به اعتقاد تحلیل گران مسائل ایران ، دفاع مقدس ، تنها یك رویداد سپری شده
در دفتر تاریخ ایران نیست ، بلكه واقعیتی اجتماعی است كه تمام حوزه ها اعم
از اقتصادی ، فرهنگی ، اجتماعی ، سیاسی و نظامی ... و نیز مطلوبیتها ،
خواسته ها و ملاكهای كنش و رفتار اعضای جامعه را در زمان وقوع و پس از آن
تحت تأثیر قرار داد.
دفاع مقدس بهترین فرصت را برای حاكمیت ارزشهای
مطلوب و ارائه معیارهای متعالی جهت راهنمایی و هدایت رفتار و كردار آحاد
جامعه فراهم ساخت و همچون نیرویی قوی ، تكامل بخش ارزشهای فرامادی و معنوی
بود ؛ ارزشهایی كه تحمیلی و اجباری نبودند ، بلكه به واسطة اعتقادی شمردن
امر دفاع ، تولد یافته و بالنده شدند تا زندگی فردی و اجتماعی را سامانی
معنوی بخشند.
جنگ ، روحها و بدنهای خفته را بیدار كرد. تنپروریها و
خوش گذرانیها را خاتمه داد ، دوستان و دشمنان را به ما شناساند ، مدعیان
غیرت و آبرو را نشان داد ، فتنه سازان را رسوا كرد و از همه مهمتر آنكه
زنان و مردان اعم از پیر و جوان و كودك را به آزمونی بزرگ فراخواند تا شور و
شعور خویش را به نمایش گذارند.
جنگ هشت ساله ایران تجربة به یاد
ماندنی و عظیمی است كه زنان نیز مانند مردان در آن سهیم و شریك بودند ،
نادیده گرفتن نقش آنها در تاریخ خونبار و پرافتخار دفاع مقدس ، كه بخشی از
تاریخ انقلاب و تاریخ ایران است ، در واقع تحریف تاریخ خواهد بود. صفحات
تاریخ جنگ ، اسناد زرین حماسه و حضور شیرزنان میهن اسلامی است كه هم بر جنگ
تأثیر گذاشتند و هم در ابعاد مختلف از جنگ تأثیر پذیرفتند وارزشها و
نگرشهای تازه ای را به عرصه زندگی فردی و اجتماعی وارد كردند.
اما
امروز نسلی كه در جنگ حماسه آفرید و حضوری مستقیم و غیر مستقیم داشت ، نسلی
كه تخیلها و شادمانیها و تجربیات جنگ را با چشم خویش دید ، نسلی كه ارزشها
و آرمانهای انقلاب و جنگ را در خویش پرورید ، آرام آرام به لحاظ تاریخی
صحنه را ترك می كند و چه بسا بسیاری از ناگفته ها و ناشنیده ها در خصوص
آرمان مدافعان ، برای نسلهای آتی در هاله ای از ابهام باقی بماند ؛ در حالی
كه ، با اتمام جنگ ، نفس دفاع مقدس پایان نیافته ، بلكه ضرورت شناخت جنبه
های نو و متعالی آن ، ظرائف و زوایای پنهان آن و نیز تأثیر و تأثرات آن بر
اقشار مختلف به ویژه زنان بیش از پیش احساس می شود. زیرا این جنبه كمتر
مورد دقت و توجه قرار گرفته است. در این نوشتار تأثرات دفاع مقدس بر
نگرشهای زنان در ابعاد ، ذیل تحلیل شده است.
1)ارزشهای اخلاقی و معنوی
1-1-خودشناسی
فضای
پس از انقلاب اسلامی ، فرصتی جهت پالایش اندیشه های منفی نسبت به زنان و
نفی افكار قالبی در مورد شخصیت و خصوصیات آنها ایجاد كرد. زن ، دیگر عنصر
تزئینی برای اهداف تجاری و مادی نبود كه جذابیت جنسی و فریبایی او ، ملاك
ارزشمندی وی باشد. هویت وهنر زن بودن و تعریف زن نمونه در نظام ارزشی پس از
انقلاب به ویژه در دوران دفاع مقدس و حاكمیت ارزشهای معنوی دگرگون شد و
زنان دریافتند هویت انسانی كه اسلام برای آنان قائل است در پرتو فضای جنگ
قابل حضور و اثبات می باشد ؛ بنابراین ، با تحرك ، وپویایی ، و وقار ،
شجاعت و ایثار ... بر تفكرات موهومی كه قرنها زن را موجودی ضعیف ، بزدل ،
منفعل و شیءگونه تعریف كرده بود ، خط بطلان كشیدند.
دفاع مقدس فرصت شناسایی هویت و شخصیت زن مسـلمان را فراهم كرد تا در جریان آزمونی سخت ، تواناییها ، لیاقتها ،
شایستگیهای خود را بشناسد و به عنوان سرمایه ای گرانبها در راه خودباوری و پاسداری از حرمت خویش ارج نهد.
