• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
  • تعداد بازديد :
  • 10287
  • چهارشنبه 1386/8/2
  • تاريخ :

سیری در آثار علمی شیخ بهایی

كتابخانه

  مقام علمی و ادبی و شخصیت علمی بهایی از آن نظر مورد توجه و اعجاب است كه وی در تمام علوم رسمی زمان خود دست داشت و در شماری از آن‌ها منحصر به فرد بود. او در حوزه معارف دینی و علوم اسلامی استاد بود و از خود خلاقیت بسیار نشان داد.

در سلسله اجازات روایی، از محدثان امامی برجسته قرن یازدهم به شمار می‌رود و طرق بسیاری از اجازات محدثین در قرون اخیر به او و از او به پدرش و شهید ثانی منتهی می‌شود. محمدهانی ملازاده هم‌چنین در جلد چهارم «دانش‌نامه‌ی جهان اسلام» درباره‌ی مقام علمی و ادبی شیخ بهایی نوشته است: بهایی آثار برجسته‌ای به نثر و نظم پدید آورده است. به نوشته موسوی حسینی، وی با زبان تركی نیز آشنایی داشته است.

تذكره‌نویسانی چون نصرآبادی، هدایت، آذر بیگدلی و محمد قدرت‌الله گوپاموی او را از شاعران فارسی‌زبان دانسته و در تذكره‌های خود، شرح حال و نمونه‌هایی از شعرهایش را آورده‌اند. «عرفات العاشقین»، اولین تذكره‌ای است كه در زمان حیات بهایی از او نام برده است.

بهترین منبع برای گردآوری شعرهای بهایی، «كشكول» است، تا جایی‌كه به عقیده برخی محققان، انتساب شعرهایی كه در كشكول نیامده است، به بهایی ثابت نیست. از شعرها و آثار فارسی بهایی دو تالیف معروف تدوین شده است؛ یكی به كوشش سعید نفیسی با مقدمه‌ای ممتع در شرح احوال بهایی، دیگری توسط غلامحسین جواهری وجدی كه مثنوی منحول «رموز اسم اعظم» را هم نقل كرده است. با این همه هر دو تالیف حاوی تمام شعرها و آثار فارسی شیخ نیست. شعرهای فارسی بهایی عمدتا شامل مثنویات، غزلیات و رباعیات است. وی در غزل به شیوه فخر‌الدین عراقی و حافظ ، در رباعی با نظر به ابوسعید ابوالخیر و خواجه عبدالله انصاری، و در مثنوی به شیوه مولوی، شعر سروده است.

ویژگی مشترك شعرهای بهایی میل شدید به زهد و تصوف و عرفان است. از مثنویات معروف شیخ می‌توان از این‌ها نام برد: «نان و حلوا» یا «سوانح سفر الحجاز»، این مثنوی ملمع چنان‌كه از نام آن پیداست در سفر حج و بر وزن مثنوی مولوی سروده شده است و بهایی در آن بیت‌هایی از مثنوی را نیز تضمین كرده است.

او این مثنوی را به طور پراكنده در كشكول نقل كرده و گردآورندگان دیوان فارسی وی ظاهرا به علت عدم مراجعه دقیق به «كشكول» متن ناقصی از این مثنوی را ارایه كرده‌اند. «نان و پنیر» نیز بر وزن و سبك مثنوی مولوی است. «طوطی‌نامه» نفیسی این مثنوی را كه از نظر محتوا و زبان نزدیك‌ترین مثنوی بهایی به مثنوی مولوی است، بهترین اثر ادبی شیخ دانسته و با آن‌كه آن را در اختیار داشته، جز اندكی در دیوان بهایی نیاورده و نام آن را نیز خود بر اساس محتویاتش انتخاب كرده است.

«شیر و شكر»، اولین منظومه فارسی در بحر خبب یا متدارك است. در زبان عربی این بحر شعری پیش از بهایی نیز مورد استفاده بوده است. «شیر و شكر» سراسر جذبه و اشتیاق است و علی‌رغم اختصار آن مشحون از معارف و مواعظ حكمی است، لحن حماسی دارد و منظومه‌ای بدین سبك و سیاق در ادب فارسی سروده نشده است.

مثنوی‌هایی مانند «نان و خرما»، «شیخ ابوالپشم» و «رموز اسم اعظم» را نیز منسوب بدو دانسته‌اند كه مثنوی اخیر به گزارش میرجهانی طباطبایی از آن سیدمحمود دهدار است.

شیوه مثنوی‌سرایی بهایی مورد استقبال دیگر شاعران، كه بیش‌تر از عالمان امامیه‌اند، واقع شده است. تنها نثر ادبی فارسی بهایی كه در دیوان‌های چاپی آمده‌ «‌رساله پند اهل دانش و هوش به زبان گربه و موش» است. بعضی مكتوبات ملمع بهایی چاپ شده است. بهایی در عربی نیز شاعری چیره‌دست و زبان‌دانی صاحب‌نظر است و آثار نحوی و بدیهی او در ادبیات عرب جایگاه ویژه‌ای دارد.

بهایی در ارجوزه ‌سرایی نیز مهارت داشت و دو ارجوزه شیوا یكی در وصف شهر هرات به نام هراتیه یا الزاهره و دیگر ارجوزه‌ای عرفانی موسوم به «ریاض‌الارواح» از وی باقی مانده است.

نامدارترین اثر بهایی «الكشكول»، معروف به كشكول شیخ بهایی است كه مجموعه گران‌سنگی از علوم و معارف مختلف است و آینه معلومات و مشرب بهایی محسوب می‌شود. اثر منحولی نیز به نام «مخلاه» به سبك كشكول، ولی خلاصه‌تر و سست‌تر از آن به نام بهایی منتشر شده است.

