نانوفناوری و واكسن اعتیاد!

تحقیقات براى استفاده از فناورى نانو و آگاهى از اهمیت آن در ایران سابقه چندان طولانى ندارد، اما در همین سال ها سعى شده با الگوبردارى كلى از تجربه دیگر كشورها و به كارگیرى دانش و خلاقیت پژوهشگران داخلى، ایران نیز به جمع كشورهایى بپیوندد كه نه تنها در صنعت، بلكه در دیگر ابعاد مختلف زندگى مردم، خصوصاً بخش درمان، توانسته اند این فناورى را به مرحله كاربرد مؤثر برسانند.

دكتر امید فرخزاد، استاد 39 ساله ایرانى دانشگاه هاروارد، از پزشكانى است كه فعالیت هاى بسیارى در فناورى نانو داشته و مسئولیت پروژه تحقیقات فناورى نانو در درمان سرطان و آزمایش سامانه هاى استفاده هدفمند دارو در دانشگاه هاروارد را بر عهده دارد.

با این پروفسور جوان ایرانى درباره فعالیت ها، تحقیقات و یافته هاى او و گروهش در زمینه استفاده از فناورى نانو در حیطه طب به گفت وگو نشسته ایم.

به نظرم بهتر است از تحصیلات تان شروع كنیم؛ در كدام دانشگاه ها و در چه مقاطعى تحصیل كرده اید؟

سال 1999 مدرك دكتراى پزشكى ام را از دانشكده پزشكى دانشگاه بوستون دریافت كردم. تحصیلات تكمیلى تخصصى بیهوشى را در هاروارد و آموزش بالینى ـ تحقیقاتى را در مؤسسه فناورى ماساچوست MIT به پایان رساندم. علاوه بر فلوشیپ در MIT، دوره فوق تخصصى در شاخه Interventional Pain، كه زیر مجموعه بیهوشى و طب درد است، گذرانده ام.

كمى درباره این شاخه از طب درد توضیح بدهید.

در Interventional Pain به كمك تكنولوژى رادیولوژى، مكان درد در بدن مشخص مى شود تا پزشك متخصص بتواند درد عصب تحریك شده را تسكین دهد. این شاخه از طب درد، علم نسبتاً نوینى است كه امروزه در حال رشد و توسعه جهانى است.

تحقیقات در زمینه استفاده از فناورى نانو در طب را از چه زمانى آغاز كردید؟

از اواخر سال 2001 تحقیقات در زمینه استفاده از فناورى نانو در درمان بیمارى هاى مختلف را شروع كردم و اكنون با گروهى از دكترها، دانشجویان و تكنسین ها در لابراتوار Nanomedicine and Biomaterials در حال تحقیق هستیم.

در محافل پزشكى جهانى، بیش از همه فناورى ابداعى تان براى درمان سرطان بر سر زبان ها افتاده است. این فناورى چیست؟

به طور معمول وقتى در دوره شیمى درمانى به بیمار سرطانى دارو داده مى شود، این دارو به همه بدن او مى رود و آنقدر در بدن پخش مى شود تا به سلول هایى كه سرطانى هستند، برسد و روى آنها اثر بگذارد. بنابراین براى رسیدن مقدار مشخصى از داروى موردنیاز این سلول ها، مقدار بسیار بیشترى دارو وارد بدن شخص مى شود و استفاده مثبت دارو تنها روى مقدار كمى از سلول هاى بدن است كه وضعیت غیرطبیعى دارند.

یكى از زمینه هاى تمركز تیم تحقیقاتى ما، شناسایى هدف دارو، تأیید رسیدن آن به هدف و توان عملیاتى بالا در تركیب و آزمایش نانو ذرات در تحویل دارو به سلول است. نانو بمب هاى هدفمند (Targeted Nanobombs)طراحى شده توسط ما مى توانند، سلول هاى سرطانى و سالم را از یكدیگر تشخیص دهند. این نانوبمب هاى حاوى دارو، در بدن مى چرخند تا سلول هاى سرطانى را پیدا كنند. سپس به این سلول ها مى چسبند و وارد سلول مى شوند. تنها در داخل سلول هاى سرطانى است كه این ذرات هدفمند دارویى را كه در خود داشته اند، آزاد مى كنند.

این روش چه مزایایى دارد؟

در روش معمول شیمى درمانى براى این كه داروى موردنیاز، به سلول سرطانى برسد، گاهى آنقدر دارو به بیمار داده مى شود كه ممكن است از بین برود. درحالى كه با استفاده از نانوبمب هاى هدفمند با این روش همان مقدار دارو كه لازم است به بیمار داده مى شود.

در این روش دارو به دیگر سلول ها ـ یعنى سلول هاى سالم ـ نمى رود، بنابراین نسبت به روش هاى معمول شیمى درمانى، عوارض بسیار كمترى به همراه دارد. نكته دیگر این است كه آن مقدار دارویى كه در این روش استفاده مى شود، تنها به سلول هاى سرطانى مى رسد، بنابراین هم داروى كمترى مصرف مى شود و هم نتیجه شیمى درمانى بهتر بروز مى كند.