قدرت
شگرف زنان ایرانی كه به سبب همین خودشناسی و خودباوری حاصل آمده بود ،
توانست در تغییر و تعیین مسیر رویدادهای اجتماعی نظیر دفاع مقدس نقش مهمی
را ایفا كند و دشمنان را به تعجب وادارد ، زیرا به مفهوم واقعی كلمه ،
تحولی عظیم در نگرشهای زنان ایجاد شد و «هنر زن بودن» در تحولات و تغییرات
نظام ارزشی به سوی معنویت ، باز تعریف شد.
1-2-شجاعت و استقامت
از
جمله خصایصی كه ، در طول ادوار مختلف ، به زنان نسبت داده شده است ، ترس
، واهمه و ضعف آنها می باشد. اما حضور زنان در صحنه های دوران مقاومت این
تفكر قالبی را در هم شكست. زنان غیور و شجاع كشور ، فراتر از زنان اسطوره
ای در برابر بی رحم ترین و خشن ترین دشمنان این مرز و بوم چنان صلابت و
شجاعتی نشان دادند كه مردان جنگ را به شگفتی و شیفتگی واداشت. زنان در دوره
های حماسه و رزم شهری ، مقاوم ایستادند و از شهر خویش دفاع كردند و مردان
را به غیرت آوردند و با دست خالی به «كندن سنگر ، پركردن كیسة شن و
جابهجایی آن ، محافظت از مهمات ، اسارت گرفتن دشمن علی رغم نداشتن اسلحه و
در برهه ای از تاریخ جنگ ، به نگهبانی از پیكر مطهر شهدا و خاك سپاری
اجساد قطعه قطعه برادر و پدرشان و حفاظت از گلزار شهدا و اجساد مطهر از شر
حیوانات و دشمنان همت شجاعانه گماردند.» (روزنامه جمهوری اسلامی ،
27/11/75). و زمانی دیگر در غسالخانهها شهدا (خواهران شهید را) میشستند ،
كفن پوش می كردند و به خاك می سپردند.
تاریخ خونبار دفاع مقدس ، تاریخ
استقامت دختركان معصوم سوسنگردی است ؛ اسوه های عفاف ، شرم و حیا كه
بیحیاترین و خبیث ترین انسانها ، سرانجام آنها را زنده زنده به گور
سپردند.(مجله زن روز ، شماره 1817 ، شهریور 1380).
تاریخ جنگ ، تاریخ
پایداری زنانی است كه در یك روز موشكباران همة اعضای خانوادة خویش را از
دست دادند ، ولی همچنان تسلیم ناپذیر ایستاده بودند.
1-3-ایثار و فداكاری
پرورش
روح بلند ایثارگری در تمام ابعاد آن ، در طول هشت سال دفاع مقدس ، اعجاب
جهانیان را برانگیخت. زنانی كه همه چیز را در طبق اخلاص نهادند و علیرغم
چنین آثاری ، آن را ناقابل ، ناچیز و كوچك شمرده و احساس شرمندگی می كردند
كه نمی توانند خدمت دیگری را در انقلاب انجام دهند. بانوانی كه برای كمك به
جبهه ها وتداوم انقلاب ، حلقههای ازدواج و مهریة خویش را اهدا كردند ،
چرا كه هیچ چیز دیگری نداشتند تا به جبهه های جنگ یاری رسانند. آیا ایثار و
فداكاری از این بزرگتر كه زنان این سرزمین ، همسر و فرزند محبوبشان را
علیرغم دلبستگی ، تعلق خاطر وعلاقه بسیار ، به حضور در جبهه تشویق و ترغیب
نمودند و در شهادت او از خداوند درخواست كردند كه قربانی آنها را بپذیرند و
یا «زنانی كه به فرمان امام(ره) مبنی بر خدمات رسانی و پشتیبانی جبهه ها ،
تمام حقوق یك ماه خود را به جبهه ها كمك كردند و وقتی از آنها پرسیدند كه
مخارج این ماه فرزندتان چه می شود ، با شگفتی پاسخ دادند : در كجا و چطور
زندگی می كند؟ ما هنوز زنده ایم و خدا روزیرسان فرزندان ما می باشد.»
(مجله جهان زن ، شماره 5 ، سال دوم ، دی ماه 1359.)
4-1-صبر جمیل
جنگ
، مدرسة صبر و مقاومت بود و سالهای دفاع مقدس ، صحنة تجلی زیباترین صبرها.
