجوش و خودانگیخته بوده باشند، این حقیقت كه آنها به عنوان دعاهایی برای شرایط به خصوص به وجود آمدند نشان دهنده این مطلب است كه آنها دست به دست به امامان و پیروان آنها رسیده‌اند تا در شرایط مشابه شرایط زمان ادای آنها دوباره تكرار شوند.
دانستن شرایطی كه در آنها دعاها به وجود آمده‌اند به طور طبیعی غیرممكن است، اما ما به میزان بسیار زیادی در مورد فضای عمومی دوران ابتدایی اسلام اطاعت داریم كه می‌تواند به نشان دادن نقش دعا در جامعه آن زمان كمك كند. بسیاری از مسلمانان، كه بدون شك بسیار بیشتر از مسلمانان امروزی بوده‌اند، مقدار بسیار زیادی از زندگی كاری خود را وقف نقل قرآن، یادآوری خداوند، و دعا كردن كردند. حتی آنان كه مكه و مدینه را به قصد شركت در جنگ‌هایی به منظور توسعه اسلام و یا شركت در اداره امپراتوری جدید ترك كردند لزوما از اعمال معنوی چشم‌پوشی نكردند. و برای آنها كه خود را وقف عبادت كردند، دعا به منزله گوشت و خون تخیل آنها بود. دعا ابزاری بود كه مردم می‌توانستند توسط آن به پروردگار خود بیاندیشند و فكر و یاد او را در تمام فعالیت‌های روزانه خود حاضر نگاه دارند. دعا بیان صمیمی و دوستانه «توحید» یا «اذعان به یگانگی خداوند» بود كه به احساسات، عواطف، افكار و اداركات آنها شكل داد.
در اسلام دعا به عنوان یكی از نخستین چارچوب‌هایی در نظر گرفته می‌شود كه در آن روح می‌تواند مطابق با خواست الهی شكل بگیرد و از طریق این چارچوب تمام افكار و مفاهیمی كه بر نفس بنیان نهاده شده‌اند به دور ریخته شوند. تأكید فوق‌العاده كه در صحیفه بر انجام خواست خدا شده است- همانطور كه مسیحیان دعا می‌كنند «خواست تو انجام می‌شود»- محوریتی را برای پروردگار ترسیم می‌كند كه تمام خودخواهی‌های شخصی و خواهش‌های فردی كه به هر شكل با خواست الهی - خواستی كه از سوی شریعت و سنت به آن شكل ملموس و عینی داده شده است- مغایرت دارد را انكار می‌كند. برای مسلمانان آن زمان نیز همانند مسلمانان امروزی اطلاعت پروردگار وابسته به تقلید از آنهایی است كه پیش‌تر از این با لطف و راهنمایی پروردگار شكل گرفته‌اند.
مجموعه‌ این افراد با پیامبر آغاز شده و با اصحاب بزرگ ایشان ادامه می‌یابد. برای شیعیان سخنان و كردارهای امامان چند نقش اساسی را در این زمینه بازی می‌كند كه گاهی به نظر می‌رسد - دست كم‌ برای غیر شیعیان سنت پیامبر را به پشت صحنه می‌راند. یاران ائمه به طور دائم به آنها مراجعه كرده و از آنها راهنمایی می‌خواستند، در حالیكه امامان خود پیرو شیعه پیامبر بودند كه ساعت‌های متمادی را در روز و شب به نماز، ذكر، و دعا می‌پرداختند. اگر چه بیشتر این زندگی مذهبی و عبادی حالتی شخصی و درون‌گرایانه داشت، اما امامان وظیفه داشتند جامعه را رهبری كرده و زندگی مذهبی مردم را غنی سازند. همانطور كه امام زین‌العابدین در «رساله حقوق»، تأكید می‌كند، بر هر صاحب علمی است كه آن را به دیگران انتقال دهد و امامان نیز از سوی هم عصران خویش، چه شیعه و چه سنی، به عنوان صاحب‌نظران و مراجع بزرگ اسلام شناخته شده بودند. بنابراین طبیعی بوده كه امامان دعاهایی را بنگارند كه در آنها علم ایشان در مورد ارتباط انسان‌ها با خداوند با استفاده از شخصی‌ترین اصطلاحات بیان شده باشد و قابلیت انتقال یافتن به دیگران و تبدیل شدن به یك دارایی مشترك را نیز داشته باشند. اگر نخواهیم بگوییم بیشتر دعاهای صحیفه از این نوع هستند، بسیاری از آن این خاصیت را دارا هستند. تعدادی كمی از دعاهای صحیفه مانند: «دعای آن حضرت در عید فطر» (شماره ۴۶)‌ و «دعای آن حضرت در عید قربان» (شماه ۴۸) نیز به نظر می‌رسند برای مناسبت‌های عمومی گفته شده باشند.
