رصدخانه پرتو گاما در ايران؟

در قسمتها پيشين مصاحبه با دکتر صميمي، از عمق تحقيقات و فعاليتهاي ايشان در زمينه ي آشکارسازي فورانهاي پرتو گاما اطلاعاتي بدست آورديم. در اين قسمت از مصاحبه ايشان اميدوارند، روزي در ايران يک رصدخانه ي پرتوي گاماي مجهز ساخته شود:

اجازه بدهيد زمينه صحبت را کمي تغيير بدهيم. شما در مصاحبه اي که در خرداد 1374 با مجله ي نجوم انجام داديد، اظهار اميدواري کرديد که تا 5 سال آينده رصدخانه پرتو گاما در ايران راه اندازي شود. اکنون پس از گذشت 5/2 سال آيا هنوز همان اميدواري را داريد؟ يا اينکه فکر مي کنيد مدت زمان بيشتري بايد بگذرد.

خيلي متشکرم که اين زمان 5 سال را يادآوري کرديد. طبيعتاً مانند بيشتر طرحهايي که در ايران عقب مي افتد، در اين رقم 5 سال هم بايد تجديد نظر بشود. متأسفانه پس از گذشت 5/2 سال ما رصدخانه ي پرتوگامايي که بتوان در آن کشفي کرد و يا اينکه رصد جدي انجام داد، نداريم. ولي مي توانم قدري از پيشرفتهايي را که داشته ايم بگويم. البته اميدواريهايي هست و مشکلات هم که هميشه هست و طرحها را عقب مي اندازد.

ما، به کمک دانشجوهاي دکتري و تحقيقاتي، بخصوص آقاي محمود بهمن آبادي، بالاي پشت بام يک ساختمان، سه آشکارساز، که خودمان درست کرده ايم، نصب کرديم. اين آشکارسازها نسبتاً بزرگ اند. مساحت هر کدام يک مترمربع است و به وسايل اندازه گيري کامل مجهزند، که اگر بهمني از ذرات پرتوگاماي پرانرژي توليد شود، بتوانيم آن را ثبت کنيم.

ممکن است در اين باره قدري بيشتر توضيح بدهيد؟

بله، حتماً. وقتي پرتو گاماي پرانرژي، که از کيهان مي آيد، با ذرات جوّ برهم کنش مي کند، به زوج الکترون – پوزيترون تبديل مي شود. اين زوج هر کدام دوباره پرتو گاما گسيل مي کنند، که اين گاماها باز توليد زوج الکترون – پوزيترون مي کنند. اين عمل مرتب مرتب تکرار مي شود، به طوري که وقتي به سطح زمين مي رسد، مانند بهمن، حدود يک ميليون الکترون و پوزيترون توليد مي شود. رصدخانه اي که قصد درست کردنش را داريم، اين ذرات را مي گيرد  در نتيجه خبر از پرتو گاماي کيهاني مي دهد. همان طور که اطلاع داريد، کشورهاي پيشرفته پرتوهاي گاما را با ماهواره بررسي مي کنند، ولي ما چون تکنولوژي آن را نداريم، از روي زمين و با آشکارسازي ذرات حاصله اين کار را انجام مي دهيم.

ما با اين سه آشکارسازي که ساختيم – البته با همکاري دکتر لامعي از انرژي اتمي ايران – اگرچه چيز بسيار اندکي است، آزمايشهايي انجام داديم تا ببينيم آيا روشي که به کار برده ايم درست است يا نه. ما متوجه شديم که دقيقا مي توانيم ورود پرتوهاي کيهاني به جو را آشکار سازي کنيم. ولي اين سه آرايه خيلي کم است و هنوز نمي توان به آن

"رصدخانه ي پرتو گاما" گفت، و يا کار نجومي جدي انجام داد. به جاي اين سه آرايه، بايد آرايه اي از حداقل 100 آشکارساز که به فواصل تقريبي 20 تا 50 متر از هم قرار مي يگرند، استفاده کرد تا به رصدخانه اي جدي تبديل شود. بنابراين، به دنبال زميني هستيم که در ارتفاعات باشد و مساحت زيادي داشته باشد. ولي آنچه مهم است و بايد با خوشحالي بگويم، آن است که ما توانسته ايم شيوه ي انجام اين کار را پيدا کنيم.

بنابراين، آيا مي توانيم اميدوار باشيم که دانشجويان علاقه مند به نجوم، که هميشه نگران کار عملي در زمينه ي اختر فيزک اند، بتوانند در اين زمينه ادامه ي تحصيل بدهند؟

من شخصاً اميدوارم و همين پيشرفتي را که داشته ايم، به عنوان جنبه ي مثبت کار عرض کردم. البته اين داده ها آن قدر نيست که بتوان کار نجومي با آن انجام داد، و آشکارسازها را هم با قرض گرفتن از ديگران، و کمک سازمان انرژي اتمي، ساختيم، و فعلاً تا اين حد پيش رفته ايم که بگوييم آيا بهمني از ذرات نزول کرده است يا نه. ولي همين قدر پيشرفت هم اميدوار کننده است. اگر بيشتر تلاش کنيم، و دانشجوهاي پرانرژي و پر استعداد کارشناسي ارشد و بخصوص دکتري به اين کار جلب بشوند، و قدري هم حمايتهاي مالي باشد که بتوان وسايل لازم را تهيه کرد، مطمئناً در اين زمينه از نجوم مي توانيم کارهاي تحقيقاتي خوبي انجام دهيم.

البته من الان ديگر به شما تاريخ مشخص نمي دهم، ولي براي رسيدن به اين مرحله پيگيريهاي لازم را خواهيم کرد و اميد من به انرژي و توان جوانان است. اين شاخه از نجوم چون به مسايل بنيادي فيزيک نزديکتر ( و نسبت به شاخه هاي ديگر هم ارزانتر) است، ممکن است زودتر به موفقيتهايي دست پيدا کند. البته من اميدوارم که همکاران ديگري هم از اخترفيزيکدانها و کارشناسان نجوم، که در ايران هستند، بتوانند کارهاي مهمي در نجوم رصدي انجام دهند و موفقيتهايي هم کسب کنند.

خيلي ممنون از اينکه وقت تان را در اختيار ما گذاشتيد. اميدوارم باز هم شاهد موفقيتهاي بيشتر شما و همکارانتان باشيم.

منبع:

مجله ي نجوم، فروردين 77

مصاحبه:

منصور وصالي

تنظيم براي تبيان:

ا.م.گميني