صبر شیر زنانی كه در شهادت همسر، خم بر ابرو نیاوردند ، صبر مادرانی كه
چهار فرزند خویش را در مسـلخ عشق قربانی كردند و صبر بانـوانـی كه بر
جراحت
و زخمهای عزیزانشان بوسه زدند و صبر و انتطار نامعلوم همسرانی كه برای
بازگشت شریك زندگیشان ثانیه شماری كردند و صبر زنانی كه بر زخم زبانها ،
طعنها و تمسخرهای دشمنان و تحریك منافقان سكوت پیشه كردند و صبر مادران و
همسرانی كه دراسارت عزیزانشان توكل كردند و صبر دخترانی كه سالهای جوانی و
زیبایی خویش را در رنج انتظار پژمردند و صبر زنانی كه سالهای متمادی از عمر
خویش را در به تربیت یادگار شهید ، چشم از احساسات و غرائز خویش فرو بستند
و در خانة شهید حرمت او را پاس داشتند و فرزندان شهدا را برای آینده ای
روشن تربیت كردند. مقام معظم رهبری صبر زنان را در دوران دفاع مقدس بسیار
ارزنده و مؤثر می دانند و می فرمایند :«در سالهای جنگ ، اگر صبر مادران و
همسران شهدا نبود ، مشكلات بزرگی ایجاد می شد.» (ویژه نامه حماسه گمنام ،
بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس – دفتر امور زنان. نیمة مهر 1380.)
1-5-مدیریت احساس
زنان در طول دوران دفاع مقدس
عالمانه ، بین احساسات رقیق زنانه و مادرانه و مسئولیت پذیری و ایثار و
فداكاری در قبال حفظ ارزشهای دینی و پاسداری از كیان اسلامی یك ارتباط
منطقی برقرار كردند و از نیروی احساسی خویش به زیباترین وجهی جهت احساس
افتخارات ملی و دینی و حركت آفرینی و تهییج مردان برای اعزام به جبهه ها و
نیز مقابله با هیجانها و آسیبهای روحی و روانی ناشی از جنگ بهره گرفتند.
آنها با گفتار ، نوشتار و رفتار خویش از تلاش ایثارگران و رزمندگان تجلیل
كردند و با نثار عواطف خواهرانه و مادرانه و پشتیبانی عاطفی ، آنها را
دلگرم كرده و نهال ایمان را در دلهای آنها پربار كردند.
زنان میهن
اسلامی در دوران دفاع مقدس ثابت كردند كه احساسات منفی و كجرویهای اجتماعی
كه ؛ معمولاً ، در هر كشوری در زمان جنگهای مسلحانه و به دلیل بی خانمانی و
بی سرپرستی خانواده ها ایجاد می شود ، در كشور ایران به موجب ایمان ،
اراده و مدیریت احساسی زنان و فرزندان شهدا و نیز به موجب عهد و پیمان
معنوی آنها با آرمانهای عزیزانشان ، كشور از سایر كشورهاست.
1-6-اطمینان دادن به امداد الهی
شیرزنان
در دفاع شهری (اوایل جنگ تحمیلی) و نیز جریان كمكرسانی به جبهه های جنگ و
حضور در مناطق جنگی ، شاهد امدادهای غیبی بسیاری بودند كه بر باور و ایمان
آنان تأثیرگذار بود. در شرایطی كه تمام كفر با تجهیزات و ادوات و آلات
نظامی در جنگ شركت كرده بود و ملت ایران با كمترین امكانات دفاعی ، فقط با
توكل به نیروی لایزال الهی و اخلاص و توسل به ائمه اطهار (ع) ، دشمن زبون
را به ذلت و خواری می كشاند حیرت و عجز و سرخوردگی ، نصیب دشمنان می شد و
اطمینان به امداد الهی و تقویت روحیة رزمندگان و باور قلبی به یاری و نصرت
الهی و امداد و غیبی ، نصیب ملت ایران می شد. آنها براین باور استوار بودند
كه خداوند از مؤمنان و پیروان حقیقت دفاع می كند و همین اطمینان به یاری
پروردگار و مشاهدة امدادهای غیبی و یاری ملائكه و جنود الهی ، آرامش و
سكینه را در قلب مادران میپروراند و بارقة امید به پیروزی در چشمانشان می
درخشید.(سوره حج ، آیه 38).
1-7-اخلاص در عمل
زنان
در جنگ ، به اقتدای رهبر خویش و به تأسی از شهدا ، فعالیتهای خود به ویژه
كمك رسانی برای جبهه ها ، اهدای خون ، روز مستحبی برای كمك مالی به جبهه
ها ، اهدای كلیه ، اهدای ارثیه و جواهرآلات ، ... را با هدف دفاع از اسلام
پنهان می داشتند ، به حدی كه خانواده های آنان نیز مطلع نبودند و گاه از
زبان دیگران و یا پس از شهادت آنان این امور خیر خواهانه علنی می شد.
زنان بسیاری نیز با اخلاص تمام مجالس دعا ، نیایش ، زیارت عاشـورا ، ... را برای پیروزی رزمندگان و شـفای جانبازان و
بازگشت
اسرا برپا می داشتند و یا در مراكز كمك رسانی با همین روحیة خالصانه ،
كمكهای مردمی را جمع آوری و بستهبندی می كردند كه سرعت در انجام این
فعالیتها گاهی مردان را شگفت زده می كرد. به روایت بسیاری از رزمندگان ،
ارزاق و مواد خوراكی را كه زنان تهیه و ارسال می كردند ، به دلیل اخلاص و
نیت صادقانه آنان بسیار پرخیر و بركت بود.
