ضرورت «نقد نسبت‏ها» و تصحيح «صورت‏سازى‏» وجود تاريخى ما
توسط : حامد...
 

ضرورت «نقد نسبت‏ها» و تصحيح «صورت‏سازى‏» وجود تاريخى ما

دكتر موسى نجفى

مطالعات و پژوهش‏هاى تاريخى در زواياى تاريخ يك‏صد سال اخير كه از يك طرف با نهضت‏هاى پرشور شيعى و از طرفى با جريان تجددگرايى و غرب‏گرايى توام بوده است، در حلقه مشروطيت‏به طور كاملا گويا و واضح به هم رسيدند . تاريخ تحولات فكرى و سياسى قرن اخير ما، بيشتر از هر چيزى برآيند و بازتاب اين دو محور بوده است . با توجه به اين مهم، براى تصحيح و فهم بسيارى از مشكلات، مسايل، پيش‏فرض‏ها و اهداف و آرمان‏هاى ملى، اجتماعى، سياسى و فرهنگى دوران معاصر خود، ناچاريم بار ديگر اين حلقه وصل و سرآغاز مهم را با نگاهى عميق‏تر و دقيق‏تر مطالعه كنيم . در بين موضوعات و سرفصل‏هاى متفاوت اين بحث، در آغاز سخن به چند مورد اساسى‏تر اشاره مى‏كنيم:

1 . بحث در مورد اين‏كه غرب در سده اخير، براى ايران و تمامى شرق، نوعى صورت غربى را تجويز كرده است و با ماده بومى، حتى دينى و اسلامى مى‏خواسته جامعه، تاريخ، سياست، آرمان‏ها و نسبت‏ها را به ما بشناساند . اين بحث از جمله مباحثى است كه بايد به‏طور جدى و مستمر به آن توجه داشت .

2 . براى رهايى از استيلاى فكرى و فرهنگى غرب - كه در مواقعى با جان و روح جامعه ما آميخته شده است - بايد از منشا و سرآغاز اين منزل، پرسش كنيم .

الف) با كاوش در ماده تاريخى و به‏دست آوردن ابعاد آن;

ب) با تصحيح صورت اسلامى و ايرانى خود با توجه به آن ماده تاريخى .

در اين صورت; نسبت‏ها، جايگاه‏ها، موضوعات، واژه‏ها و ارزش‏ها به اصل و موقعيت‏حقيقى خود بازمى‏گردند . در اين باره بايد اين هشدار را مد نظر داشت كه چند اشكال عمده در برخى تحقيقات در اين زمينه وجود دارد:

الف) برخى تحقيقات و توليدات تاريخى در دهه‏هاى اخير، با ماده تاريخ و اصل روايات تاريخى آن‏گونه كه بايد به صورت علمى آشنا نيستند .

ب) با تاريخ حضور ديانت در سياست و ابعاد آن - نه در ماده و نه در صورت - آشنايى عميقى وجود ندارد .

ج) با انديشه و جريان منور الفكرى و ابعاد آن به درستى آشنا نشده‏اند، و در مواقع بسيارى ابعاد و بازتاب سخنان آنان را درنيافته‏اند .

3 . بعد از اين چند مقوله، بايد به پرسش‏هاى اساسى‏ترى توجه شود:

الف) چگونه ايران، بستر تحولات جديد را دريافت و براى آن آماده گرديد؟

ب) چگونه مجموعه باورهاى جامعه ايران زير سؤال رفت و در زمينه اجتماعى - سياسى حرف نو و نگرش نو خريدار يافت؟

ج) چگونه صورت غير بومى - و حتى غربى - توانست‏بر زمينه‏هاى داخلى بنشيند و بعد از مدتى با جان، انديشه و روح بخش‏هايى از جامعه ايرانى - هر چند در ابتدا، اندك - آن‏چنان پيوند يابد كه غيرقابل گسست جلوه‏گر شود و نوعى كمال تلقى گردد .

د) دراين وضعيت جديد، چه چيز مى‏خواهد به تعريف درست نسبت‏ها و آرمان‏ها بپردازد؟

و) بايد به طرحى كلى و فراگير انديشيد كه در آن، شخصيت‏ها و متفكران دينى و دين‏شناسان عصر مشروطيت مانند: نايينى، نورى و خراسانى بتوانند هر يك جاى خود را بازيابند و با هم مرتبط شوند; آن‏چنان كه اگر يكديگر را مى‏بينند، معلوم شود چرا و اگر نمى‏بينند و صداى هم را نمى‏شنوند، علت اين فاصله و گسست نيز معلوم شود . اين طرح و نگاه كلى، در غالب نوشته‏هاى تاريخى غايب است .

ه) بعد از اين مراحل، تمام اقوال و آرا را ماده تاريخ براى پرسش‏هاى اساسى امروز خود كنيم و سپس صورت درست‏خود را به آن بدهيم، تا پرسش و پاسخ صحيح زمان خود را دريافته باشيم .

