• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
عضویت در خبرنامه
آداب سخن گفتن
توسط : ya mahdi10

گفتار آدمی بیانگر شخصیت اوست. انسان‌های مؤدب و باشخصیت هرگز در بدترین شرایط هم حاضر نیستند گفتار خود را به آنچه در خور شأنشان نیست، بیالایند.


گفتار آدمی بیانگر شخصیت اوست. انسان‌های مؤدب و باشخصیت هرگز در بدترین شرایط هم حاضر نیستند گفتار خود را به آنچه در خور شأنشان نیست، بیالایند.
آدمی مخفی است در زیر زبان
این زبان، پرده است درگاه دهان
چون كه بادی، پرده را در هم كشید
سرّ صَحن خانه شد بر ما پدید1
سخن گفتن آدابی دارد كه مهم‌ترین آنها را می‌آوریم:

یك‌ـ میانه‌روی در گفتار
...............................
میانه روی در هر امری، پسندیده است، ولی در گفتار، پسندیده‌تر. میانه‌روی در گفتار موجب می‌شود گوینده سخن از یك سو از گفتن درمانده نباشد و اشتباه‌ها و لغزش‌های گفتاری او كاهش یابد و از سوی دیگر، شنونده از سخن گوینده، خسته نشود.
امام علی(ع) درباره میانه‌روی می‌فرماید: "خَیرُ الْكَلامِ ما لاتُمِلُّ ولا یقِلُّ؛ بهترین گفتار آن است كه نه خسته‌كننده باشد، نه بسیار كم. "2 همچنین می‌فرماید: "پرگویی، مرد حكیم را می‌لغزاند و انسان بردبار را خسته می‌سازد. پس در سخن پرگویی نكن كه دلگیر سازی و كم مگوی تا خوار شوی ".3

دوـ سنجیده بودن گفتار
.................................
از دیگر آداب سخن گفتن، عاقلانه و با تفكر گفتن است. به تعبیر دیگر، بررسی همه‌جانبه كلام قبل از آغاز سخن است كه از اشتباه‌ها و خطاهای احتمالی دور باشد. امام علی(ع) می‌فرماید: "مَن تَفَقَّدَ مَقالَهُ قُلَّ غَلَطُهُ؛ كسی كه گفتار خود را بررسی كند، اشتباه او كم می‌شود. "4 یا "لِلْعاقِلِ فِی كُلِّ كَلِمة نُبْلٌ؛ عاقل را در هر سخن، زیركی خاصی است ".5
در حقیقت، انسان عاقل نخست فكر می‌كند، بعد حرف می‌زند، ولی نادان اول حرف می‌زند و بعد فكر می‌كند. چه بسا گفتاری ناسنجیده، مشكل بزرگی برای گوینده پدید آورد، چنان‌كه سعدی از قول خردمندان گفته است: "هر كه سخن نسنجد، از جوابش برنجد ".6
روایت كنند از حكیم یونانی ارسطو پرسیده شد: "بهترین سخن كدام است؟ " گفت: "آنچه موافق عقل باشد. " گفتند: "پس از آن چیست؟ " گفت: "سخنی كه شنونده بپذیرد. " گفتند: "پس از آن چیست؟ " گفت: "سخنی كه از عاقبت آن اطمینان داشته باشیم كه زیانی متوجه ما نخواهد ساخت. " گفتند: "پس از آن چیست؟ " گفت: "اگر سخن، یكی از این شرایط را نداشته باشد، از صدای چهارپایان است ".7

سه‌ـ به جا بودن گفتار
...............................
امام علی(ع) در گفتاری ارزشمند می‌فرماید: "لِكُلِّ مَقامٍ مَقالٌ؛ هر جایگاهی را گفتاری است. "8همچنین می‌فرماید: "لِلْمتكَلّمِ اَوقْاتٌ؛ سخن‌گو را اوقات و حالاتی است ".9
این فرمایش‌های وزین بیانگر آن است كه در آداب اسلامی، "هر سخن جایی و هر نكته مقامی دارد. " بسیاری از حرف‌ها و سخن‌ها را نباید در بسیاری از جاها گفت. مثلی است كه می‌گوید: "فرزند آدمی‌زاد، دو سال طول می‌كشد تا سخن گفتن را بیاموزد، ولی سی سال طول می‌كشد تا چگونه سخن گفتن و به جا گفتن را یاد بگیرد. " این واقعیت را باید پذیرفت كه هركسی بی‌موقع و بی‌جا حرف بزند، همانند خروس بی‌محل است كه وقت سحر را فراموش كرده است و با خواندن بی‌موقع سبب می‌شود مردم آن را خوش ندارند.