چنین مشاركت فعالانه و
خالصانه ای را با هیچ یك از امتیازات دنیایی نمی توان سپاس گذاری كرد ،
ضمن آنكه بانوانی كه عزیزانشان را ترغیب به حضور در جبهه ها كردند و خود
نیز در پشت جبهه ها پشتیبانی و كمك رسانی نمودند ، هرگز به كسب امتیازاتی
چون سهمیه دانشگاهها یا امتیازات دولتی نمی اندیشند و تنها خلوص نیت ،
انگیزة اصلی فعالیت آنها بود.
1-8-شهادت طلبی
جنگ ،
ادراك عمیق فلسفه شهادت و معرفت نسبت به آرمان شهید و فیض تقرب به پیشگاه
خدا را در باور بسیاری از مردان و زنان جامعه ایجاد كرد. جنگ ، فرصت به
واقعیت پیوستن شعارهای آرمانی (حسین حسین شعار ماست – شهادت افتخار ماست)
را فراهم آورد ، تا بدانجا كه «زنان بسیاری از امام امت(ره) می خواستند كه
برایشان دعا كنند كه به آرزوی شهادت و نوشیدن شهد گوارایش و فیض عظیم آن
نایل آیند.» (صحیفة نور ، ج9 ، ص 342). به واسطه همین روحیة شهادتطلبی ،
حدود 6291 نفر از شهدای دفاع مقدس زنان مؤمن و عفیف بودند كه با شهادت خویش
اثبات كردند كه حضور دارند و حضورشان همیشگی است. (ویژه نامه حماسه
گمنام). فضای معنوی جنگ ، یاد آخرت و آرزوی شهادت ، توجه زنان را به نوشتن
وصیت نامه های پرمضمون ، غسل عاشقانة شهادت و پرهیز از دلبستگیها و دل
مشغولیهای دنیا معطوف كرد ، آنان آرزو داشتند شجره نامه ای خونین داشته
باشند با شاخ و برگی از جهاد و شهادت كه ریشه در عشق و ایمان دارد ، با
الهامی از پهلوی شكسته حضرت زهرا (س) و صحرای سرخ كربلا و مظلومیت ائمه
اطهار(ع).
1-9-شهادت پذیری
تلقی شهادت به عنوان فوز
عظیمی كه تنها نصیب بندگان منتخب و شایسته پروردگار می شود ، ارزش شهادت
طلبی و شهادت پذیری را در اذهان زنان و مردان زنده كرد و آنان را مشتاقانه
به سوی میعادگاه عاشقان رهسپار ساخت و جنگ ، بهترین زمان و جبهه ، بهترین
مكان برای پرواز به سوی او گردید. در چنین فضایی ، كه سرشار از معنویت و
عرفان بود ، زنان و مادران ، با اذعان و باور عمیق به منزلت به منزلت والای
شهید در نزد خداوند ، عزیزانشان را در عنفوان جوانی ، عاشقانه و مریدانه
رهسپار جبهه ها كردند و شهادت آنها را همچون مراسم دامادی و وصال نامیدند و
منزلگاه ابدیشان را تبریك و شاد باش گفتند. مادرانی كه در شهادت فرزندشان
خدا را شكر كردند و در فراق او دندان جگر نهادند و اگر گریستند گریه بر
دوری خویش از عالم شهید و جاماندن از قافله و كاروان شهدا بود.
دانش
آموختگان مكتب دفاع مقدس ، با شنیدن خبر شهادت عزیزشان نه تنها تردید و
خللی به ایمان آنها راه نیافت ، بلكه شهادت را هدیه ای از سوی خدا شمردند و
بر این باور استوار ماندند كه جز هدیة شهادت در راه خدا ، چیز دیگری
سزاوار عزیزشان نبوده است. مادرانی كه در شهادت تنها پسرشان آرزو كردند كاش
پسران بیشتری داشتند تا در راه خدا قربانی نمایند. (روزنامه جمهوری اسلامی
، 1/7/61). مادرانی كه ، چون كوهی مقاوم ، هنگام به خاك سپاری فرزند
شهیدشان ، در حالی كه ، عطر و گلاب بر سر و صورت می ریختند ، دست بر
آسمان بلند می كردند كه : «خداوندا قربانی مرا بپذیر».
زنان جنگ ،
زنانی بودند كه در فراق همسر خویش سكوت و تنهایی اختیار كرده و به یاد او
لحظه لحظة زندگی را پشت سر گذاشتند. چرا كه می اندیشیدند بهترین روزهای
عمرشان را با بهترین موجود عالم سپری كرده اند و با شهدی كه نوشیده اند یك
عمر مستند. زنان دفاع مقدس ، تجلیل و پاسداشت مهاجرانی را كه پرچمی از
تعهد بر دوش ، تن پوشی از تقوا بر قامت و پیشانیبند اخلاص بر سر و سلاح
اصلاح در دست داشتند ، عبادت می شمردند و خانوادة شهدا را تكریم و احترام
می كردند.