ى) تعصبات و كليشه‏هاى بى‏تاريخ، برخى تحقيقات تاريخى را - لااقل در حوزه انديشه‏ها - كوتاه، غير جذاب و بدون اثر مى‏كند . در نقطه مقابل، دور نزدن عالم روشن‏فكرى و نديدن دقيق ابعاد آن هم، به برخى نوشته‏ها و پژوهش‏ها صورتى مى‏دهد كه بيشتر از هر چيز، تحميلى و غير واقعى جلوه خواهد كرد .

4 . علايق دينى و انقلابى و مواظبت داشتن بر برخى اصول و هم‏چنين بدبينى ابتدايى نسبت‏به اين فضاهاى وارداتى و تقليدى غيربومى، هر چند تا حدودى برخى تحقيقات را از آفات تكرارى و سطحى بودن ايمن مى‏كند; ولى در نهايت، خلا نوعى صورت‏سازى معقول هم‏چنان وجود دارد و تحقق اين امر مستلزم آن است كه تاريخ آن‏چنان كه هست‏با جان پژوهندگان آن آميخته شود .

5 . با نگاهى ژرف به نوشته‏هاى دوره مشروطه، به خوبى ديده مى‏شود كه برخى چيزها سرجايشان نيستند . نسبت‏ها عوض شده و كوچك و بزرگ شدن‏هايى انجام يافته است . اين سرآغاز راهى است كه بيشتر از «عمل‏» ، در «نظر و تفكر» صد سال را درنورديده است و شاخ و برگ‏هايش هم‏چنان در حال رشد است . امروز برخى از اين «نابه‏جاها» را به خاطر علايق دينى و تكامل تاريخى، خوب متوجه مى‏شويم اما بسيارى از نسبت‏ها از چشم پنهان مى‏ماند مانند: توسعه، وجود تاريخى ما، قوانين حاكم بر اين سرزمين، عصر تاريكى و روشنايى در ايران، تجدد، استعمار، قانون، آزادى و ده‏ها مقوله ديگر كه بايد دوباره بررسى شده و رسالت نهضت‏ها و حركت‏هاى اجتماعى را با اين صورت‏سازى جديد مورد پرسش قرار داد .

6 . در صورتى كه اين كار درست انجام نشود، شيخ فضل الله نورى را در نسبت‏با استبداد، و نايينى را در نسبت‏به غرب و فرجام مشروطيت را فتنه‏اى عظيم و جنبشى شكست‏خورده خواهيم ديد و همه اينها را نه تنها عبرت نخواهيم دانست، بلكه به صورت ماده تاريخى هولناك و ياس‏آور و حتى بى‏ارتباط با امروز و آينده درخواهد آمد . ناگفته معلوم است كه كم‏ترين اثر و بازتاب چنين نگاهى; بى‏هويتى، بى‏تاريخى و در نهايت جابه‏جايى و تحميل نادرست و غير معقول نسبت‏ها خواهد بود .

7 . اگر اين «نسبت‏» درست فهميده و تراز شود، مشروطه، نايينى، تنبيه الامة، چوبه دار شيخ فضل الله و فتواهاى آخوند خراسانى و ساير بزرگان علم و سياست و ديانت، مقدمه تاريخ جديد و تحولى ديگر در ايران خواهند بود كه در آيينه و پرتو آن، قدرت تشخيص صحيح و معقول ميسر خواهد بود .

8 . بايد در مسير اين تاريخ‏نويسى، تاريخ‏سازى و تاريخ‏بينى جديد، به‏طور جدى پرسش و نقد كنيم و اين شبهه و نقد را با جان خود بياميزيم، تا غلط بودن و كژروى اين مسير را از اول نشان داده باشيم . اصولا نهضت‏ها براى متوقف كردن اين اشتباه و نشان دادن حركت معكوس آن در جامعه، اصول خود را بيان كرده‏اند .

9 . براى نقد تاريخ روشن‏فكرى و صورت‏سازى غربى در تاريخ ايران، به بازنگرى دقيق و شناخت درست مشهورات، مقبولات و مسلمات تاريخى نيازمنديم . البته در كنار اين مهم، فهم برخى اصول جامعه‏شناسى، سياست و فلسفه جديد هم در مرحله‏اى بااهميت و مفيد خواهد بود . به شرط آن‏كه علم به معناى درست آن جاى فضل‏فروش‏هاى متداول و نمونه‏بردارى‏هاى تحميلى غرب را نداشته باشد . بايد تاكيد نمود كه پژوهش‏گران بسيارى اين مفاهيم را خوانده‏اند، اما از نقادى و ارزيابى درست آنها - لااقل براى برقرارى نسبتش با جامعه ما - بى‏بهره‏اند; لذا عبور از تاريخ جديد، در گام‏هاى نخست آشنايى درست، شناخت عميق مفاهيم علمى و رسوخ در ماهيت آن را نياز دارد .

10 . پرسش‏هاى عصر مشروطه، بيشتر «صورت مساله‏» امروز ما را دقيق، تصحيح و عميق مى‏كند تا آن‏كه بخواهد جوابى به پرسش‏هاى متعدد ما بدهد . شكى نيست كه تا صورت مساله به درستى تصحيح و تحليل نگردد، هرگونه جوابى بيشتر از آن‏كه معلومى براى مجهولات ما باشد، خود مجهولى مضاعف خواهد بود .

 

 

يکشنبه 17/4/1386 - 6:59
پسندیدم 0
UserName