پس از تحویل دارو به سلول، براى این نانوبمب ها چه اتفاقى مى افتد؟

ما براى ساخت این نانوبمب ها از پلیمرى به نام  lactic-co-glycolic acid استفاده مى كنیم كه سال ها در انسان استفاده شده اند. PLGA در بدن مى شكند و تبدیل به قسمت هایى مى شود كه بدن مى تواند از آن براى تولید انرژى استفاده كند و در نتیجه جذب شود. بنابراین مواد سازنده این نانوبمب ها با بدن سازگار است و آثار بدى روى بدن ندارد.

تحقیقات براى ابداع این روش چه مراحلى را مى گذراند؟

نتایج تحقیقات گروه ما براى اولین بار سال 2004 در ژورنال علمى معتبر Cancer Research چاپ شد و آن زمان ما نشان دادیم كه از این روش در آزمایشگاه مى توان با موفقیت استفاده كرد. این روش سال 2006 ابتدا روى موش هاى آزمایشگاهى و سپس سال 2008 روى موش هاى صحرایى آزمایش شده است.

دستاوردهاى ما سال 2006 براى اولین بار در مجله فوربس (Forbes) عنوان یكى از پنج یافته غیرمنتظره فناورى نانو را به خود اختصاص داد و در ژورنال(Proceeding of the National Academy of Scienc( PNAS منتشر شد. استفاده از نانوبمب ها در موش ها نتیجه بخش بود و امیدواریم كه سال 2009بتوان استفاده از آن را براى انسان آغاز كرد.

از وقتى نتایج به دست آمده در بكارگیرى این فناورى را منتشر كردید، چه یافته هاى نوین دیگرى در این زمینه داشته اید؟

یافته هاى ما فقط در زمینه سرطان نبوده، بلكه بسیارى فناورى هاى نوین طبى دیگر تولید كرده ایم. تا به حال در رشته نانو 30حق امتیاز و ثبت ایده و اختراع داشته ایم و نتایج تحقیقات ما در مورد مهندسى فناورى نانو براى استفاده در پزشكى، تا به حال در قالب دو شركت بیوتكنولوژى و داروسازى به نام BIND Biosciences و Selecta Biosciences به مرحله تولید داروى آزمایشى و استفاده بیشتر از نانو رسیده است.

از فناورى هاى دیگرى كه به آنها دست یافته اید، بگویید.

یكى از فناورى هاى جدید ما این است كه نانوبمب هاى هدفمند، علاوه بر این كه مى توانند به هدفشان یعنى سلول هاى سرطانى برسند و دارو را به آنها بدهند، هنگام تحویل دارو مانند یك چراغ روشن مى شوند و علاوه بر گزارش رسیدن داروى مورد نیاز سلول سرطانى، به پزشك نشان مى دهند كه آن سلول در كجاى بدن قرار دارد. این نانو بمب هایى كه روشن مى شوند و مانند یك روبات عمل مى كنند، مى توانند در تشخیص سرطان هم مورد استفاده قرار گیرند.

تصور مى كنید این فناورى نوین چه زمانى به عرصه كاربرد عام برسد؟

امیدوارم هرچه زودتر روزى برسد كه بیشتر بتوانم در این زمینه به جامعه خدمت كنم. پیش بینى كرده ایم نانوبمب هاى هدفمند را سال 2009 روى انسان آزمایش كنیم اما براى نانوبمب هایى كه روشن مى شوند و نشان مى دهند كه سلول سرطانى كجاى بدن قرار دارد، حداقل 10 سال دیگر جاى كار و تحقیق وجود دارد تا به استفاده براى انسان برسد.

استفاده از این نانوبمب ها را در حیطه دیگرى هم در نظر دارید؟

گروه تحقیقاتى من بر توسعه و مهندسى ریزذره ها براى كاربردهاى تشخیصى و درمانى تمركز كرده اند. استفاده از این ریزذرات هدفمند در درمان سرطان سینه، پانكراس و تخمدان و همچنین مشكلات قلبى، عروقى در دست بررسى است، اما یكى دیگر از جدید ترین فناورى هاى ما كه هنوز خبر آن پخش نشده است، این است كه این نانوبمب ها را مى توان به عنوان واكسن براى درمان اعتیاد به مخدرها استفاده كرد. افراد بسیارى را مى بینیم كه تصمیم مى گیرند اعتیاد به موادمخدر یا سیگار را كنار بگذارند، اما با یك تلنگر كوچك دوباره گرفتار آن مى شوند. واكسنى كه ما ابداع كرده ایم، به بدن یاد مى دهد، هر زمانى كه مولكول ماده مخدر وارد بدن شد، قبل از رسیدن آن به مغز و تأثیرگذارى اش، آن را خنثى كند.

درباره پیگیرى فعالیت هاى پژوهشى در وطن تان چه نظرى دارید؟

من تا 14سالگى در ایران زندگى كرده ام و بسیارى از اقوامم در وطنم هستند. سال قبل براى مدت كوتاهى به ایران آمدم و در فرصت اندكى، فقط توانستم به چند شهر زیباى كشورم سفر كنم. امیدوارم در آینده بتوانم بیشتر به ایران بیایم و با دانشگاه هاى معتبر ایران نیز همكارى پژوهشى داشته باشم.

منبع:روزنامه ایران