فضیلت ها با هم ناسازگارند!

به چه کسی رای دهیم (2)

در مقاله قبل با عنوان به چه کسی رای بدهیم؟ به یکی از مسایلی که در انتخاب بسیار مهم بود با استناد به حدیث مولاعلی (ع)اشاره کردیم: "ای حارث! امر بر تو مشتبه شده است.  حق و باطل، از راه بزرگی مردان و خوش گمانی به این و آن شناخته نمی‌شود، حق را بشناس تا اهل حق را بشناسی و باطل را بشناس تا اهل باطل را بشناسی."

دومین مساله ای که می تواند انتخاب را برای ما آسان کند: توجه به اولویت فضیلتی نامزدهاست.

از قدیم فلاسفه گفته اند که دنیا دار تزاحم است. امروزه نیز اقتصاددانها می گویند شما به هیچ منفعتی دست نمی یابید مگر آنکه هزینه ای برای آن بپردازید. یک مثال بسیار ساده برای روشن شدن موضوع بد نیست.  مثلا شما قصد دارید که رتبه اول علمی کلاس یا دانشگاه خود بشوید. باید از بسیاری از خوشی ها و مهمانی ها گذر کنید و درس بخوانید تا بتوانید اول شوید، حال اگر شما همیشه وقت خود را در تفریح بگذرانید، ممکن است کار به جایی برسد که اصلا درس مربوطه را بیفتید! حالت سومی نیز متصور است، شما هم درحد متعادلی به تفریح بپردازید و هم درس بخوانید که قاعدتا قبول خواهید شد اما رتبه اول را به دست نخواهید آورد.

همین مساله در مورد دولتها مطرح است. هیچ دولتی در دنیا وجود ندارد که بتواند تمام فضائل و آرمانها را همزمان و در سطح متعالی محقق سازد. حتی برخی اندیشمندان سیاسی مانند آیزیا برلین بر خلاف افلاطون معتقدند که ارزشها و فضیلتها لزوما با هم سازگار نیستند. یعنی به دست آوردن یک ارزش یا فضیلت ممکن است به قیمت از دست دادن فضیلت دیگر تمام شود و لذا نمی توان میان فضیلتها به جمع مناسب و دائمی دست یافت. به طور مثال یک بیمار مبتلا به سرطان را در نظر بگیرید. دو ارزش "معرفت" و "شادی" چه بسا در وجود این فرد قابل جمع نباشد، اگر او به بیماری خود آگاه باشد (معرفت) چه بسا آرامش خود و به تبع آن خوشی و شادی را از دست دهد.

در حوزه جامعه و سیاست ارزشها و فضایل بسیاری را می توانیم مورد توجه قرار دهیم. آزادی، عدالت، حفظ ارزشها، توسعه و... از مهمترین فضیلتهایی هستند که هر جامعه ای باید خود را به زیور آنها آراسته ببیند. آیا می توان تمام این فضایل را در سطحی بسیار متعالی محقق ساخت؟ بی تردید پاسخ منفی است. حتی با فرض پذیرش سازگاری درونی تمام این فضیلتها، هیچ رییس جمهوری نخواهد توانست تمام این ارزشها را به صورت همزمان و در حد متعالی محقق سازد. باید دانست:

 پاییز زیباست اما به قیمت از دست رفتن سبزی درختان به دست آمده است!

پس برای تحقق این فضیلت ها چه باید کرد؟ دو راه فراروی هر رئیس دولتی قرار دارد، یا آنکه هر یک از فضیلتها را به صورت متوازن به پیش ببرد که در این صورت سطح پیشبرد آنها درحد متوسطی خواهد بود و یا آنکه یکی از فضیلتها را بر دیگر ارزشها برتری داده و در حد متعالی پیش ببرد و دیگر فضایل و ارزشها را نادیده بینگارد. معمولا کمتر کسی پیدا می شود که راهکار اول را در پیش بگیرد. هر رییس جمهوری بسته به پیشینه سیاسی و فرهنگی خود و نیز بسته به اطرافیان و حامیان خود خواسته یا ناخواسته برخی از ارزشها را بر دیگر ارزشها برتری خواهد داد.

به عنوان مثال دوران ریاست جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی دورانی است که ارزش توسعه کشور و سازندگی بر دیگر ارزشها سایه انداخت، نه اینکه به دیگر ارزشها توجه نشد اما در اولیتهای بعدی قرار گرفتند. در دوران آقای سید محمد خاتمی ارزش آزادی رجحان و برتری یافت و در دوران آقای احمدی نژاد ارزش عدالت اولویت یافت.

بدون آنکه در مورد هر یک از این ارزشها و یا تقدم و تاخر رتبی آنها اظهار نظر نماییم، تنها بر این نکته تاکید می کنیم که یکی از ملاکهای انتخاب نامزد برای هر فردی توجه جدی و دقیق به اولویتهای اوست.