یكی از دعاها نیز دارای نشانه‌هایی داخلی است كه نشان می‌دهد امام، یاران خویش و سایر مردم را در ذهن داشته و نه خود را: در دعا برای والدین (شماره ۲۴) او به گونه‌ای صحبت می‌كند كه گویی والدینش زنده‌اند،در حالیكه چنین چیزی ممكن نبوده است مگر در صورتی كه تصور كنیم كه ایشان این دعا را پیش از واقعه كربلا نگاشته باشند. (...) از آغاز اسلام، دعا یكی از عوامل پایه‌ای و اساسی بوده است كه مسلمانان از آن طریق، آگاهی از اندازه‌های درست و صحیح را به واقعیت رسانده‌اند و خود را برای دیدن پروردگار به عنوان منبع و منشاء تمام خوبی‌ها آموزش داده‌اند. دعا در عالی‌ترین نمونه‌های آن، همانطور كه در صحیفه می‌توانیم ببینیم، تمرین مداوم بینشی است كه بر اساس آن، هر آنچه به خدا تعلق دارد به خدا و هر آنچه به انسان تعلق دارد به انسان مرتبط و منتسب می‌شود. به محض اینكه چنین بینش و بصیرتی به انسان دست می‌دهد، او با گناهكاری و نقص خود تنها می‌ماند. پس تنها كاری كه می‌تواند انجام دهد خوار و ذلیل ساختن خود در برابر پروردگارش است تا از او طلب رحمت و بخشش كند.
آنها كه با نوشته‌هایی مراجع و صاحب‌نظران مذهبی اخیر آشنا هستند ممكن است با آن بعد از دعا كه اكنون مطرح شد مخالف باشند و بگویند كه این تنها نیمی از معنویت اسلام است و تكامل دینی و مذهبی كه دوستان خدا (اولیاء) با دنبال كردن جاده معنویت بدان دست می‌یابند را نادیده گرفته است. بله، از یك سو، انسان بنده خاضع و فقیر پروردگار یكستاست كه هیچ چیزی از خود ندارد. اما آیا او- دست كم به صورت پیامبر و ولی خدا- نماینده خداوند (خلیفه) و تصویر او (صورت) نیست؟در واقع، جنبه دوم در جنبه اول نهفته است، چرا كه هر چه فرد، خصوصیات مثبت را از بنده انكار كند بیشتر به این نكته تأكید كرده است كه او به پروردگار تعلق دارد. با رد این نكته كه انسان از خود، خیر و خوبی دارد، بر این مطلب صحه می‌گذاریم كه هر چیز مثبت و خوبی كه در او وجود دارد تنها متعلق به خداوند است. تا هر جا كه بنده خود را غرق در هیچی خود بداند، كمال پروردگار یكتا را نشان داده است. این نقطه نظر در این حدیث قدسی معروف به طور نسبتا صریحی بیان شده است:
«بنده‌ام با انجام اعمال مستحبی (مانند دعا) به من نزدیك‌تر می‌شود، تا او را دوست بدارم، و هنگامی كه او را دوست بدارم هر آنچه می‌شنود از طریق من می‌شنود، هر آنچه می‌بیند از طریق من می‌بیند، من دستی هستم كه با آن می‌گبرد و پایی هستم كه با آن راه می‌رود.»
اما متون اسلامی اولیه به موضوع «فناء‌ فی‌الله» یا «یكسانی مطلق» اشاره‌ای نكرده‌اند، چرا كه این موضوع ظریف‌تر از آن است كه قابلیت بیان شدن با اصطلاحات صریح متداول در اینگونه متون را داشته باشد. در هر صورت، همانندی و یكسانی با موضوع دعا بیگانه است، زیرا دعا در پی نشان دادن تفاوت و اختلاف میان خدا و بنده است و این تفاوت در تمام شرایط، حتی در جهان دیگر، دست كم با یك درجه و سطح از اختلاف هم كه شده باقی خواهد ماند و مفهوم خود را از دست نخواهد داد.

