تاريخچه ضريح منور امام رضا عليه السلام
توسط : mohsenpour

تاريخچه ضريح منور امام رضا عليه السلام

ضريح منور امام رضا عليه السلام

 

 

خداوند در قرآن كريم در وصف خانه ‏هايى مى فرمايد:

 

« فى بيوت اذن الله ان ترفع و يذكر فيها اسمه...». (نور/36)

  " در خانه هايى كه خداوند رخصت فرمود که ( قدر ومنزلت) آنها رفعت يابد ونامش در آنها ياد شود."

ضريح ‏ها و بقاع متبركه امامان معصوم ، از جمله اين خانه ‏هاست كه از مشرق آنها، انوار پر فروغ جمال الهى ، اقليم دلهاى مستعد و عاشق را روشنى ، حرارت ، حيات و طراوت مى ‏بخشد.

در كتب لغت ، ضريح اينگونه تعريف شده است: «خانه چوبين و مشبك يا از مس و نقره كه بر سر قبر امامى يا امامزاده ‏اى سازند».

اما در نگاه زائران و شيفتگان ، ضريح رمزى از دلدادگى ، عشق و آشنايى است.

ضريح افسونگر نگاه ‏ها ، رمز آشنايى ‏ها، محرم رازها ، برق چشم ‏ها ، تكيه ‏گاه دست ‏ها و سرزمين اشكهاست. ضريح چشم انداز نگاه ‏هاى مشتاق است كه دل‏هاى آگاه ، از پنجره هاى آن ، افق دور دست آشنايى و صميميت را مى ‏نگرند.

ضريح منظر جان ‏هاى اميدوارى است كه ديدگان ، از وراى آن فروغ سپيده دمان روشنى و رهايى را مى‏بينند.

دست ‏هاى نياز ، به سوى ضريح قامت مى ‏بندند و در پنجره هاى آن خود را به توسل و طلب قفل مى ‏زنند.

ديدگان خسته ، به درخشش پر فروغ آن جلا مى يابند. و دل ‏ها به جذبه پر كشش آن بر مى ‏آشوبند .

در برابر ضريح ، اين مرز پيوند با ملكوت ، ديوارهاى جدايى همه به يكباره  فرو مى ‏ريزند و دلها عقده مى ‏گشايند و نا گفتنى ‏ترين سخنان خويش را در هاله‏اى از رمز و راز با امام و مقتداى خويش در ميان مى‏گذارند.

روشن نمودن اين مطلب كه از چه زماني ضريح شكل كنونى را يافت و بدين صورت ساخته و پرداخته شد ، به دليل عدم وجود مستندات تاريخى و اختلاف گفته‏ ها و ابهامات موجود در منابع و مآخذ تقريبا ميسر نيست. ساخت ضريح همچون هر پديده و مصنوع دست انسان از مرحله ‏اى آغاز شده ، و با گذشت زمان سير تحول و روند تكاملى خود را طى كرده تا به صورت فعلى رسيده است.

به نظر مى ‏رسد دو عامل ، علت عمده اين تحول و تطور بوده است:

1- اداى احترام و بزرگداشت شأن امام.

2- رشد روز افزون زائران.

قبل از ورود به مباحث مختلف ضريح ، و تاريخ و انواع آن ، در مقدمه مبحث به مشاهدات جهانگرد معروف جهان اسلام يعنى "ابن بطوطه"، كه در سال 734 از طوس و آستان قدس رضوى ديدار داشته و در كتاب خود به نام «تحفة النظار» به آن پرداخته ، اشاره مي نماييم:

مشهد مكرم امام رضا عليه السلام قبه هاى بزرگ دارد. قبر امام در داخل زاويه ‏اى است که در کنار آن  مدرسه و مسجدى قرار گرفته ، اين عمارتها همه با سبكى بسيار زيبا ساخته شده و ديوارهاى آن كاشى است. روى قبر صندوقي چوبى قرار دارد كه سطح آن را با صفحات نقره پوشانيده اند. از سقف مقبره ، قنديل ‏هاى نقره آويزان است.

آستانه در قبه هم از نقره است و پرده ابريشم زردوزى بر در آويخته ، دامن بقعه با فرشهاى گوناگون مفروش گرديده است.

اين سخن و عقيده كه تا قبل از دوران صفويه ، ضريحى بر مرقد منور امام نصب نبوده ، قطعى است و برخى از آراء متفاوت حاكى از آن است كه بعضى تعبير ضريح را براى صندوق به كار برده‏اند.

از زمان صفويه تا كنون تعداد پنج ضريح بر مرقد منور امام جاى گرفته است.

ضريح اول

اولين ضريح ، ضريحى چوبى با تسمه ‏هاى فلزى، پوشش طلا و نقره بوده است كه در اواسط قرن دهم يعنى در دوران شاه طهماسب صفوى به سال 957 ه. ق ساخته و بر روى صندوقچه چوبى نصب شده است.

در كتيبه دور اين ضريح سوره «هل اتى» به خط ثلث شيوا مكتوب بوده و در كتيبه طلايى سر در ضريح نصب و مکتوبي به شرح ذيل نوشته بوده است. 

