آیا انتقاد خوب است؟
فرایند انتقاد كه لازمه حركت تكاملی فرد و جامعه به حساب می آید از چه اقسامی برخوردار است و با چه روش ها و سازوكارهایی عملی می گردد؟
انتقاد در روند حركت از نقص به كمال فرد و جامعه از جایگاه والایی برخوردار است و در فرایند تحقق آن اقسام و روش ها و سازوكارهای مختلفی را دارا می باشد اینك اقسام و روش های انتقاد را به نحو اجمال مورد بررسی قرار می دهیم.
اقسام انتقاد
به طور كلی، انتقاد به دو نوع سازنده و مخرب تقسیم می شود:
الف) انتقاد سازنده: انتقادی است كه به انگیزه اصلاح، رشد و تعالی جامعه و پالایش و زنگارزدایی از پیكره عظیم اجتماع، با اتخاذ روشی مناسب و شایسته در گفتار و كردار و ضمن احترام به شخصیت مخاطب، انجام می گیرد و در آن، آداب تذكر و اندرز به طور كامل رعایت می شود.
ب) انتقاد مخرب: در این انتقاد، تحریف و تخریب شخصیت، جایگزین تكمیل گردیده و تحقیر به جای تكریم نشسته است و به انگیزه افساد و ایجاد اختلاف و تفرقه در جامعه و كاشتن بذر كینه و نفاق و با روشی نامناسب صورت می گیرد.
برای تشخیص نقد سازنده از مخرب، لازم است شیوه صحیح نقد بررسی شود.
شیوه های نقد
1-انتقاد مستقیم زبانی: منتقد با احراز شرایط، به طور مستقیم و شفاف، نظر خود را ابراز می دارد. امروزه بیشترین نوع انتقاد در جامعه به این صورت انجام می گیرد. در سیره پیشوایان، نمونه هایی از انتقاد صریح به چشم می خورد.
برخی از اصحاب در محضر رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) مشغول صحبت بودند و درباره یكی از مسلمانان سخنانی می گفتند. رسول خدا(ص) آنان را نهی كرد و فرمود: شما غیبت او را كردید. عرض نمودند: ما آن چه را در او هست بیان كردیم. حضرت فرمود: همین كه آن چه را در برادرتان هست بگویید، كافی است. (میزان الحكمه، ج7، ص 348)
2-انتقاد غیرمستقیم زبانی: یكی از شیوه های انتقاد كه بسیار كارساز است، ولی متاسفانه كمتر از آن استفاده می شود، انتقاد به روش غیرمستقیم می باشد. قرآن مجید و پیشوایان دین در ایجاد ارتباط با مخاطب و طرح آموزه های خود، از این روش سود می جستند. بنا به فرموده امام صادق(علیه السلام)، قرآن به همین صورت نازل شده است و خطاب های قرآن گرچه به پیامبر(صلی الله علیه و آله) است؛ در واقع به مومنان اشاره دارد.
3-انتقاد غیر زبانی: گاهی انتقاد از طریق تغییر در چهره انجام می گیرد. كاربرد این نوع انتقاد، زمانی است كه بین نقدكننده و نقدشونده رابطه ای بسیار صمیمی وجود دارد و نقدشونده خود را نیازمند این رابطه گرم می داند. برخورد پیامبر اکرم با دختر گرامی شان حضرت فاطمه(علیهماالسلام) از همین نوع است. ایشان پس از بازگشت از سفری، طبق معمول به دیدار حضرت فاطمه(سلام الله علیها) رفتند و برخلاف همیشه، پس از مكث كوتاهی، خانه دخترش را ترك كردند. حضرت فاطمه(علیهاالسلام) متوجه پرده ای شد كه به تازگی بر در خانه آویخته بود و حدس زد نگاه سرد رسول الله(صلی الله علیه و آله) به دلیل آن باشد. از این رو به سرعت پرده را همراه با پیامی به نزد پدر فرستاد. پیامبر اکرم پس از شنیدن پیغام دختر بزرگوار خود فرمود: پدرت فدای تو باد و با خوشحالی بار دیگر به دیدار فاطمه(علیهاالسلام) آمدند.
منبع: کیهان
گروه دین و اندیشه - مهدی سیف جمالی