* صحیفه و معنویت اسلامی
 

(...) مایلم بگویم كه كتابی مانند صحیفه بعد درونی و داخلی اسلام را آشكار می‌كند كه حتی ممكن است فهم و درك آن در سایر متون اولیه دشوارتر نیز بوده باشد. هنگامی كه دانشمندان و سایر افراد ناآشنا به اسلام به آن می‌نگرند به طور طبیعی آنچه را كه در نگاه اول دیده باشند درك می‌كنند كه از آن جمله می‌توان به وقایع، گزارش‌ها و اسناد مكتوب، روابط اجتماعی و غیره اشاره كرد. آگاهی یافتن از درون قلب مردم و یا اصرار بر فهمیدن رابطه شخصی افراد با پروردگار كار آسانی نیست، اگر چه بیشتر مردم نیز علاقه‌ای به این امر ندارند. اگر راهی به درون قلب مردم وجود داشته باشد، یافتن آن مستلزم مطالعه و بررسی درونی‌ترین نگرانی‌ها و دغدغه‌های افراد است كه در فعالیت‌های بیرونی و نوشته‌های ایشان منعكس می‌شوند. اما ابعادی از اسلام كه بیشتر توجه نظاره‌كنندگان بیرونی را به خود جلب كرده‌اند ابعاد بیرونی و مشخص آن هستند كه نسبتا خالی از عشق و حرارتی هستند كه در غرب از معنویت و روحانیت سراغ دارند.
تمدن اسلامی به طور كلی بسیار شبیه به یك شهر مسلمان‌نشین قدیمی است: دیوارهای بیرونی حكایت از گرفتگی و كسالت و غم بار بودن آن می‌كنند و ورود به این دنیای پشت دیوار نیز آسان نیست؛ اما اگر شخصی بتواند با اهالی این شهر صمیمی شود، به او حیاط‌ها و باغ‌های دل‌انگیز و زیبایی نشان داده خواهد شد كه مملو از گل‌های خوشبو، درختان میوه، و فواره‌های جوشان هستند. آنهایی كه در رابطه با تاریخ اسلام، وقایع سیاسی، و بنیادی‌های آن مطلب می‌نویسند تنها با دیوارها سر و كار دارند، زیرا راهی به درون‌ باغ‌های پشت دیوار ندارند. برخی از این باغ‌ها از طریق مطالعه صوفی‌گری، هنر و معماری، شعر و موسیقی به روی افراد باز می‌شوند، اما از آنجا كه تمام این موارد در اشكال تاریخی ویژه و تحت تأثیر محیط پیرامون خود به ظهور رسیده‌اند، ریشه‌های عمیق اسلامی آنها به راحتی از چشم افراد دور می‌ماند. قدیمی‌ترین، اصیل‌ترین و دشوارترین باغ‌های این شهر برای ورود، قلب‌های بزرگترین نمایندگان این تمدن است. اینجاست كه دعاهای رسیده از ستون‌های اسلام اولیه تصویر كاملا جدیدی را از روح زنده و پویای اسلام نشان می‌دهند، چرا كه این دعاها دسترسی مستقیم به انواع رفتارها و ویژگی‌های بشری كه پیش نیاز شكوفایی كامل آرمان اسلامی هستند را فراهم می‌كنند.

* ابعاد دیگر
 

شاید به نظر برسد كه این مقدمه به طور اختصاصی به معنویت و روحانیت در اسلام می‌پردازد، اما صحیفه به سایر قلمرو‌ها نیز می‌پردازد. همانطور كه در بالا گفته شد نمایندگان بزرگ اسلام نیز همانند قرآن و حدیث تمام سطوح تعالیم اسلامی را با همدیگر و به طور همزمان مورد توجه قرار داده‌اند. اگر در مباحثی كه در مورد صحیفه آورده شده است همواره به روحانیت و معنویت اشاره شده است به واسطه این حقیقت است كه این اثر مجموعه‌ای از ادعیه است و این دعاها بر رفتارهای مشخصی در برابر حقیقت الهی پروردگار دلالت می‌كنند كه بدون قرار گرفتن در یك زمینه معنوی و روحانی قابل فهم و اداراك نیستند.
اما صحیفه آموزه‌هایی را نیز ارائه می‌دهد كه در سطوح مختلفی، از خداشناسی (در گسترده‌ترین مفهوم آن) گرفته تا مسائل اجتماعی، كاربرد دارند. البته بررسی جامع و كامل این سطوح نیازمند نگارش كتابی است كه بسیار قطورتر از خود صحیفه خواهد بود. امیدوارم كه با انتشار این ترجمه از صحیفه سجادیه، دانشمندان به مطالعه و بررسی محتوای دعاهای موجود در صحیفه (و همچنین دعاهایی كه از سایر اركان اسلام آغازین به خصوص امامان شیعه به جای مانده است) ترغیب شوند تا تمام سطوح آموزه‌های این ادعیه را آشكار كنند. بیشترین كاری را كه می‌توان در اینجا انجام داد این است كه به برخی از سایر عناوین مهم و مورد توجه صحیفه اشاره كنیم و برخی پرسش‌های مهمی را كه از بررسی این عناوین بدست می‌آیند ذكر كنیم.
