ايمني راکتور(1)

مقدمه

مطالعات آماري پيچيده اي در زمينه ايمني راکتور صورت گرفته است. اگر چه براي بيشتر مردم موارد عملي و حقيقي متقاعد کننده تر از آمارهاي احتمالي است.

با توجه به تجربه کار متجاوز از 12000 راکتور – سال ، فقط يک يا دو حادثه مهم براي راکتورهاي هسته اي اتفاق افتاده که آنها هم به علت نقص جدي و ذاتي در طراحي و ساختار راکتور و خطاي انساني بوده است. بهرحال آخرين يکي از "بدترين حالت" يک سناريوي هسته اي بوده است که موجب از دست رفتن حيات انسان ها گرديد. اين نکته قابل توجه است که در طول پنج دهه ، يک تکنولوژي جديد و پيچيده "در 31 کشور مورد استفاده توليد برق قرار گرفته است.

ايمني

برخي از اين راکتورها هنوز هم پس از گذشت چهل سال در حال فعاليت هستند. البته اين مسئله معياري را براي رد احتمال يک مصيبت و فاجعه بزرگ ارايه نمي دهند ، حتي اگر استانداردهاي بالاي مهندسي نيز به کار گرفته شوند.

بسياري از سناريوهاي مصيبت آور در ابتدا از فقدان عمل خنک سازي راکتور ناشي مي شود. اين مسئله باعث گرم شدن بيش از حد قلب راکتور و آزاد شدن محصولات شکافت مي گردد. از اين رو سيستم اضطراري اضافي بطور آماده بکار براي خنک کردن قلب راکتور در نظر گرفته مي شود.

چنانچه اين سيستم ها نيز نتوانند عمل کنند يک سد محافظ وارد عمل مي شود: قلب راکتور به وسيله يک محافظ در بر گرفته شده که از آزاد شدن مواد راديواکتيو به محيط خارج جلوگيري مي کند. به طوري که در سال 1986 معلوم شد ، تمام راکتورهاي طراحي روسي فاقد اين حفاظ به اصطلاح "دفاع در عمق" هستند. اصولا حدود يک سوم هزينه اصلي راکتورها صرف طراحي مهندسي جهت افزايش ايمني آنها براي کارگردانان و مردم ديگر مي شود. جدول 14-5 مقياس بين المللي براي گزارش حوادث و وقايع هسته اي را نشان مي دهد.

حادثه سال 1358 هخ (1979 م) در جزيره سه مايلي در آمريکا توجه مردم را به مهندسي پيجيده کميته کردن احتمال ذوب سوخت هسته اي و محصور کردن ساير اثرات ناشي از خرابي دستگاه ها جلب کرد. در اين حادثه، مقدار کل راديو اکتيويته آزاد شده خيلي کم بود و بيشترين دز مربوط به افراد نزديک به نيروگاه هسته اي مي شود، که در اکثر موارد اين دز کمتر از حد مجاز بود ، اگر چه اين راکتور بعدها از رده خارج شد. با اين وجود، اين حادثه يک اثر روحي و رواني در ذهن مردم به جاي گذاشت و باعث شد سخت گيري خاصي در صنعت هسته اي آمريکا اعمال شود و بعد از آن نيز تاثير معکوس بر رشد فن آوري هسته اي آمريکا به جاي گذارد.

حادثه سال 1365 هخ (1986 م) در چرنوبيل واقع در اکراين بسيار جدي بود و به قيمت جان 31 آتش نشان تمام شد که 28 نفر از آنان در معرض پرتو گيري شديد قرار گرفتند. در اين حادثه 800 مورد سرطان تيروئيد در کودکان مشاهده شد ، که البته بيشتر آنها علاج پذير بودند. با اين وجود ، 10 نفر از آنها مردند. در اولين دهه پس از اين حادثه هيچ افزايشي در لوسمي و ديگر سرطان ها ديده نشد ، ولي سازمان بهداشت جهاني انتظار دارد که تا دهه آينده بعضي از انواع سرطان ها افزايش يابد و مرگ و مير بر اثر عوارض تاخيري و همينطور قربانيان سرطان تيروئيد بيشتر شود.