چهارـ قابل فهم بودن گفتار
.....................................
قابل فهم بودن گفتار از دیگر آداب سخن گفتن است. گوینده سخن باید گفتار خود را به گونه‌ای بیان كند كه برای شنونده قابل فهم باشد. امام علی(ع) می‌فرماید: "اَحْسَنُ الكلام ما لاتَمجُّه الآذانُ و لایتعِبُ فَهمُهُ الاَفهام؛ بهترین سخن‌ها آن است كه گوش‌ها آن را به بیرون نیفكند و فهمیدن آن برای فهم‌ها رنج‌آور نباشد. "10یا می‌فرماید: "اَحْسَنُ الكلام مازانه حَسَن النِّظام وَ فَهِمَه الخاص وَ العام؛ بهترین سخن‌ها آن است كه نظام نیكو آن را بیاراید و عام و خاص آن را بفهمند ".11
البته بهتر است گوینده برای فهم بهتر شنونده، از مواردی چون، شعر، حكایت و مثل بهره گیرد، چنان‌كه امام علی(ع) می‌فرماید: "لِاَهل الفَهمِ تُصَّرَفُ الْاَقْوالُ؛ برای اهل فهم، گفتارها دگرگون شود. "12 در حقیقت، سخن باید به گونه‌ای باشد كه "قبل از اینكه لفظ كلام به گوش رسد، معنی كلام به قلب رسد ".13

پنج‌ـ جذاب بودن گفتار
..............................
گوینده سخن باید برای اثرگذاری بیشتر بر مخاطبان، سخنان خود را در قالبی جذاب و زیبا عرضه كند. این‌گونه سخنان می‌تواند برای گوینده سخن اعتبار و شخصیت ایجاد كند. برعكس، هر اندازه گوینده با معلومات باشد و نتواند آن را به خوبی به دیگران انتقال دهد، مخاطب خود را خسته خواهد كرد.
از امیرمؤمنان علی(ع) پرسیدند: "از آفریده‌های خداوند كدام زیباتر است؟ " فرمود: "سخن. " پرسیدند: "كدام زشت‌تر است؟ " فرمود: "سخن. " سپس فرمود: "به وسیله سخن روسپید می‌شوند و به وسیله سخن روسیاه می‌گردند. "14 همچنین ایشان فرموده است: "مَن عَذُبَ لسانُهُ كَثُرَ اِخوانُه؛ كسی كه زبانش شیرین باشد، برادرانش بسیار شوند. "15 و "ما منْ شَی ء اَجلَبٌ ِلقلبِ الِانسانِ مِنْ لسانٍ؛ برای جلب دل دوستان، چیزی مؤثرتر از زبان نیست ".16
جان مورگان می‌نویسد:
وقتی با شخصی‌ صحبت‌ می‌كنیم و او را متوجه جای دیگری می‌بینیم، باید فوراً به این نكته پی ببریم كه نتوانسته‌ایم او را مجذوب خود سازیم. موضوع صحبت ما با آنچه مورد علاقه و نظر اوست، فرسنگ‌ها فاصله دارد.17

