نگاهى به راهبردهاى ارزشى پیامبر(ص) در مسیر وحدت اسلامى(۱)
توسط : damst2005

              نگاهى به راهبردهاى ارزشى پیامبر(ص) در مسیر وحدت اسلامى(۱)

 

 

مقدمه
عنوان «راهبردهاى ارزشى و اجتماعى‏» به بررسى نقش و تاثیر پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در به كارگیرى عامل «وحدت اسلامى‏» به عنوان یكى از ابزارها در جامعه اسلامى آن زمان مى‏پردازد.

 

در یك تقسیم‏بندى كلى نقش پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در پایه‏گذارى وحدت امت اسلامى شامل سه مطلب بنیادین مى‏شود: نخست تلاش در وضعیت جامعه عربى آن زمان و به كارگیرى عوامل «سیاسى‏» جهت زمینه‏سازى‏هاى لازم; سپس برنامه‏ریزى‏هاى «فرهنگى‏» در مسیر ترسیم دورنماى امت واحده براى مسلمانان و ایجاد فضاى رشد فكرى و ارتقاى فهم مردم نسبت‏به مسؤولیت‏هاى خود; و در نهایت، به كار بستن راه‏حل‏هایى كه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله از آنها به عنوان ابزار تحقق وحدت بهره مى‏گرفت.

 

این چنین راهبردهایى را مى‏توان تحت عنوان «دعوت ارزشى پیامبرصلى الله علیه وآله برشمرد كه پاره‏اى از آنها شامل «راهبردهاى ارزشى ملى و مذهبى‏»، «راهبردهاى ارزشى قومى و میهنى‏» و نیز «راهبردهاى ارزشى اجتماعى و فردى‏» خواهند بود. و اینك به هر بخش اشاره‏اى گذرا خواهیم كرد.

 

راهبردهاى ملى و مذهبى

 


 الف) ایجاد وحدت ملى و همبستگى ایمانى
ورود پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله به مدینه همراه با عقد قراردادهایى بین گروههاى گوناگون بود. این پیمان‏ها را مى‏توان یكى از بارزترین شواهد به كارگیرى رهیافت وحدت اسلامى در جامعه آن زمان شمرد.

 

پیمان‏نامه عمومى مدینه: یكى از مهمترین این پیمانها، اولین قراردادى بود كه بین پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله و طوایف و قبایل موجود یثرب بسته شد و بعضى آن را «نخستین قانون اساسى مكتوب جهان‏» دانسته‏اند. این تدبیر بهترین مقوله براى به وجود آوردن وحدت ملى و همبستگى دینى بود چرا كه وحدت میان قبایل درگیر، حقوق اجتماعى یهودیان و نیز مهاجران مسلمانان را تصمین مى‏كرد و از سوى دیگر، این پیمانها مقدمات تشكیل یك وحدت سیاسى و حكومتى را فراهم مى‏آورد.

 

به عنوان نمومه در مفاد قرارداد بین مسلمین بروشنى قید شده بود كه مسلمین امت واحده‏اى، جداى از مردم دیگر هستند: (انهم امة واحدة من دون الناس)، و ارتباطى بین مسلمانان و كافران نیست و دورى بین مسلم و مسلم نباید باشد. اگر چه روح حاكم بر این پیمانها همانا به كارگیرى ابزار وحدت اسلامى در جهت راهبرد ارزشى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در جامعه اسلامى است و از همین‏رو تمام زموارد آن مصداق این امر قرار دارند، ولى به بعضى از آن موارد اشاره مى‏كنیم: (1)

 

- مسلمین در برابر ظلم و تجاوز و توطئه و فساد با هم متحد خواهند بود.

 

- هیچ مؤمنى بدون اشاره سایر مؤمنان در جهاد فى سبیل‏الله صلح نمى‏كند و صلح جز براى همگان اجرا نخواهد شد.

 

- تمامى گروهها (كه به جنگ مشغول‏اند) به ترتیب وارد جنگ خواهند شد و جنگیدن به یك گروه (دومرتبه پشت‏سرهم) تحمیل نخواهد شد.

