موعود در قرآن

قسمت سوم: روزی که خوبان شاه شوند

آیه وعده داده است كه گروهی از مسلمانان مؤمن و صالح را در زمین جانشین مردمان گذشته خواهد كرد؛ چنانكه شیوه خداوند این‏گونه بوده كه گروهی را جایگزین گروه دیگر كرده‏است.

1- آن گروه موعود دارای چند ویژگی است:

2- اكثر روایات شیعه و اجماع مفسران شیعه بر آن است كه مقصود زمان حضرت مهدی است و این وعده در آن زمان محقق خواهد شد.

3- می‏توان گفت دو مصداق برای آن است: زمان ظهور، رجعت.

4- در اینكه مقصود از آیه چه كسانی است چند قول  است:

5- كدام قول را انتخاب كنیم؟

در آیه، چهار ویژگی برای این گروه موعود بیان شده است:

این چهار ویژگی به هریك از احتمال‏های یاد شده تطبیق كند مقصود همان است.

اگر مراد از «الَّذِینَ ءَامَنُواْ مِنْكُمْ...» امت پیامبرصلی الله علیه وآله باشد این ویژگی‏ها در كدام زمان پدید آمده است؟ به یقین در هیچ زمانی تا كنون رخ نداده است. در زمان پیامبر، اسلام تنها در بخشی از جزیرةالعرب حاكم شد، نه در تمام جهان. علاوه بر آن، امنیت برقرار نبود، بلكه اسلام در داخل از سوی منافقان، و از بیرون از سوی روم و ایران مورد تهدید جدی بود. نیز در زمان خلفای چهارگانه، گرچه فتوحات انجام گرفت، هرگز اسلام به سراسر جهان راه پیدا نكرد و خوف و ناامنی نیز برقرار بود.

این چهار ویژگی هم بر ظهور امام مهدی منطبق است و هم بر رجعت؛ هر دو در روایات آمده است. البته روایات ظهور بیشتر و روشن‏تر است، پس مصداق كامل‏تر، زمان ظهور حضرت مهدی است؛ همان‏طور كه در المیزان و در مجمع البیان بیان شد.

6- پژوهشی در واژه «خلیفه» و »استخلف»

آنچه از معنای خلیفه و استخلاف دانسته می‏شود فقط قرارگرفتن فرد یا گروهی در جایگاه فرد یا گروه قبل است و در اینكه در چه چیزی جانشین و جایگزین شده است، از آن فهمیده نمی‏شود.

چگونگی موضوع جایگزینی را باید از مضاف الیه و یا قراین مقامی و مقالی استفاده كرد، مثلاً اگر خلیفة رسول اللَّه گفته شود، می‏فهمیم شئون پیامبرصلی الله علیه وآله برای فرد جانشین است. اگر گفتیم فلانی خلیفه زید و زید كارگر ساده كارخانه است، منظور این است كه وی فقط در كارگری جانشین زید است. خلیفه، استخلاف و یا خلایف در قرآن، با كمك قراین، هم به معنای امامت و رهبری استعمال شده است و هم سكونت در زمین. برای معنای اول می‏توان به آیه «إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً» ² اشاره كرد.

7- نتیجه‏گیری

آیه یادشده صرف‏نظر از روایات، فقط بر جانشین شدن گروه موعود به جای مردمان سابق دلالت دارد، نه بر امامت و رهبری؛ چنانكه در آیه «كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ» نیز فقط بر همین معنا دلالت دارد. مقصود در آیه این است كه ما گروه موعود را در سكونت، جانشین مردمان گذشته خواهیم كرد؛ همانطور كه در گذشته این شیوه برقرار بوده كه گروهی را جانشین پیشینیان می‏كردیم. آیه در صدد بیان این نیست كه گروه گذشته و حال، كدام یك صالح یا غیر صالح بوده‏اند.

ویژگی گروه موعود در «لَُیمَكِّنَنَّ» و ادامه آیه مشخص  می‏شود.

از برخی از روایات استفاده می‏شود كه مراد از استخلاف در آیه، رهبری و امامت است:

عن ابی‏جعفرعلیه السلام قال: ولقد قال ان اللَّه عزوجل فی كتابه لولاة الامر من بعد محمّدصلی الله علیه وآله خاصة «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مِنكُمْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ.... فَأوْلَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ» یقول: استخلفكم لعلمی ودینی كما استخلف وصاة آدم من بعده حتی یبعث النبی الذی یلیه یعبدوننی ولا یشركون بی شیئاً یقولوا: یعبدونی وعبادتی بعد نیّتكم بایمان لا نبی بعد محمدصلی الله علیه وآله فمن غیّر ذلك فاولئك هم الفاسقون فقد مكن ولاة الامر بعد محمد بالعلم ونحن هم فاسألونا فان صدقناكم فاقرؤا ما انتم بفاعلین. ³

ظاهر این روایت آن است كه امامان را به خاطر داشتن علم و عبادت و ایمان، جانشین پیامبر قرار داده است؛ همانند اوصیای آدم‏علیه السلام.

8- جمع بندی

مفاد آیه - بدون در نظر گرفتن روایات مستخلفین - تنها بر جانشینی در سكونت در زمین دلالت دارد و نه بر امامت و رهبری. پس گفتار بعضی از اهل‏سنت كه مراد چهار خلیفه می‏باشد مردود است. علاوه بر آنكه از دیدگاه آنان خلافت انتخابی است نه با نصب خداوند.

9- در قسمت «وَلَُیمَكِّنَنَّ لَهُمْ...» سه ویژگی برای قوم موعود بیان نموده است:

1-  نور/55:24.

2-  بقره/30:2.

3-  تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 616.