وجه دیگر شهادت پذیری زنان ، مسئولیت خطیر آنها در تربیت
یادگاران شهید است ، فرزندانی كه باید ارزش ساز باشند و اهمیت ارزشهای
معنوی پدر شهیدشان را بدانند و برای تحقق آرمانهای معنوی اسلام از مشكلات
نهراسند و صبر و سعة صدر و دقت نظر در چنین مسئولیتی را پیشه راه خویش
كنند.
1-10-همكاری و مسئولیت پذیری
در هنگامة خون و
شهادت ، بانوان جامعه اسلامی نمی توانستند بی تفاوت بوده ، خودخواهانه و
فردگرایانه آسایش و راحتی خویش را طلب كنند. آنان با احساس مسئولیت نسبت به
وضعیت حال و آیندة جامعه و سهیم شدن در سرنوشت كشور و با روحیة جمع گرایی
و توجه به مصالح ملی و جمعی ، تكلیف خود را در شرایط بحرانی باز شناختند و
با همدردی در مشكلات هموطنان شهرهای مرزی و جنگ زده و پناه دادن به آنان و
گاه با پذیرش نگاه داری از كودكان بیپناه حملات موشكی و نیز ارسال كمكهای
نقدی ، به یاری آنها شتافتند. چنین احساس مسئولیتی موجب شد كه با خانوادة
شهدای جنگ تحمیلی همدلی كرده ، در مراسم تشییع یادمان آنها شركت كنند و
مشكلات آنان را جویا شده ، در صدد رفع آنها برآیند. زنان فهیم كشورمان برای
ادای تكلیف و انجام وظیفه ، مشكلات خانواده های رزمندگان اسلام را ، بی
شائبه ، رفع می كردند.
2)ارزشهای خانوادگی
2-1-ازدواج ساده و هدفمند
ازدواج
این سنت حسنه نیز از فضای معنوی حاكم بر جامعه متأثر شده بود. ازدواج بی
تكلف در كمال سادگی و بدون تشریفات و با تعداد معدودی مهمان و شامی كه
خانواده تهیه كرده بود ، به بركت معنویت جنگ ، در میان اكثر قریب به اتفاق
خانواده ها معمول بود. در چنین ازدواجهای ساده ای داماد ، چند روز بعد ، در
خط مقدم جبهه و عروس در ستاد كمك رسانی مردمی بود. ملاك ازدواج در دوران
دفاع مقدس نه معیارهای مادی و دنیایی و نه طبقة اقتصادی و اجتماعی و نه
رفاه خانواده ها ... بلكه ایمان ، روحیه انقلابی ، حضور در جبهه ، جانبازی و
تعهد اخلاقی طرفین و خانواده های آنان بود و هرگز ازدواج ابزار دست یابی
به منافع و قدرت یا مایه مباهات و فخرفروشی افراد نبود و همین سادگی و
بیپیرایگی ازدواجها و نیز تقوا و ایمان دختران و پسران و درك اهمیت ازدواج
در حفاظت آنها از گناه ، شمار ازدواجها را در شرایط نابه سامان اقتصادی
كشور و مشكلات مالی خانواده ها فزونی بخشیده بود. آنان به تأسی به فاطمه
زهرا(س) بزرگ بانوی عالم خلقت ، ازدواج ساده ای را مدنظر داشتند و جهیزیه
ای بسیار ساده ، متشكل از ضروریات زندگی ، تهیه می كردند كه گاه تمام
جهیزیه نصف وانت بار را هم تكمیل نمی كرد. تصور چنین ازدواج و جهیزیه ای در
شرایط كنونی دشوار است. یكی از زنان شهیده در وصیت نامه گهربار خویش هدف
از ازدواج خود را طلاق دادن زشتیها ، پلشتیها و بدیها می داند و می نویسد:
«پروردگارا ما خوب میدانیم كه آیینة سفرة عقد نمی تواند نمایانگر و منعكس
كنندة بدیهای فكر باشد و سپیدی لباس تو نمی تواند گناه ما را مستتر كند ،
تنها و تنها آنچه ما را به راه مستقیم رهنمون می سازد ، آگاهی و شناخت از
هدایتهای قرآنی و پاك سازی نیت و ایمان و توكل به توست.» (شاهدان دانشگاه ،
ص 168 ، . قسمتی از وصیت نامة شهید فاطمه قزوینی ، دانشجوی رشته اقتصاد كه
چند بار در جبهه حضور یافته بود و یك سوم از درآمد خود را هر ماه به جبهه
ها اختصاص می داد و در تاریخ 26/12/66 در موشك باران شهر تهران به درجة
رفیع شهادت نایل آمد).
2-2-ازدواج با جانبازان
ازدواج
و انتخاب همسر از بین جانبازان جنگ تحمیلی كه در فضای ارزشی و معنوی دوران
جنگ ، زیباترین و ارزندهترین ازدواجها محسوب می شد ، به سبب احساس دین
دختران فهیم و فداكار این آب و خاك ، نسبت به مردانی انجام می گرفت كه
سلامت خود را در راه حفظ دین و ناموس به خطر افكندند ، مردانی كه خود را
سـپر بلای آسـایش ما
كردند ، مردانی كه آسایش و آرامش دیروز و امروز ما
مرهون جان فشانی آنهاست. آنان با آرزوی سهیم شدن در ثواب همسر جانبازشان و
به پشتوانه امداد خداوندی در به انجام رساندن هر چه صحیح تر و بهتر این
عمل خداپسندانه و خالصانه ، جانباز را روشنایی قدمگاه زندگی خود شمردند.