در اين حادثه حدود 130000 نفر دز تابشي قابل توجهي دريافت کردند (بيشتر از حد ICRP) که همگي آنها توسط سازمان جهاني معاينه و بررسي شده اند. آلودگي راديو اکتيو ، منطقه وسيعي از اروپا و اسکانديناوي را در بر گرفت. بنابراين توليد محصولات کشاورزي قطع شد و جمعيت زيادي هم دزهاي تابشي کمي دريافت کردند.

اين حادثه توجه مردم را به نقص استانداردهاي مربوط به اين گونه راکتورها نسبت به نوع غربي جلب کرد. به علاوه ، طراحي راکتورهاي نوع RBMK به گونه اي است که در صورت بروز نقص در سيستم خنک کننده ، توان خروجي حاصل از فرآيند شکافت به شدت افزايش ميابد لذا اين امر سبب خروج اين نوع راکتور از حيطه تکنولوژي هاي موجود گرديد.

تحت شرايط غير عادي همه انواع راکتورها ممکن است افزايش توان را تجربه کنند. اين مورد به وسيله سيستم خاموش کننده راکتور کنترل مي شود. راکتورهاي آب سبک که در آنها خنک کننده به عنوان کند کننده نيز عمل مي کند، هنگامي که خنک کننده (يا کند کننده) دچار اشکال شود، توان راکتور به طور خودکار کاهش مي يابد و مي توان با استفاده از ميله هاي کنترل آنها را خاموش نمود.

در راکتور هاي کندو ، که کند کننده و خنک کننده از يکديگر مجزا هستند ، همان سطح ايمني با دو سيستم ايجاد مي شود، که به لحاظ عملکردي و فيزيکي مستقل از يکديگر هستند. يکي از اينها يک سيستم خاموش کننده با ميله هاي جامد است ، که از بالا به پايين انداخته مي شوند و ديگري مايعي است که به درون آب خنک کننده تزريق مي شود. اين مايع حکم سم براي نوترون (جاذب نوترون) را دارد. هر دوي اين سيستم ها با جذب نمودن نوترون ها، واکنش زنجيره اي را متوقف مي کنند. حادثه چرنوبيل نتيجه نقص در طراحي راکتور، خطاي انساني در نقض دستورالعمل هاي بهره برداري رکتور و نبودن فرهنگ ايمني بود. بعد از اين حادثه، با کمک کشورهاي غربي بهبود هاي ايمني قابل توجهي براي پانزده راکتور RBMK در حال کار در روسيه ، اکراين ، ليتواني و همينطور براي يک راکتور در دست ساخت در روسيه انجام شد.

از آن زمان استاندارد هاي طراحي راکتور هاي روسي نيز برابر يا تيپ PWR بر داشتن پوشش و حفاظ ايمني در آنها رعايت گرديد. بزودي پس از حادثه چرنوبيل ، راکتور تخريب شده شماره 4 با مقدار زيادي بتن پوشيده شد. ولي بر روي سه واحد ديگر از اين نيروگاه، عمليات مختصري صورت گرفت ، هر چند که آنها هم در اواخر سال 2000 برچيده شدند.

يک گزارش تخصصي کشورهاي بلوک غرب اين نتيجه را ارائه مي دهد که "حادثه چرنوبيل هيچ پديده جديدي را که قبلا ناشناخته بوده باشد روشن نکرده است وهمينطور هيچ مسئله حل نشده اي و يا در نظر گرفته نشده در برنامه هاي ايمني راکتورهاي موجود در کشورهاي عضو را مطرح نکرده است."

تهيه کننده: مژده اصولي