شش‌ـ نرم بودن گفتار
...............................
نرم بودن گفتار یكی از آداب سخن گفتن در آموزه‌های دینی اسلام است كه در تربیت افراد نقش دارد. جالب این است كه حتّی با سركش‌ترین افراد نیز ابتدا باید نرم و لطیف سخن گفت. خداوند هنگامی كه حضرت موسی(ع) و برادرش را به سوی فرعون روانه می‌كرد، فرمود: "فَقولا لَهُ قولاً لَینا لَعلَّهُ یتَذَكُّر اَو یخشی؛ و با او سخن نرم گویید، شاید كه پند پذیرد یا بترسد. " (طه: 44) از سوی دیگر، اگر سخن گفتن، تند یا بلند و گوش‌خراش باشد، نه تنها نشانه بی‌ادبی است، بلكه گوش شنونده را آزار می‌دهد و او را از گوینده، متوجه سوی دیگر می‌كند.
امام علی(ع) می‌فرماید: "عَوِّّد لِسانِكَ لینَ الكلامَ وَ بَذلَ السَّلام؛ یكثُر مُحِبُّوكَ و یقِلَّ مُبغضِوُكَ؛ زبان خود را به نرمی گفتار و بذل سلام عادت ده تا دوستدارانت، بسیار و دشمنانت كم شوند. "18 همچنین فرموده است: "سُنَّه الْاَخْیار لینُ الْكَلامِ و اِفشاءُ السَّلام؛ روش نیكان، گفتار نرم و آشكار كردن سلام است ".19

هفت‌ـ مفید بودن گفتار
.................................
رسول خدا صل? الله عل?ه و آله می‌فرماید: "قولُوا خَیراً تُغنِمُوا؛ خیری گویید تا بهره برید. "20 امام علی(ع) نیز می‌فرماید: "خَیرُ القول ما نَفَعَ؛ نیكی گفتار در سودمندی آن است ".21
از دیدگاه آداب دینی، گفتار باید به حال گوینده یا شنونده سودمند باشد. از گفتن سخنان بیهوده و بی‌ارزش كه نفعی به حال دنیا و آخرت ندارد، باید خودداری كرد. امام علی(ع) می‌فرماید: "عَجِبتُ لِمَن یتَكلَّم بِما لاینْفَعُهُ فی دنیاهُ و لا یكتَبُ لَهُ اَجرُه فی اُخراهُ؛ در شگفتم از كسی كه سخن گوید به چیزی كه در دنیا سودش ندهد و برای او در آخرت، پاداشی نوشته نشود ".22
در واقع، اگر گوینده سخن، حرف سودمندی برای گفتن ندارد، بهتر است از گفتن آن صرف نظر كند تا هم وقت دیگران را نگیرد و هم خود را دچار دردسر و زیان احتمالی نسازد. امام علی(ع) باز در این مورد می‌فرماید:
در شگفتم از كسی كه سخن درباره چیزی گوید كه اگر از او نقل شود، زیانش می‌رساند و اگر از او نقل نشود، سودی ندهد.23

هشت‌ـ عامل بودن به گفتار
......................................
در آداب دینی، گوینده سخن باید به آنچه می‌گوید، عامل باشد و از آنچه بدان عمل نمی‌‌كند، بپرهیزد. در آداب اسلامی آنچه به گفتار گوینده ارزش می‌بخشد، عمل به گفتار است. امام علی(ع) در این باره می‌فرماید:
المرء یوزَنُ بقولِهِ و یقَوَّمُ بفعله فَقُلْ مَا تَرجَّحُ زِنَتُه، وَ افْعَلْ ما تَجِلُّ قیمُتُه.24
آدمی سنجیده شود به گفتارش و قیمت شود به كردارش. بنابراین، بگو آنچه را از نظر وزن افزون كند و بكن آنچه بها و قیمت آن گران باشد.
همچنین گوینده سخن بیش از آنچه می‌گوید، باید عمل كند تا زینت گفتارش باشد. امام علی(ع) در حدیثی دیگر در این باره می‌فرماید:
به راستی كه فزونی سخن بر عمل، زشت است، ولی فزونی كردار بر گفتار، زیبایی و زینت است.25

