• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
  • تعداد بازديد :
  • 2472
  • پنج شنبه 1383/9/26
  • تاريخ :

جنبش ترجمه از دیروز تا امروز

(قسمت دوم)

ابن ندیم در فهرست، بیست و چند كتاب در طب و فروع آن بدون ذكر نام مترجم اسم برده است، كتاب های مزبور تالیف "روفس" از اهالی "افسس" می باشد كه پیش از جالینوس می زیسته، و شاید تمام آنها به عربی ترجمه نشده است.

و نیز ابن ندیم كتاب های ذیل را با ذكر مولف و مترجم اسم برده كه همه آن در طب و فروع آنست:

نام كتاب

مولف     مترجم1- الادویه المستعمله       اوریباسیوس          استیفان

2- هفتاد مقاله     "     حنین و عیسی

3- نامه اوریباسیوس به پسرش ستاث     "     حنین و عیسی

4- نامه اوریباسیوس به پدرش اونافیس   "     " "

5- الحشایش (گیاهها)     دیسقوریدس           حنین – جیش

6- البرسام (ورم حجاب حاجز)   اسكندروس  ابن بطریق

و بسیاری از كتاب های دیگری كه در طب نوشته شده و از یونانی و یا سریانی ترجمه شده است. و اما برخی از كتاب هایی كه در ریاضیات و هیئت و سائر علوم به زبان یونانی نوشته شده و به زبان عربی ترجمه شده است به شرح زیر است:

1- اصول هندسه تالیف اقلیدس، ترجمه حجاج بن مطر این كتاب یك مرتبه، زمان هارون توسط حجاج بن مطر به نام هارونی ترجمه شد ومدت زمانی بعد توسط اسحق بن حنین ترجمه شد و ثابت بن قره آنرا اصلاح كرد و ابوعثمان دمشقی نیز آنرا ترجمه كرده، كتاب مزبور فعلاً نیز موجود است.

كتاب های: الظاهرات- اختلاف مناظر- كتاب الموسیقی- كتاب القسمه- كتاب القانون- كتاب سنگینی و سبكی نیز از تالیفات اقلیدس، به عربی ترجمه شده ولی نام مترجم آنها معلوم نیست.

2- ده كتاب ارشمیدس كه از یونانی به عربی ترجمه شده ولی مترجم آنها معلوم نیست، عبارتند از: "كتاب الكره و الاسطوانه، كتاب تربیع الدائره، كتاب تسبیع الدائره، كتاب الدوائر المماسه، كتاب المثلثات، كتاب الخطوط المتوازیه،: كتاب الماخوذات فی اصول الهندسه، كتاب المفروضات، كتاب المثلثات القائمه الزوایا، كتاب آله ساعات الماء التی ترمی بالنبادق.

3- كتاب های "ابلونیوس" كه به عربی ترجمه شده ولی مترجم آنها معلوم نیست و آنها عبارتند از: كتاب المخروطات، قطع السطوح، قطع الخطوط، النسبه المحدوده، الدوائر المماسه.

4- دو كتاب "منالاوس" را ثابت بن قره به عربی ترجمه كرده است و آنها عبارتند از: كتاب الاشكال الكرویه، كتاب اصول هندسه.

5- كتاب های بطلمیوس: كتاب مجسطی را عده ای ترجمه و شرح كرده اند و از آن جمله است: یحیی، ابن مطر، ابوحسان، سلم، نیریزی، ثابت، اسحق و...

كتاب الاربعه را ابراهیم بن صلت ترجمه كرد و حنین آنرا اصلاح نمود، كتاب جغرافیای بلاد معمور و توصیف زمین را كندی و ثابت ترجمه كرده اند.

پانزده كتاب دیگر او را كه در "الفهرست" ذكر شده مترجم آنها معلوم نیست.

6- كتاب صناعه الجبر معروف به حدود و كتاب قسمه الاعداد از تالیفات "ابرخس" كه به عربی ترجمه شده، مترجم آنها نیز معلوم نیست.

و همچنین كتاب صناعه الجبر تالیف "دیوفنطس" مترجمش معلوم نیست.

ابن ندیم در كتاب فهرست خود كتب ذیل را كه به عربی ترجمه شده بدون ذكر مترجم نامبرده است.

كتاب العمل بالاسطرلاب المسطح تالیف "ابن بطریق"

كتاب جرم الشمس و القمرتالیف ارسطرفس

كتاب العمل بذات الحلق، كتاب العمل بالاسطرلاب، كتاب المدخل الی المجسطی، كتاب جداول زیج بطلمیوس المعروف بالقانون المسیر تالیف ثاون اسكندرانی.