دختران با درایتی كه علی رغم آگاهی نسبت به سختیهای زندگی با جانباز و
محرومیت داشتن فرزند و مراقبت و پرستاری از وی ، تنها با عشق به آرمانهای
اسلامی و انقلابی از تمام زیباییها و فرصتهای دیگر زندگی كه امكان آرامش ،
آسایش و رفاه را فراهم می ساخت ، چشم پوشی كردند و حتی در زندگی با جانباز
از تمایلات خود در خصوص اشتغال یا تحصیل به جهت مراقبت دایمی صرفنظر كردند
و با خدای خود عهد و پیمان بستند كه تمام لحظات عمر خود را در خدمت رسانی و
همدمی و همراهی او سپری كنند ، با دردهای او همدردی نمایند ، بر زخمهای او
مرهم گذارند و با او بر تنهایی و اندوه وی ، فائق آیند و لحظه های زندگی
خود را با معنویت و عشق پیوند زنند. «چنین فداكاریهایی نیازمند پشتوانه قوی
ایمانی است و كسانی كه چنین تصمیمی را گرفتند ، در واقع انگیزة خود را جلب
رضایت خدا دانسته و احساس خوش بختی می كنند.» (مجلة پیام انقلاب ، شمارة
67 ، ص78 ، مصاحبه با همسر جانباز).
حضرت امام (ره) نیز ضمن اشاره به
این تحولات ارزشی در زنان جامعه ، چنین ازدواجهایی را احساسی ، اجباری ،
تحمیلی و از روی ناچاری نمی دانند ، بلكه منبعث از فهم و آگاهی دختران می
دانند و می فرمایند: «دختر جوانی كه با یك پاسدار عزیز كه از دو چشم و دو
دست جانباز بوده ، ازدواج كرده ، می گوید: حال كه نمی توانم به جبهه بروم
، میخواهم با این ازدواج دین خود را به انقلاب ادا كرده باشم.» (صحیفة
نور ، ج16 ، ص126).
2-3-تداوم زندگی با جانباز
جنگ ،
زنانی را پرورید كه همه وجودشان شور و عشق و معنویت است. همان گونه كه
همسرشان چنین پرشور و عاشقانه سلامت خویش را به درگاه احدیت هدیه كرد.
زنانی كه زندگی با همسر جانبازشان را تداوم دادند ، هر روز در اوج لحظات
ایثار و فداكاری بوده و هستند. برای آنها جنگ پایان نیافته و هر روز خاطرات
وداع با همسر و اعزام او و خاطرات دوران جنگ و نیز لحظه اطلاع از مجروح
شدن و جانبازی وی مرور می شود. به راستی كه آنان هر لحطه در میدان دفاعی
مقدس و عظیم اند. زنانی كه آرام و استوار نه تنها از جانبازی همسر گله و
شكایت نكردند ، بلكه بر آن افتخار و مباهات كرده و با روحیة قوی و ارادة
پولادین بر مشكلات همسر صبر كردند. زنانی كه به همسر جانبازشان در عین
جراحت و زخمهای چركین و خونآلود عشق ورزیدند و مشتاقانه او را نگه داری
كردند. آنها با همسر ، پدر و برادر جانباز خویش درد كشیدند ، گریه كردند ،
افتخار نمودند و با او آرزوی شهادت را بارها و بارها از درگاه حق تعالی
مسئلت داشتند. زنانی كه جانبازی همسر را مایه افتخار شمردند و خستگی ناپذیر
، نستوه و مقاوم او را پذیرفتند. آنها بر این باور استوار ماندند كه
همسرشان نه تنها الگوی مقاومت و ایثار در خانواده و جامعه است ، بلكه سند
مظلومیت و بی گناهی ملت ایران در جنگ ناجوانمردانه و نابرابر نیز می باشد.
2-4-تربیت سربازان گمنام
به
اعتقاد حضرت امام(ره) زنان در انقلاب حق بیشتری از مردان دارند ، آنان
مردان شجاع را در دامان خود میپرورانند (شاهدان دانشگاه ، ص167). و به لطف
عفاف و عاطفه و به یمن فضای ارزشی دفاع مقدس ، شریف ترین و باعظمتترین
نقش خود را ، كه تربیت نسل و نقش مادری می باشد ، جهت پرورش اسطوره های
مقاومت و غیور مردان جنگ و زاهدان شب و خط شكنان جبهه نبرد به بهترین وجهی
ایفا كردند.