بهایی در شكوفایی علمی حوزه اصفهان نقشی اساسی داشت، به طوری كه بعضی منابع، وی را موسس چندین مدرسه علمی در اصفهان دانسته‌اند . گزارشی نیز از جاذبه علمی بهایی و كیفیت استفاده شاگردان از محضر او حتی در ایام تعطیل در منابع آمده است. شاگردانش، از جمله محمدتقی مجلسی، فضل و دانش و كثرت محفوظات او را ستوده‌اند. هر چند بهایی در علوم و معارف اسلامی موسس نبوده و نوآوری علمی به‌ندرت در آثارش دیده می‌شود، اما جامعیت او سبب شده است كه در ارایه و تدوین مطالب، ذوق و ابتكار و نوعی نبوغ خاص از خود بروز دهد. گذشته از علوم و معارف اسلامی، مهم‌ترین حوزه فعالیت علمی بهایی، ریاضی و سپس معماری و مهندسی است.

مهم‌ترین آثار بهایی در نجوم «تشریح الافلاك» و دو رساله «اسطرلاب» به فارسی وعربی است. بهایی در جغرافیا نیز آثار متعددی دارد كه معروف‌ترین آن‌ها «تضاریس الارض» یا «رساله فی كرویه الارض» است .

پرواز

هم‌چنین، تبحر بهایی در علوم غریبه ریشه انتساب بعضی افسانه‌های دیگر است، مانند آگاهی شیخ از سرمه خفا و تعلیم آن به نااهل و دفن كردن دو قطعه سنگ در شیراز و اصفهان برای دفن وبا و طاعون .

بعضی منابع این حكایات را ساختگی دانسته و بعضی دیگر آن‌ها را تلقی به قبول كرده‌اند. در این میان استفاده شیخ از كتابی با عنوان «كله‌سر» كه شامل علوم كیمیا، لیمیا، هیمیا، سیمیا و ریمیا بوده است، به گزارش خود او مستند است. هم‌چنین، مصاحبت وی با آگاهان از علوم خفیه به گزارش محمدتقی مجلسی متیقن است. در «كشكول» نیز مطالبی در علوم غریبه و طلسمات آمده كه حاكی از اطلاع بهایی بر آن‌هاست. هم‌چنین فال‌نامه‌هایی كه به نام بهایی به طبع رسیده، فاقد اعتبار، ولی و حاكی از نفوذ شخصیت او در فرهنگ عامه است.

نیز كتاب «اسرار قاسمی» كه به قاسم‌نامی از شاگردان بهایی منسوب است و درباره آن حكایات غریبی نقل شده است، با آن‌كه محدث نوری به نقل از «محبوب القلوب»، آن را آورده، بی‌اساس می‌نماید. آن‌چه مسلم است، به گزارش سیدحسن كركی، بهایی از دانش‌هایی كه هیچ‌كس از علمای عامه و خاصه قبل از او و در زمان او، از آن‌ها اطلاع نداشتند، آگاهی داشته و همین سبب شده است كه هر امر عجیبی را بدو نسبت دهند.

شیخ بهایی از جمله نادر دانشمندان و عالمانی است كه علاوه بر علوم دینی و حكمی و عرفانی، بر علومی هم‌چون ریاضی، هندسه و فیزیك تسلط داشت. از شیخ آثار و تالیف‌های بسیاری در علوم گوناگون بر جای مانده و نام بیش از یك‌صد اثر وی در كتاب‌ها ذكر شده است كه بعضی از آن‌ها عبارت‌اند از: «نان و حلوا»، «شیر و شكر»، «جامع عباسی»، «كشكول»، «تشریح الافلاك»، «خلاصه‌الحساب»، «فوائد‌الصمدیه»، «موش و گربه» و «حبل‌المتین فی احكام» (با كسره الف) احكام (با فتحه الف) دین. این دانشمند بزرگ در زمینه معماری نیز منشاء آثار گران‌قدری شد كه عمده‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: مسجد امام، حمام شیخ، ساعت شاخص اوقات شرعی، شهر نجف آباد و هم‌چنین طرح تقسیم آب زاینده‌رود.

خبرگزاری ایسنا

 

اگر در خصوص این موضوع سوالی داشتید، به مشاوره تبیان مراجعه نمایید .
معرفی چند كتاب از آثار شیخ بهائی

معرفی چند كتاب از آثار شیخ بهائی

افسانه تمثیلی موش و گربه شیخ بهایی، نویسنده قرن یازدهم هجری، داستان دشمنی موش و گربه است كه به زبانی ساده بازنویسی شده. هر یك از آنها سعی می‌كند با ذكاوت بیشتری كه هنگام قصه‌گویی به خرج می‌دهد دیگری را با حیله‌گری اغفال كند ...
زندگی سیاسی شیخ بهائی

زندگی سیاسی شیخ بهائی

وجود برخى ابهام‏ها و دو گانگى و تضاد ظاهرى در نظر و عمل سیاسى شیخ بهایى، و زدودن این ابهام‏ها از چهره سیاسى وى و نیز فقدان تحقیقى جامع براى پاسخ‏گویى به سؤال‏هاى مذكور، ضرورت تحقیق در این زمینه را آشكار مى‏سازد. ...
گذری بر زندگی شیخ بهایی

گذری بر زندگی شیخ بهایی

هجرت به ایران قصه ای از نیاكان محمد در دوران جوانی محمّد و فراگیری زبان فارسی شیخ بهایی و تفسیر قرآن شیخ بهایی و علم حدیث شیخ بهایی و علم فقه شیخ بهایی و هنر شیخ بهایی و زبان آموزی شیخ بهایی و ریاضیّات شیخ بهایی و دانش هیات...
UserName
عضویت در خبرنامه