قرآن‌ كتاب‌ مهيمن‌ و ناسخ‌

قرآن‌ كتاب‌ مهيمن‌ و ناسخ‌

لازمه‌ اخذ ميثاق‌ بر نبوت‌ پيغمبر اسلام‌ از پيامبران‌ و امت‌هاي‌ پيشين‌، لزوم‌عمل‌ به‌ پيمان‌ مزبور است‌. اين‌ است‌ كه‌ مطابق‌ پيمان‌ فوق‌، پيروان‌ اديان‌ ديگربايد با ظهور اسلام‌ بدان‌ روي‌ آورند. به‌ تعبير ديگر، ظرف‌ و زمان‌ حقانيت‌شرايع‌ پيشين‌، با ظهور اسلام‌ به‌ سرآمده‌ و خداوند بنا به‌ مصالح‌ و مقتضياتي‌ كه‌خود مدّنظر دارد، شريعت‌ جديدي‌ وضع‌ نموده‌ است‌ و از همه‌ مردم‌ مي‌خواهدكه‌ از آن‌ پيروي‌ كنند. از اين‌ عمل‌ در اصطلاح‌ به‌ اصل‌ «نسخ‌» تعبير مي‌شود كه‌در روايات‌ نيز بر آن‌ تأكيد شده‌ است‌. براي‌ توضيح‌ بيشتر، نخست‌ به‌ تحقيقي‌درباره‌ معناي‌ لغوي‌ و اصطلاحي‌ آن‌ مي‌پردازيم‌.

زبان‌شناسان‌، نسخ‌ را در لغت‌ به‌ معناي‌ ازاله‌ و ابطال‌، معنا نموده‌اند.چنانكه‌ راغب‌ مي‌گويد:

«اَلنَّسْخ‌ُ اءِزالَه‌ُ شَي‌ْءٍ بِشَي‌ْءٍ يَتَعقبه‌ُ كَنَسْخ‌ِالشَّمْس‌ الظِّل‌ وَ الظِّل‌ الشَّمْس‌َ وَالشَّيْب‌ الشَّباب‌».      

«نسخ‌ به‌ معناي‌ زايل‌ كردن‌ چيزي‌ به‌ وسيله‌ چيز ديگري‌ است‌ كه‌ دنبال‌ آن‌مي‌آيد. مانند زايل‌كردن‌ سايه‌ به‌وسيله‌ خورشيد و خورشيد به‌وسيله‌ سايه‌ وجواني‌ به‌وسيله‌ پيري‌.»

در لسان‌ العرب‌ نيز چنين‌ آمده‌ است‌:

«اَلنَّسْخ‌ُ اءِبْطال‌ُ الشَّي‌ْءِ وَ اءِقَامَه‌ِ آخَر مَقامَه‌ُ».    

«نسخ‌ به‌ معناي‌ باطل‌ كردن‌ يك‌ چيز و جايگزين‌ نمودن‌ چيزي‌ ديگر به‌ جاي‌آن‌ است‌.»

اما معناي‌ اصطلاحي‌ نسخ‌ با معناي‌ لغويش‌ متفاوت‌ است‌؛ زيرا ازاله‌ وحكم‌ به‌ بطلان‌ در آنچه‌ از خداوند متعال‌ صادر مي‌گردد، امري‌ محال‌ است‌ ولذا مقصود از نسخ‌ شريعت‌ حضرت‌ موسي‌(ع)توسط‌ شريعت‌ حضرت‌عيسي‌(ع)، اعلام‌ زوال‌ و عدم‌ حقانيت‌ شريعت‌ پيشين‌ نيست‌، بلكه‌ منظوراز آن‌ به‌ سر آمدن‌ و اتمام‌ زمان‌ اعتبار و حقانيت‌ آن‌ است‌.

علامه‌ طباطبايي‌ در اين‌ باره‌ مي‌گويد:

«اَلنَّسْخ‌ُ بَيان‌ُ اءِنْتِهاءِ اَمَدقالْحُكْم‌ِ وَ لَيْس‌َ بِاِبْطال‌». 

«نسخ‌ بيان‌ پايان‌ يافتن‌ زمان‌ (اعتبار) يك‌ حكم‌ است‌ نه‌ ابطال‌ آن‌.»

به‌ هر حال‌، نسخ‌ به‌ اين‌ معنا، نه‌ تنها از ناحيه‌ خداوند متعال‌ امري‌ ممكن‌،بلكه‌ با در نظر گرفتن‌ جهات‌ مختلف‌ از قبيل‌ اختلاف‌ استعدادها و ظرفيت‌هاي‌مردم‌ و شرايط‌ زماني‌ و مكاني‌، براي‌ خداوند حكيم‌، امري‌ نيكو و در حق‌بندگان‌ به‌ عنوان‌ يك‌ لطف‌ تلقي‌ مي‌شود. از اين‌ رو، قرآن‌ مجيد آن‌ را تأييد ومي‌فرمايد:

«مَا نَنسَخ‌ْ مِن‌ْ ءَايَه‌ٍ اَوْ نُنْسِهَا نَأْت‌ِ بِخَيْرٍ مِنْهَا اَوْ مِثْلِهَا اَلَم‌ْ تَعْلَم‌ْ اَن‌َّ اللهَ عَلي‌ كُل‌ِّشَي‌ْءٍ قَديرٌ».          