 

- «ذمة الله‏» نسبت‏به همه افراد یكسان است.

 

- اگر اختلافى بین مسلمین بروز كرد، مرجع حل آن خدا و رسول خواهند بود.

 

- مسلمین، فرد مقروض و مدیونى را كه دین او سنگین است رها نخواهند ساخت، بلكه اور ا كمك مى‏كنند.

 

و در قسمت دیگرى از این عهدنامه تاریخى كه طرف خطاب آن یهودیان مدینه بودند، امورى پیشداورى شد كه توجه به مفاد آن حاكى از انگیزه تحقق وحدت ملى توسط پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله است:

 

- مسلمانان و یهودیان امت واحده‏اند و مانند یك ملت در مدینه زندگى خواهند كرد و هر یك دین خود را دارند.

 

- به یهودیان هم‏پیمان، همراهى و كمك خواهد شد و متقابلا وقتى مسلمین آنها را به مصالحه مى‏خوانند، یهودیان باید بپذیرند.

 

- مسلمین و یهود هر دو باید بر ضد كسانى كه با این قرارداد به مخاصمه برمى‏خیزند، مبارزه كنند.

 

- هر دو باید با یارى یكدیگر در برابر مهاجمان به یثرب بجنگند.

 

- هیچ كافرى از ناحیه دو طرف اجیر نشود مگر این كه به مصلحت هر دو گروه باشد.

 

به هر حال، باید چنین نتیجه گرفت كه كوشش براى ایجاد حساسیت مشترك دینى و ملى یكى از شاخص‏ترین راه‏حل‏هاى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در جهت تحقق وحدت اسلامى شمرده مى‏شود.

 

تثبیت وحدت ایمانى: پیامبرصلى الله علیه وآله بعدها نیز در مسیر تثبیت همبستگى ایمانى مسلمین مكررا بر این موضوع تاكید فرمود. در بخشى از سخنان حضرت پس از فتح مكه و در مسجدالحرام چنین نقل كرده‏اند كه فرمود: «المسلم اخ المسلم والمسلمون هم ید واحد على من سواهم تتكافوا دمائهم یسعى بذنبهم ادناهم‏». (2)

 

ایجاد چنین حس مشترك دینى و پیوستگى مذهبى واحد بین مؤمنان در كلام زیبایى منسوب به حضرت كاملا مشهور است كه: «المؤمنون كنفس واحدة‏».

 

همچون آن یك نور خورشید سما صد شود نسبت‏به صحن خانه‏ها لیك یك باشد همه انوارشان چون كه برگیرى تو دیوار از میان چون نماند خانه‏ها را قاعده مؤمنان مانند نفس واحده

ب) پیوند روح اخوت و برادرى
پیدایش تعلق اجتماعى: در نخستین سال ورود پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله به مدینه یكى از مهمترین ابتكارها و راهبردهاى مهم حضرت در به كارگیرى عامل وحدت دینى واقع مى‏شود; یعنى پیوند (عقد) مواخات بین كلیه مسلمانان اعم از مرد و زن:

 

دو قبیله كاوس و خزرج نام داشت یك ز دیگر جان خون آشام داشت كینهاى كهنه‏شان از مصطفى محو شد در نور اسلام و صفا اولا اخوان شدند آن دشمنان همچو اعداد عنب در بوستان وز دم المؤمنون اخوه، به پند درشكستند و تن واحد شدند غوره‏اى كو سنگ بست و خام ماند در ازل حق كافر اصلیش خواند نى اخى نى نفس واحد باشد او در شقاوت نحس ملحد باشد او آفرین بر عشق كل اوستاد صد هزاران ذره را داد اتحاد

 

(مولوى)

 

رسول خداصلى الله علیه وآله در یك مجلس عمومى مى‏فرماید: «تآخوا فی الله اخوین اخوین‏». (3)

 

این پیمان برادرى همگانى تنها براساس نفى انگیزه‏هاى قومى و قبیله‏اى و بر محور حق و همكارى اجتماعى شكل گرفت چه این كه: «انما المؤمنون اخوة فاصلحوا بین اخویكم واتقوا الله لعلكم ترحمون‏». (حجرات /10)

 

پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله بین هر مهاجر و یكى از مردم مدینه عقد برادرى بست و در یك انگاره تاریخى، حضرت على را در دنیا و آخرت برادر خود خواند كه: «انه منى و انا منه‏».