از جمله بركات خفیه دفاع مقدس ، احیای هدفمندی و جهت دهی
به وظیفه طبیعی زنان (تربیت فرزندان) جهت تربیت مدافعان دین و سربازان
گمنام امام زمان(عج) برای دفاع از آرمانهای الهی و تثبیت انقلاب و زمینه
سازی ظهور حجت برحق است. زنانی كه در صدد بودند تا نسلی سازنده ایران فردا و
نسلی پیرو راه امام و شهدا بپرورند و پروریدند فرزندانی
كه لامپ مین
خوردند و عاشقانه نارنجكها را در دستان خویش فشردند و در نهایت تكه های بدن
آنها از گلهایی كه در «بازی دراز» بمباران شدند ، بازیافته نشدند. (مجموعه
مقالات سمینار زن و دفاع مقدس ، ص318). دختران جنگ بر آن بودند كه با
ازدواج در سنین پایین ، فرزندانی تربیت كنند كه در آینده نزدیك جزء سربازان
جبهه حق علیه باطل باشند.
2-5-ساده زیستی و قناعت
هرچند
در یك نگاه سطحی ، جنگ به دلیل مشكلات و سختیهایش ناگوار است ، اما در بطن
چنین سختیهایی روح آدمی اوج می گیرد و پرورش می یابد و روحیة قناعت و
سادگی به عنوان یكی از زیباترین جلوه های زندگی ، در دوران دفاع مقدس تجلی
می یابد. در جنگ ایران و عراق ، زنان با درك صحیح و آگاهانه از وضعیت نا
به سامان كشور و تحریم اقتصادی ، كاهش تولید داخلی ، تعطیلی كارخانجات
وابسته... و با توجه به موقعیت مالی همسر ، جلوة دیگری از ایثار ، صبر و
از خودگذشتگی را به نمایش گذاشتند و با دوری از اسراف و تبذیر و تجمل گرایی
و مدپرستی، ... قناعت و كممصرفی و ساده زیستی را پیشة زندگی خود كردندو
برخی از آنها در دوران حساس دفاع مقدس كه كالاها و ارزاق عمومی به صورت
جیره بندی توزیع می گردید با نیت جهاد مالی و كمك به جبهه ، در مصرف روزانه
خود و خانواده صرفه جویی كرده ، آن را به جبهه ها ارسال می نمودند.
زنان
دفاع مقدس در دوران حساس جنگی با محدود كردن سطح توقعات خویش در غیاب همسر
و واقع بینی خردمندانه ، مشكلات جنگ از جمله خاموشیهای برق ، كم آبی ،
كمبود مواد غذایی ، گرانی كالا ، كمبود سوخت ، ... را تحمل كردند و با
آگاهی كامل از شرایط ، ساده زیستی و قناعت را عبادت دانسته و بیش از گذشته
نصبالعین خود نمودند و فضای معنوی و زاهدانه جبهه ها را به زیبایی در
خانه ها به تصویر كشیدند. آنها با این عمل به مبارزه با رفاه طلبی ،
عافیتگرایی و دنیاگرایی پرداخته و با دوری از دل مشغولیهای زندگی روزمره و
امور سطحی ، به سوی اندیشه ورزی در امور اساسی كشور از جمله دفاع از دین و
كشور همت گماردند و این شیوه را در وضعیت اضطراری جنگ ، در سطح زندگی
خانوادگی ، شیوه ای مفید و كارآمد جهت كمك به دولت نظام اسلامی شمردند.
3)ارزشهای سیاسی
3-1-ولایت مداری
تعبیر
و تفسیر دفاع مقدس از اسلام و جنگ حق علیه باطل و تشبیه صحنه های جنگ به
صحنه حماسه كربلا ، شوری را در دلها می آفرید ، گویی كه تمام روزهای جنگ ،
روز عاشوراست و تمام سرزمین جبهه ها ، كربلا و تمام رزمندگان جان بر كف
اسلام ، چون یاران با وفای امام حسین(ع) ، كه عاشقانه با خون وضو گرفتند و
به اقتدای امام شهیدان نماز عشق خواندند. چنین نگرشی به مسئله جنگ ، موجب
شد كه زنان و مردان ، خود را در مكتب ائمه اطهار(ع) و نایب برحق امام
زمان(عج) ببینند و چون شاگرد و مریدی پاك باخته ، سراسر شور و شوق شوند.
همین احساس عشق و شیفتگی و مریدی و مرادی و عاشقی و معشوقی بین امام(ره) و
امت و نیز قدرت بی نظیر امام(ره) در رهبری احساسات ، عواطف و اعتقادات و
بینش مردم موجب شد كه سیل خروشان عاشقان اهل بیت(ع) صف اندر صف و كاروان به
كاروان به سوی جبهه ها و در واقع به سوی كربلا و آزادسازی آن رهسپار شوند.