اسلام وقعیتی طبیعی و سازمند است كه دارای سه بعد بنیادین است: عمل یا شریعت (اسلام)، اعتقاد (ایمان) شامل مكتب و آموزه‌های اندیشمندانه، و معنویت (احسان). این ابعاد در نمونه زنده‌ای از یك جامعه به طور بسیار نزدیكی به هم پیوسته‌اند، حتی اگر اشكال بنیادین مختلفی بخواهند به طور جداگانه با آنها ارتباط برقرار كنند. منابع اولیه مانند احادیث پیامبر یا نهج‌البلاغه [امام] علی (ع) با هر سه این ابعاد سر و كار دارند. البته بخش‌های مختلفی را نیز از این منابع می توان جدا كرد كه تنها به موضوع خاصی می‌پردازند. اما اثری همانند نهج‌البلاغه یا صحیفه تفاوت بسیار زیادی دارد، چرا كه در این كتاب بیاناتی در تمام زمینه‌ها، از ماوراء‌الطبیعه گرفته تا ماهیت دولت سالم و یا تا اشتباهات شخصی برخی هم عصران علی، یافت می‌شود. اگر چه معنویت یكی از ابعاد اسلام است، ولی در نهج‌البلاغه هیچ تأكیدی بر آن وجود ندارد، اما این نكته را نباید فراموش كرد كه در تمام گفته‌های علی معنویت و تقدس عمیقی نهفته است.
در مقایسه با نهج‌البلاغه،‌صحیفه سجادیه با شكل و محتوای دعایی خود بر درونی‌ترین و خصوصی‌ترین بعد اسلام تأكید می‌كند. اما باید توجه داشت كه صحیفه به طور همزمان به سایر ابعاد اسلام نیز گوشه چشمی دارد. به عنوان مثال دسته سنتی و قدیمی «ایمان» با موضوعاتی چون خدا، فرشتگان، پیامبران، كتاب‌های مقدس، روز قیامت، و «اندازه‌گیری» (قدر) خیر و شر در ارتباط است. این عناصر ایمان موضوع اصلی بیشتر تفكرات اسلامی در كلام، فلسفه، و صوفی‌گری نظری را تشكیل می‌دهند. امام زین‌العابدین این عناصر و موضوعات را گاهی به طور خلاصه و گاهی به صورت مشروح مورد بحث قرار داده است. او اغلب از فرشتگان یاد می‌كند و جمله «سلام و درود بر حاملان عرش» (شماره ۳) كه او در رابطه با فرشتگان بیان می‌كند بهترین خلاصه عقاید مسلمانان در مورد آنهاست.
امام همچنین به طور پیوسته به حوزه و قلمرو اعمال اسلامی یا شریعت در معنای گسترده آن اشاره می‌كند. او بر نیاز به پیروی از راهنمایی‌ها و دستورات خداوند كه در قرآن و حدیث، هم برای زندگی فردی دو هم برای زندگی اجتماعی، آمده است تأكید می‌كند. بسیاری از آموزه‌های اجتماعی ویژه و همچنین احكام و دستورات عمومی از جمله نیاز به برقراری عدالت در جامعه نیز در صحیفه به خوبی دیده می‌شوند. اما از آنجا كه آموزه‌های اجتماعی با حوزه عمل، بیرون‌ترین بعد اسلام، در ارتباط هستند باید در قالب آموزه‌های نظری و معنوی اما نگریسته شوند. همانگونه كه امام (ع) در «رساله حقوق» خویش به روشنی بیان كرده است، سلسله مراتب اولویت‌ها باید همواره مورد توجه قرار گیرد: فردی پیش از اجتماعی، معنوی پیش از عمل، و علم و آگاهی پیش از اقدام. هر انسانی مجموعه‌ای طولانی از وظایف اجتماعی را برعهده دارد. اما این وظایف بستگی به وظایف ضروری‌تر وی دارند كه در درجه اول، ایمان به خدا و در درجه دوم، قرار دادن خود در رابطه‌ای مناسب با حقیقت الهی است.
منبع:جهان نیوز
پنج شنبه 24/9/1390 - 13:31
پسندیدم 0
UserName
x