"به توفيق الهى و تأييد ائمه معصومين صلواة الله عليهم اجمعين ، طهماسب بن اسماعيل از صفوى اين محجر طلا در اين موضع عرش اعتلا موفق و مؤيد گرديد." (سنه 957)

در سال 998 عبد المؤمن خان ازبك ، پس از قتل عام مردم ، ما يملك و اموال آنان را به يغما مى ‏برد ، در اين غارت بخشى از اموال آستان مقدس همچون قنديل ‏هاى طلا ، كتب و قرآن ‏هاى نفيس خطى از جمله قطعه اي الماس به درشتى يك تخم مرغ و ميل طلايى كه به فرمان شاه طهماسب بر فراز ضريح مطهر نصب بوده است همراه تعدادى از فرش‏هاى آستان مقدس به تاراج ، و به هرات و بخارا برده مى‏شود.

در سال 1311 كه صندوق طلاى مرقد منور عوض مى ‏شود ، به دليل فرسودگى پايه ‏ها ، ضريح مذكور برچيده شده ، طلا و نقره و جواهرات آن از چوبها جدا و به خزانه مقدس منتقل مى‏شود.

ضريح دوم

ضريح مرصع فولادى ، معروف به ضريح نگين نشان است، كه در سال 1160 ه. ق به آستانه مقدس تقديم و نصب شده است. بر اساس شواهد تاريخى ، واقف ضريح ، شاهرخ فرزند رضا قلى ميرزا فرزند نادرشاه افشار و نوه شاه سلطان حسين صفوى است.

ضريح نگين نشان كه اكنون در زير ضريح كنونى جاى دارد از فولاد ساخته شده و داراى قبه ‏هاى مزين به ياقوت و زمرد است ؛ بر هر يك از قبه ‏هاى مربع مشبك آن كه تقريبا به دو هزار قبه مى‏رسد روى صفحه طلاى ضخيمى چهار قطعه ياقوت و يك زمرد نصب شده است.

در كتيبه ‏اى كه بالاى در ورودى ضريح به خط نستعليق وجود دارد چنين آمده است: « نياز رحمت ايزد مستعان و تراب اقدام زوار اين آستان ملك پاسبان ، سبط سلطان نادر شاهرخ شاه الحسينى الموسوى الصفوى بهادر خان به وقف و نصب اين ضريح و قبه هاى مرصع چهار گوشه ضريح مقدس مبارك موفق گرديد، سنه 1160 قمرى».

در زمان توليت ميرزا سعيد خان براى مصون ماندن نذورات و جواهرات داخل ضريح مطهر شبكه و پوشش مطلايى روى ضريح منور قرار مى ‏گيرد.

ضريح سوم

در عصر سلطنت فتحعلى شاه قاجار ضريحى فولادى و ساده ساخته و روى ضريح نگين نشان نصب مى ‏شود.

سقف اين ضريح با چوب ‏هايى كه با ورق طلا ، طلا كوب شده بود پوشش يافت ، و در طرف پايين پاى مبارك در مرصع تقديمى فتحعلى شاه قاجار نصب شده بود.

يك طوق طلاى جواهر نشان در وسط و دو گل جواهر نشان در دو طرف آن قرار داشت ، اين ضريح تا پايان نيابت توليت دكتر سيد فخر الدين شادمان بر جا بود.

در سال 1330 شمسى نائب توليت وقت آقاى سيد جلال الدين تهرانى تصميم مى ‏گيرد كه اين ضريح را برچيده و به جاى آن ضريحى از طلا و نقره نصب نمايد. نقشه هاى اجرايى و مقدمات كار آماده مى ‏شود، اما به دليل دگرگونى اوضاع عمومى و اجتماعى كشور ، كار معوق مى ‏ماند .

ضريح چهارم

چهارمين ضريح به نام ضريح طلا و نقره معروف به (شير و شكر) است كه در سال 1338 خورشيدى ساخته شده و پس از برداشتن ضريح سوم و انتقال آن به موزه ، روى ضريح نگين نشان نصب مى ‏شود و بر روى سقف ضريح از داخل اين دو بيتى نوشته شده:

هاتفى وصف اين ضريح بگفت

عجز الصانعون عن صفتك

بهر تاريخ دور معنى سفت

ما عرفناك حق معرفتك

كه به حساب ابجد از مجموع حروف مصراع چهارم عدد 1379 ق به دست مى ‏آيد كه تاريخ نصب ضريح است.

ضريح پنجم

ضريحى است يك پارچه و داراى صلابت و استحكام و تمامى گلبرگ ‏ها و نقش ‏هائى كه در آن به كار رفته است داراى بار فكرى و فرهنگى و منتقل كننده پيام نظام مقدس جمهورى اسلامى است.

ضريح جديد ، به زيور سوره مباركه ياسين و هل اتى و اسماء و صفات الهى و با خط بسيار زيبايى آراسته شده است و قسمت داخلى آن نيز تماما خاتم كارى اصل است. در ضريح جديد مجموعه ‏اى از اصيل ‏ترين و بديع ‏ترين آفرينش ‏هاى هنر اسلامى به كار رفته است.

كار ساخت آن پس از پنج سال مطالعه و تحقيق و ارايه طرح ‏هاى مختلف از اواخر سال 72 آغاز شد و نصب آن همزمان با آخرين غبار روبى كه در تاريخ 21/10/79 انجام شد آغاز گرديد و چهل روز به طول انجاميد .

شنبه 12/8/1386 - 14:36
پسندیدم 0
UserName