 

به هر ترتیب، این تصمیم داهیانه، كارآمدترین ابزار تحقق الفت فراگیر در جامعه آن زمان بود كه نشان از همه كوشش پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله براى پیدایش یك تعلق اجتماعى بالنده بر محور ایمان به خدا داشت.

 

محبت الهى پایه تشكیل جامعه آرمانى: جامعه مطلوب پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله، نظامى است كه تمامى اعضاى آن بر محور دیانت توحیدى، پیوند برادرى با یكدیگر دارند و مكلف هستند آن را استوار نگه دارند تا خداوند عزیز حكیم نیز زمینه‏هاى الفت و وحدت دلها را (به قدرت خود) پایدار سازد و بدین‏سان پایه‏هاى تفاهم اجتماعى جامعه اسلامى محكم گردد: «وان یریدوا ان یخدعوك فان حسبك الله هو الذى ایدك بنصره وبالمؤمنین × والف بین قلوبهم لو انفقت ما فى الارض جمیعا ما الفت‏بین قلوبهم و لكن الله الف بینهم انه عزیز حكیم.» (انفال /62 و63)

 

براساس مفاد آیات الهى اولا بدون تحقق الفت اجتماعى نمى‏توان سخن از جامعه كرد; ثانیا تحقق این امر تنها به ست‏خداست، ثالثا مؤمنان نیز قادرند شرایط و زمینه‏هاى وحدت اجتماعى را فراهم آورند. (4)

 

كلام راستین خداوند پیرامون مساله برادرى قبایل یثربى نیز بس گویاست; «واعتصموا بحبل الله جمیعا ولاتفرقوا واذكروا نعمة الله علیكم اذ كنتم اعداء فالف بین قلوبكم فاصبحتم بنعمته اخوانا... «(آل عمران /103)

 

جامعه آرمانى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله كه در آن روح اخوت و برادرى موج مى‏زند، جامعه‏اى است كه در شدت بر كفر و رحمت‏به ایمان، حول یك محور، وحدت مى‏یابند، یعنى: «محمد رسول الله و الذین معه اشداء على الكفار رحماء بینهم‏». (فتح /29)

 

جامعه‏اى كه مانند پیكره‏اى واحد است و تمام افراد آن در ارتباطى وحدت‏بخش با یكدیگر پایدار مى‏مانند و روح عشق و ایمان مذهبى در تار و پود آن جریان دارد: «مثل المؤمنین فى توادهم وتراحمهم وتعاطفهم كمثل جسد واحد اذا اشتكى منه عضو تداعى له سائر الاعضاء بالسهر والحمى‏». (5)

 

بهره‏ورى از ظرفیت‏هاى اجتماعى: در نتیجه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله با طرح پیمان برادرى انصار و مهاجران، از ظرفیت‏خاص چارچوب اجتماعى جامعه عربى (كه حمایت از هم‏پیمانان خود بوده) در جهت اهداف تحقق امت واحده بهره برد و این موفقیت‏بارز پیامبرصلى الله علیه وآله نه تنها باعث تعجب افرادى چون ابوسفیان شد، كه حتى آثار و پیامدهاى این مساوات اسلامى تا مقدم داشتن اموال و دارایى‏ها نسبت‏به یكدیگر پیش رفت. مورخان نقل مى‏كنند كه در جریان برادرى مهاجر و انصار، پیمانى بسته شد كه شامل مشاركت در میراث هم بود و در همین راستا رویداد تقسیم غنایم جنگى «بنى‏النضیر» از بهترین نمونه‏هاست.