نه‌ـ حق بودن گفتار
..........................
اگر دیگران حق داشته باشند خواسته یا ناخواسته، بر اساس پنداشته‌های خود هر چه می‌خواهند، بگویند، كدورت‌، درگیری‌ و انحراف‌ در زندگی فردی و اجتماعی، پدیدار می‌شود. گفته‌های نادرست و ناحق و بدون شناخت كه بر اساس پندارها و تحلیل‌های جاهلانه باشد، پی‌آمدهای ناگواری دارد. حضرت علی(ع) انسان‌ها را از گفته‌های بدون شناخت و ناحق چنین باز می‌دارد:
بپرهیز از سخن گفتن درباره چیزی كه راه آن را نشناسی و حقیقت آن را ندانی؛ زیرا گفتار تو راهنمای عقل توست، و سخن تو خبر می‌دهد از شناخت تو. پس نگه‌دار درازی زبان خود را از آنچه ایمن هستی و كوتاه كن سخن خود را به آنچه آن را نیكو دانی.26
همچنین آن حضرت می‌فرماید: "دَعِ القَولَ فیما لاتَعرِفُ وَ الخِطابَ فیما لَم تُكَلَّفُ؛ واگذار سخن را درباره آنچه نشناسی و گفت‌وگو را در جایی كه وظیفه آن را نداری ".27
در حقیقت، مسلمان، نه تنها حق ندارد آنچه را از حقیقت آن شناختی ندارد، بیان كند، بلكه بسیاری گفتنی‌ها را كه از حقیقت آن هم آگاه است، نباید در همه جا بگوید. امام علی(ع) در فرازی دیگر می‌فرماید: "لاتَقُل ما لا تَعلَمُ، بَل لاتَقُّل كُلَّ ما تَعلَمُ؛ نه فقط آنچه را شناخت نداری، بازگو مكن، بلكه هر چه هم می‌دانی، گفتنی نیست ".28

ده‌ـ نیكو بودن گفتار
...........................
آداب اسلامی حكم می‌كند انسان گفتاری نیكو داشته باشد و از گفتن هر سخن ناروایی بپرهیزد. خداوند در قرآن كریم در این باره می‌فرماید: "قُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْناً؛ با مردم به زبان خوش سخن بگویید. " (بقره: 83) یا "قُل لِّعِبَادِی یقُولُواْ الَّتِی هِی أَحْسَنُ؛ به بندگانم بگو آنچه را كه بهتر است، بگویند ". (اسراء: 53)
در حقیقت، گفتار نیكو، روش انسان‌های نیكو و باادب و گفتار زشت و ناروا روش انسان‌های فرومایه و بی‌ادب است. آن كس كه خود را به روش نیكوگفتاری عادت دهد، همواره پیروز است و خود را از سرزنش دیگران بر كنار داشته است. امام علی(ع) می‌فرماید: "عَوِّدْ لِسانَكَ حُسنَ الكَلامَ تأمَنِ المَلاَمَ؛ عادت بده خود را به سخن نیكو تا از سرزنش در امان باشی ".29

________________________________________________________________________________
پی نوشت :
1. اخلاق (1)، ص 95.
2. غررالحكم و دررالكلم آمدی (به صورت موضوعی)، ج 2، ص 341.
3. همان، ص 335.
4. همان، ص 348.
5. همان، ص 347.
6. گلستان، باب هشتم، ص 234.
7. حسین دیلمی، حكایت و حكمت، قم، راه قرآن، 1382، ص 71.
8. غررالحكم و دررالكلم آمدی (به صورت موضوعی)، ج 2، ص 347.
9. همان.
10. همان، ص 339.
11. همان.
12. همان، ص 348.
13. شیخ بهایی، كشكول، تهران، گلی، 1378، چ 5، ص 334.
14. ابن شعبه حرانی، تحف العقول، تهران، انتشارات علمیه الاسلامیه، 1363، ص 216.
15. غررالحكم و دررالكلم آمدی (به صورت موضوعی)، ج 2، ص 348.
16. همان، ص 352.
17. جان مورگان، آیین آداب معاشرت (روان شناسی اجتماعی)، ترجمه: جهانگیر افخمی، تهران، ارمغان، 1373، چ 3، ص 35.
18. غررالحكم و دررالكلم آمدی (به صورت موضوعی)، ج 2، ص 344.
19. همان، ص 343.
20. همان، ص 377، ح 11.
21. بحارالانوار، ج 1، ص 219، باب 6، ح 48.
22. غررالحكم و دررالكلم آمدی (به صورت موضوعی)، ج 2، ص 344.
23. همان.
24. همان، ص 335.
25. همان، ص 339.
26. همان، ص 337.
27. همان.
28. نهج البلاغه دشتی، ص 723، حكمت 382.
29. غررالحكم و دررالكلم آمدی (به صورت موضوعی)، ج 2، ص 342.

منبع : كتاب "اداب اجتماعی "

يکشنبه 23/5/1390 - 22:8
5
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • 9
UserName