«ما هر حكمي‌ را نسخ‌ كنيم‌، و يا (نسخ‌) آن‌ را به‌ تأخير اندازيم‌، بهتر از آن‌، ياهمانند آن‌ را مي‌آوريم‌. آيا نمي‌دانستي‌ كه‌ خداوند بر هر چيزي‌ تواناست‌.»

با توجه‌ به‌ حقيقت‌ نسخ‌ روشن‌ شد كه‌ قلمرو آن‌، به‌ احكام‌ و حوزه‌ فقهي‌ وشريعت‌ اختصاص‌ دارد كه‌ بُعد دوم‌ دين‌ را تشكيل‌ مي‌دهند و مراد از نسخ‌اديان‌ گذشته‌ توسط‌ اسلام‌، نسخ‌ اصل‌ و گوهر اديان‌ يهوديت‌ و مسيحيت‌ وحكم‌ به‌ بطلان‌ شرايع‌ آنان‌ نيست‌؛ چرا كه‌ شريعت‌ هر ديني‌ در عصر و ظرف‌خود حق‌ و لازم‌الاجراست‌، بلكه‌ مقصود از نسخ‌ اديان‌، اعلام‌ به‌ سرآمدن‌ واتمام‌ دوره‌ حقانيت‌ شرايع‌ مزبور با ظهور پيامبر اسلام‌ است‌. لذا اين‌ تعبير كه‌نسخ‌ يعني‌: «نفي‌ و انتفاء و تخطئه‌ حادّ و انكار هر گونه‌ حقانيت‌ و چيدن‌ طورهستي‌ شرايع‌ گذشته‌»، تعبيري‌ تأمل‌ برانگيز و نادرست‌ است‌ و به‌ نظرمي‌رسد تعبيركنندگان‌ آن‌، بين‌ نسخ‌ لغوي‌ و اصطلاحي‌ خلط‌ نموده‌اند.

نكته‌ ديگر اينكه‌، نسخ‌ شريعت‌ پيشين‌، به‌ معناي‌ نسخ‌ تمامي‌ احكام‌ عملي‌و فقهي‌ آن‌ نيست‌، بلكه‌ كميت‌ آن‌ با مقتضيات‌ زمان‌ و مخاطبان‌، قابل‌ تغيير وتحول‌ است‌ كه‌ خداوند آن‌ را توسط‌ سفيرانش‌ به‌ مردم‌ ابلاغ‌ مي‌كند. فرِ مهم‌و ظريف‌ آيين‌ مقدس‌ اسلام‌ با شرايع‌ پيشين‌، اشتمال‌ آن‌ بر آموزه‌هاي‌ تكامل‌يافته‌ و اصول‌ كلي‌ عقلي‌ و فطري‌ است‌ كه‌ قسمت‌ مهم‌ آن‌ توسط‌ پيامبر اسلام‌ ويا امامان‌ معصوم‌(س) تبيين‌ شده‌ است‌ و قسمت‌ ديگر آن‌ به‌ متخصصان‌ دين‌واگذار شده‌ است‌ كه‌ با اجتهاد خود به‌ تبيين‌ موضع‌ اسلام‌ نسبت‌ به‌ مسائل‌ روزبپردازند. اين‌ ويژگي‌ مهم‌ ـ كه‌ لازمه‌ آخرين‌ شريعت‌ است‌ ـ بستر بقا وبالندگي‌اسلام‌ و عدم‌ مواجهه‌ با بن‌بست‌هاي‌ فردي‌ واجتماعي‌ را فراهم‌آورده‌است‌.

از اين‌ نكته‌، ثمره‌ نسخ‌ و عدم‌ آن‌ روشن‌ مي‌شود؛ زيرا با انكار نسخ‌ وتجويز انتخاب‌ ديني‌ غير از اسلام‌ (مانند مسيحيت‌) از آنجا كه‌ شرايع‌ ديگرتوان‌ و به‌ اصطلاح‌ پتانسيل‌ جاودانه‌ ماندن‌ و جوابگويي‌ به‌ شبهات‌ و مشكلات‌فردي‌ و اجتماعي‌ نسل‌هاي‌ مختلف‌ را در خود ندارند، با مرور زمان‌، عدم‌توانايي‌ آنها روشن‌ مي‌شود كه‌ اين‌ خود موجب‌ قطع‌ علقه‌ ديني‌ مردم‌ مي‌شود

سه شنبه 14/1/1386 - 9:59
پسندیدم 0
UserName