 

به هر حال، سراسر وقایع تاریخ اسلام گویاى شواهدى است كه نقش پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله را در جلوگیرى از افتراق صفوف مسلمین و متقابلا بهره‏برى ابزار وحدت اسلامى نشان مى‏دهد و این دستور آشكار قرآن بود كه: «ولاتكونوا كالذین تفرقوا واختلفوا...» (آل‏عمران /105)تلاش پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله در ایجاد وحدت به اوج كوشش‏هاى ممكن، مى‏رسد و چون آرمان وحدت را یكى از رسالت‏هاى الهى بعثت‏خود مى‏داند; و رنج تفرق مؤمنان بر او گران مى‏آید و سخت مهربان و هواخواه آنان است، پس در این راه تمام توان خود را به كار مى‏برد كه: «لقد جاءكم رسول من انفسكم عزیز علیه ما عنتم حریص علیكم بالمؤمنین رءوف رحیم‏». (توبه/128) و شاید به همین دلیل است كه خود مى‏فرماید: «ما اوذى نبى مثل ما اوذیت.» (6)

 

راهكار سازگارى و همدلى: موضوع «اصلاح ذات البین‏» و سفارشها و موضعگیرى‏هاى پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله پیرامون آن نیز، در ردیف راهكارهاى ایجاد برادرى قرار مى‏گیرد:

 

«... وفى الخبر عن ابى‏ایوب قال: قال رسول‏الله‏صلى الله علیه وآله: یا ابا ایوب الا ادلك على صدقة یحبها الله و رسوله قال: بلى. فقال رسول‏الله: تصلح بین الناس اذا تفاسدوا... و فى راویه تسعى فى صلاح ذات البین اذا تفاسدوا و تقرب بینهم اذا تباغضوا». (7)

 

و نیز نقل شده كه درباره آیه اخوت از پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله پرسش كردند، فرمود: مزد آن كس كه در برقرارى آشتى میان مردمان بكوشد; برابر مزد كسى است كه در راه خدا پیكار كند. (8)

 

بدین‏ترتیب یكى از این شیوه‏ها را در تصمیمى كه پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله مبنى بر «اصلاح ذات البین‏» در مورد تقسیم غنایم جنگ بدر مى‏گیرد، مشاهده مى‏كنیم. قطعا فقدان قانون خاص تقسیم غنایم و نیز عدم آمادگى تربیتى و اخلاقى كامل مسلمانان آن دوره، عواملى بود تا در وحدت پویاى جامعه اسلامى ایجاد خلل كند. از این‏رو، پیامبرصلى الله علیه وآله مامور به اصلاح امور و حفظ یكپارچگى ملت مى‏شود و مؤمنان نیز موظف به رعایت همدلى و تبعیت از رسول اكرم‏صلى الله علیه وآله كه: «فاتقوا الله واصلحوا ذات بینكم واطیعوالله ورسوله ان كنتم مؤمنین‏». (انفال /1)

 

پیامبرصلى الله علیه وآله به گونه‏اى اختلاف‏زدایى مى‏كند كه شقاقى (هر چند ناچیز) در پیكره وحدت دینى مسلمین سر برنیاورد; چنان كه مورخان نقل كرده‏اند، پیامبر اسلام‏صلى الله علیه وآله حتى براى گروهى هم كه در جنگ حاضر نبودند سهمى از غنیمت قرار مى‏داد. (9)

 

جالب توجه است كه پیش از آغاز جنگ بدر، پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله با وجود اعلام حمایت عده‏اى از مهاجران، در انتظار اعلام رضایت انصار مبنى بر آمادگى جهاد نبرد با دشمن است; چون محتواى قرارداد انصار با پیامبرصلى الله علیه وآله درباره دفاع از حضرت در داخل شهر مدینه بود و نه همراهى در جنگ‏هاى خارج، لذا پیش از حركت‏به دنبال راى و نظر انصار بود و پس از اطمینان از یارى آنان آماده كارزار مى‏گردد.

 

این امر در واقع نشان از اهتمام پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله به رعایت‏سنت‏هاى اجتماعى و ملاحظه شرایط خاص سیاسى زمان دارد. (10)

 

 

 

 

 

 

پنج شنبه 25/5/1386 - 18:46
پسندیدم 0
UserName