كتاب های موسیقی زیر از یونانی به عربی ترجمه شده است:

كتاب الموسیقی الكبیر، تالیف نیقوماخس جهراسینی

كتاب موسیقی منسوب به اقلیدس

كتاب ریموس و كتاب الایقاع، تالیف ارسطكاس

مقالات موسیقی، تالیف فیثاغورس

كتاب فی الالات المصوره المساه بالارغنن البوقی و الارغنن الرمزی و كتاب آله مصوته تسمع علی ستین میلا  تالیف "مورطس"

كتاب های زیر در علم مكانیك از یونانی به عربی ترجمه شده است:

كتاب الحیل الروحانیه، كتاب شیل الاثقال، تالیف "ایران" كتاب استخراج المیاه، تالیف "پادروگرگی"

برخی كتاب هایی كه از فارسی ترجمه شده است:

بیشتر كتاب هایی كه از فارسی به عربی ترجمه شده، راجع به تاریخ و شرح حال و اشعار و قسمتی هم درعلم نجوماست كه خاندان نوبخت و علی بن زیاد تمیمی و غیره آنرا ترجمه كرده اند. اما بعضی از كتاب هایی كه اكنون موجود است و از فارسی به عربی ترجمه شده از این قراراست:

نام كتاب

      مترجم1- رستم و اسفندیار     جبله بن سالم

2- بهرام شوش " "

3- خدای نامه          ابن مقفع       

4- آئین نامه       "

5- كلیله و دمنه   "

6- خرلوك        "

7- تاج در سیرت انوشیروان      "

8- الاداب الكبیر "

9- الاداب الصغیر         "

10- كتاب التیمه  "

11- هزار افسانه       مترجم معلوم نیست

12- شهرزاد و پرویز  " "

13- كارنامه انوشیروان          " " 

14- دارا و بت طلا      " "

15- بهرام و ترسی      " "

16- هزار دستان         " "

17- خرس و روباه      " "

18- سیر ملوك الفرس " "

19- سیر ملوك الفرس                   زادویه بن شاهویه اصفهانی

20- سیر ملوك الفرس                   محمد بن بهرام بن مطیار اصفهانی    

21- شاهنامه فردوسی كه فتح بن علی پنداری اصفهانی آنرا به نثر برای پادشاه عیسی ایوبی در سال 697 ترجمه كرده است.

برخی كتاب هایی كه از هندی ترجمه شده:

كتاب های زیادی از طب و نجوم و ریاضیات و حساب و داستان و تاریخ از زبان هندی (سانسكریت) به عربی ترجمه شده است و البته كتب طبی آن زیادتر بوده گرچه كمتر از آن موضوع اطلاعاتی بدست آمده است.

شهر بغداد مركز آمد و شد بازرگانان و جهانگردان و دانشمندان تمام ملل بوده و خاندان برمكی پزشكانی از هند استخدام كرده به بغداد آورده بودند.

یحیی بن خالد برمكی چندین پزشك هندی را به بغداد آورد كه مشهورترین آنها عبارتند از: منكه- بازیكر- قلیرفل- سندباد و غیره.

كتاب های پزشكی

بنا به مندرجات كتاب طبقات الاطباء در زمان عباسیان عده ای پزشكان هندی در بغداد و جاهای دیگر بوده و مشهورترین آنان از این قرارند:

1- منكه هندی كه به اشاره یحیی بن خالد برمكی از هند به بغداد آمد و هارون را از بیماری شفا داد و هارون مقرری شایسته ای برای او معین كرد.

منكه، فارسی نیز می دانست و از هندی و فارسی به عربی ترجمه كرد. وی علاوه بر طب، هیئت نیز می دانسته است از مشاهیر دانشمندان هند بوده است و تالیفات بسیاری دارد و از آن جمله است كتاب "نمودار در عمر" كتاب "اسرار موالید" كتاب "قرانات كبیر" كتاب "قرانات صغیر" و ...

2-" شاناق" كه پنج مقاله درباره سموم و زهرها تالیف كرده است و آنرا" منكه" از هندی به فارسی ترجمه كرده و شخصی به نام "ابوحاتم بلخی" به اشاره "یحیی بن خالد برمكی "آنرا به عربی ترجمه نمود، سپس "عباس بن سعید جوهری" بفرمان خلیفه آنرا به عربی ترجمه كرد.

3- سنگ هال (سنجهل) 4- باكهر 5- جوور 6- سكه 7- داهر 8- آنكو 9- زنكل 10- آریكل 11- جبهر و غیره كه تالیفات مهمی در طب و نجوم دارند و تالیفات آنان یا مستقیماً از هندی و یا از هندی به فارسی و از فارسی به عربی ترجمه شده است.

فهرست برخی از كتب پزشكی و داروئی كه از هندی به عربی ترجمه شده است.

نام كتاب  

    مترجم1- سرد          منكه

2- نام گیاههای هند      منكه

3- استانكر الجامع       ابن دهن

4- صفوه انجح "

5- مختصر الهند فی العقاقیر     معلوم نیست

6- مداوای زنان باردار " "

7- بیماری زنان و معالجه آن    " "

8- السكر الهند  " "

9- التوهم فی الامراض و العلل  " "

10- رای الهند فی اجناس الحیاء و سمومها       " "

11- سیرك الهندی عبدالله بن علی از فارسی به عربی ترجمه كرده است.

12- تشخیص بیماریها و طرز معالجه آن به امر خالد ترجمه شده است

13- ما اختلف فیه الروم و الهند فی الحار و البارد قوی الادویه معلوم نیست

صالح بن بهله هندی نیز از پزشكان نامی است كه در زمان هارون به عراق آمد و شهرت زیادی پیدا كرد و با پزشكان همزمان خویش آمیزش نمود و اگر چه تالیف و ترجمه ای از او ذكر نشده ولی شك نیست كه از نظر وی استفاده علمی شده است.

UserName