شعار پرشعور و ادراك «ما همه سرباز توییم خمینی ، گوش به فرمان توییم
خمینی» موجی از عشق و پیروی محض از ولایت مطلقة فقیه بود كه زنان و مردان
ایران زمین یكپارچه آن را باور داشتند ملت ایران با ایمان به درایت ، شجاعت
و آینده نگری و روشن بینی حضرت امام (ره) سكان كشتی انقلاب را به ایشان
سپردند و شهدا را در وصیت نامه های خویش به ولایت مداری و پشتیبانی از ولی
فقیه و پیروی محض از اوامر ایشان توصیه كردند. زنان انقلابی ایران نیز در
جریان انقلاب و دفاع مقدس و تهدید نظام اسلامی و توطئه منافقان علیه مقام
معظم رهبری ، عزم راسخ خود را در دفاع از
ارزشها و ولایت فقیه نشان
دادند و ضمن توجه به بیانات ایشان ، در جهت ترویج آرا و اندیشه های آن
حضرت و ایجاد وحدت بین آحاد جامعه تلاش كردند و زمانی كه فرمان امام (ره)
را در مورد پشتیبانی در پشت جبهه ها و نیز فوریتهای پزشكی و امدادگری در
جبهه ها شنیدند ، سراپا گوش به فرمان ایشان در صحنه حضور یافتند و حماسه
ها آفریدند.
3-2-تقویت روحیه رزمندگان
همرزمی زنان در
پشت جبهه ها ، پشتوانه معنوی و مایه تهییج رزمندگان و حفظ روحیة آنها بود.
بانوان فهیم كشور با كمكهای مردمی در ستادهای كمك رسانی و تهیه پوشاك دست
دوز یا دست بافت و تهیه مواد خوراكی ... قلب رزمندگان را مالامال از امید
به پیروزی و نصرت می كردند. آنها با نگارش نامه های احساسی و حماسی و ذكر
رسالت عظیم آنها در دفاع از ولایت فقیه ، آرزوی توفیقات معنوی و دریافت اجر
اخروی از سیدالشهدا را برای پدران ، پسران و برادران دینی خویش مسئلت می
كردند.
زنان توانمند دفاع مقدس در لحظات وداع با همسر ، استوار و
پرصلابت او را به سوی جبهه ها بدرقه می كردند. به همین مناسبت مقام معظم
رهبری نقش زنان را در جنگ نه تنها كمتر از مردان نمی دانند ، بلكه با اشاره
به اهمیت آن بیان میدارند: «اگر زنان حماسة جنگ را نمی سرودند و در خانه
ها جنگ را به عنوان یك ارزش تلقی نمی كردند ، مردان اراده و انگیزة رفتن به
جنگ را پیدا نمی كردند و خیل عظیم بسیجیها به سمت جبهه روانه نمی شد.»
(سخنرانی مقام معظم رهبری ، 15/9/68).
3-3-دشمن شناسی
زنان
به خوبی دریافته بودند كه دشمن در صدد است از ضعف و شكایت آنها در شهادت
عزیزانشان ، علیه نظام اسلامی و تضعیف وحدت و روحیة جمعی سوء استفاده كند و
در بوقهای تبلیغاتی خود بدمد كه زنان از جنگ خسته شده و از اعزام فرزندان و
همسر خویش به سوی جبهه ها پشیمان اند به همین جهت زنان با دشمن شناسی عمیق
و ادراك جنگ روانی دشمن و افشای ترفندها و تبلیغات مسموم آنها ، بر
ارزشهای دینی و انقلابی خود پافشاری كرده ، توطئه آنان را نقش برآب نمودند.
آنها به خوبی واقف بودند كه دشمن قصد دارد با دستكاری احساسات آنها و
ایجاد تردید در باورهای دینی و شكاف در صفوف ملت و رعب و وحشت و یأس و
ناامیدی و شایعه پراكنی و تشویش اذهان عمومی ، مقاومت زنان و مردان را
تضعیف كند ؛ بنابراین ، هشیارانه چنین نقشه های شومی را خنثی می كردند.
چنین بانوانی ، افتخارات میهن اسلامیمان هستند ، تجلیل از آنها تجلیل از باورها و نگرشهای اصیل دینی و اسلامی است.
فهرست منابع
- القرآن الكریم.
- حاجیلری ، عبدالرضا. «تغییر ارزشها پس از پیروزی انقلاب». تهران:انتشارات دفتر معارف ، 1380.
- رفیع پور ، فرامرز. «توسعه و تضاد». تهران : انتشارات دانشگاه شهید بهشتی (ره) ، 1376.
- روزنامه جمهوری اسلامی ، «ویژه نامة حماسة گمنام».
- شاهدان دانشگاه ، «دومین یادوارة شهدای دانشجوی كشور». انتشارات فیضیه ، 1377.
- صحیفة نور ، «مجموعه سخنرانیها و پیامهای امام خمینی(ره)».
- قائمی ، علی. «تربیت نسل شهید». انتشارات بنیاد شهید انقلاب اسلامی ، 1362.
- مجلات «زن روز» - «جهان زنان» - «پیام انقلاب».
- مجموعه مقالات «اولین سمینار زن و دفاع مقدس». انتشارات كمیسیون امور بانوان استان خوزستان ، 1374.
-
مجموعه مقالات كنگره «نقش زنان در دفاع و امنیت» ، جلد 5-1. معاونت
تبلیغات و انتشارات فرهنگی ولی فقیه در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ،
1379.
سیده فاطمه محبی
كارشناس ارشد پژوهش علوم اجتماعی
سایت ساجد