تفسیر سوره مبارکه انسان
تفسیر نمونه تألیف آیت الله العظمی مکارم شیرازی – دامت برکاته –
سوره انسان (دهر) این سوره در مدینه نازل شده و 31 آیه دارد.
قسمت اول
محتوای سوره انسان
این سوره در عین كوتاهی محتوای عمیق و
متنوع و جامعی دارد و از یك نظر میتوان آن را به پنج بخش تقسیم كرد: در بخش اول
از آفرینش انسان و خلقت او از نطفه
امشاج (مختلط) و سپس هدایت و آزادی اراده او سخن میگوید.
در بخش دوم سخن از پاداش ابرار و نیكان
است كه شان نزول خاصی در مورد اهل بیت (علیهمالسلام) دارد كه به آن اشاره خواهد
شد.
در بخش سوم دلائل استحقاق این پاداشها را
در جملههائی كوتاه و مؤثر بازگو میكند.
در بخش چهارم به اهمیت قرآن، و طریق اجرای
احكام آن، و راه پرفراز و نشیب خودسازی اشاره شده.
و در بخش پنجم سخن از حاكمیت مشیت الهی
(در عین مختار بودن انسان) به میان
آمده است.
برای این سوره نامهای متعددی است كه
مشهورترین آنها سوره انسان و سوره دهر و سوره هل اتی است كه هر كدام از آنها از یكی از كلمات اوائل سوره گرفته شده است، هر چند در
روایاتی كه بعدا در فضیلت سوره میخوانیم تنها از هل اتی یاد شده است.
آیا این سوره در مدینه نازل شده است؟
در اینكه سوره هل اتی مدنی یا مكی است؟ در میان مفسران گفتگو است، ولی اجماع علما و مفسران شیعه بر
این است كه همه یا حداقل قسمتی از آیات آغاز سوره كه مقام ابرار و اعمال صالح آنها
را بیان میكند در مدینه نازل شده، كه شان نزول آن یعنی داستان نذر علی
(علیهالسلام) و فاطمه زهرا و امام حسن و امام حسین (علیهالسلام) و فضه مشروحا
خواهد آمد.
و همچنین مشهور در میان علمای اهل سنت نیز
نزول آن در مدینه است، همانگونه كه قرطبی مفسر مشهور اهل تسنن در تفسیرش میگوید:
و قال الجمهور مدنیة: مشهور علما معتقدند كه در مدینه نازل شده است.
از كسانی كه تمام این سوره یا قسمتی از
آیات آن را كه در بالا اشاره شد مدنی میدانند علماء زیر را میتوان نام برد:
1 - حاكم ابو القاسم حسكانی از ابن عباس
تعداد آیاتی را كه در مكه و در مدینه نازل شده به ترتیب مشروحا نقل كرده است، و
این سوره را جزء سورههای مدنی شمرده كه بعد از سوره رحمن، و قبل از سوره طلاق
نازل گردیده.
صاحب كتاب ایضاح استاد احمد زاهد نیز همین
معنی را از ابن عباس آورده است.
2 - در تاریخ القرآن ابو عبد الله زنجانی
از كتاب نظم الدرر و تناسق الایات و السور از جمعی از بزرگان اهل سنت نقل كرده كه
سوره انسان را در ردیف سورههای مدنی آوردهاند.
3 - و نیز در همان كتاب از فهرست ابن ندیم
از ابن عباس نقل شده كه سوره هل اتی را یازدهمین
سوره مدنی میشمارد.
4 - در اتقان سیوطی از بیهقی در دلائل
النبوة از عكرمه نقل شده كه سوره هل اتی در مدینه
نازل شده است.
5 - در در المنثور نیز همین معنی از ابن
عباس به طرق مختلف نقل شده.
6 - زمخشری در تفسیر كشاف شان نزول معروف
آیات آغاز این سوره را در مورد نذر علی (علیهالسلام) و همسر و فرزندانش نقل كرده
است.
7 - گذشته از موارد بالا جمع كثیر دیگری
از بزرگان اهل سنت نزول آیات آغاز این سوره را (ان
الابرار...) در باره علی (علیهالسلام) و فاطمه زهرا و
حسن و حسین (علیهماالسلام) نقل كردهاند كه شهادتی است بر مدنی بودن آن (زیرا
میدانیم تولد امام حسن و امام حسین (علیهالسلام) در مدینه بوده است) مانند
واحدی در اسباب النزول بغوی در معالم التنزیل سبط بن جوزی در تذكره گنجی شافعی در
كفایة الطالب و جمعی دیگر.
این مساله به قدری معروف و مشهور است كه
محمد بن ادریس شافعی یكی از ائمه چهار گانه اهل سنت، در شعر معروفش میگوید: الی م
الی م و حتی متی؟ اعاتب فی حب هذا الفتی! و هل زوجت فاطمه غیره؟ و فی غیره هل اتی هل اتی؟! تا كی تا كی و تا چه زمانی؟ مرا در
محبت این جوانمرد سرزنش میكنید! مگر فاطمه به غیر او تزویج شد؟ و مگر هل اتی در باره غیر او نازل شده است؟!
اما با این همه بعضی از متعصبان اصرار
دارند كه آن را مكی بدانند، و تمام روایات مربوط به نزول آن در مدینه، و همچنین
نزول این سوره در باره علی (علیهالسلام) و فاطمه زهرا و حسنین انكار كنند! راستی
عجیب است، هر جا آیه و روایتی منتهی به فضائل علی و اهل بیت (علیهمالسلام)
میشود گروهی داد و فریاد بلند میكنند و حساسیت فوق العادهای نشان میدهند گوئی
اسلام به خطر افتاده! با اینكه ادعا میكنند علی (علیهالسلام) را از خلفای
راشدین، و از پیشوایان بزرگ اسلام میدانند و نسبت به اهل بیت (علیهمالسلام)
اظهار علاقه میكنند، به اعتقاد ما این عصبیت نتیجه حاكمیت روح اموی بر افكار این
گروه است و زائیده تبلیغات آن دوران شوم، خدا همه ما را از اینگونه اشتباهات حفظ
كند.