• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
  • تعداد بازديد :
  • 2587
  • پنج شنبه 1386/1/16
  • تاريخ :

قرآن در نگاه امام صادق علیه السلام


روزى كه رسول خاتم صلی الله علیه و آله دو وزنه سنگین و دو میراث گرانبها (قرآن ‏و عترت) را به مردم معرفى كرد و براى نجات از گمراهى، تمسك به ‏«ثقلین‏» را توصیه فرمود، اهل‏بیت‏ خویش را نیز به عنوان قرآن‏شناسان خبیر معرفى كرد، تا پس از او، امت از ائمه الهام بگیرند و شاگردى عترت را با افتخار بپذیرند.

كسى كه قرآن بخواند، ولى قلبش رقت پیدا نكند و در برابر خداوند خاضع نشود و در درون، حالت ‏حزن و خشیت و هراس نیابد، شان و جایگاه والاى خدا را سبك شمرده است. بنگر كه كتاب پروردگارت را چگونه مى‏خوانى و با منشور ‏خویش چه برخوردى دارى و اوامر و نواهى آن را چگونه پاسخ مى‏دهى و حدود و تكالیف آن را چگونه ‏امتثال و فرمان‌بردارى مى‏كنى؟! در آیه‏هاى وعد و وعید، درنگ كن، در امثال و مواعظ قرآن اندیشه كن. مبادا اقامه حروف و قرائت ‏ظاهر، تو را در تباه ساختن حدود آن بیندازد!

صادق آل محمد صلی الله علیه و آله، درباره حبل المتین قرآن و شیوه بهره‏گیرى از آن و جایگاه كلام الهى، سخنان نغز بسیارى دارد كه در این نوشته‏ به اختصار به برخى از محورهاى تعالیم و توصیه‏هاى حضرتش اشاره‏ مى‏كنیم، باشد كه جامعه قرآنى و ولایى ما، از حضرت صادق علیه السلام سرمشق‏ بگیرد و از سرچشمه هدایت قرآنى، جان عطشناك خویش را سیراب ‏سازد.


1- قرآن، تجلى‏گاه خدا

كلام الهى، جلوه‏اى از قدرت و علم و حكمت ‏خداست و آیات قرآن، هر یك نشانه‏اى از عظمت الهى است. امام صادق علیه السلام در زمینه جلوه‏گاه ‏بودن قرآن براى ذات مقدس خدا البته براى چشم‏هاى بیدار و دل‌هاى آگاه مى‏فرماید:

"لقد تجلى الله لخلقه فى كلامه و لكنهم لایبصرون" (1) ؛ خداوند بر خلق خویش در كلام خودش تجلى كرده است، ولى آنان خدا را نمى‏بینند.


2- گنجینه كامل

معارف قرآن بى‏پایان است. به تعبیر خود قرآن "تبیانا لكل شى‏ء" است؛ بیانگر هر چیز . هر پند و حكمت، هر حكم و قانون، هر علم و دانش ریشه در قرآن دارد. حتى براى آگاهى از سرگذشت پیشینیان و سرنوشت آیندگان و دانش‌هاى آسمان و زمین باید به قرآن نگریست و به كمك اهل‏بیت علیهم السلام، از این منبع و گنجینه كامل بهره ‏گرفت. امام صادق علیه السلام مى‏فرماید:

«خداوند بى‏همتا و قدرتمند، كتاب خویش را بر شما نازل فرمود و او راستگو و نیكوكار است. در قرآن، خبر شما و خبر آنان كه پیش‏ از شما بودند و آنان كه پس از شما خواهند آمد، همچنین خبر آسمان و زمین است... .»

و در سخن (2) دیگرى به جنبه تبیان بودن قرآن چنین اشاره‏ مى‏فرماید:

"ان الله انزل فى‏القرآن تبیان كل شى‏ء، حتى و الله ما ترك شیئا یحتاج العباد الیه الا بینه للناس..." (3)؛

خداوند در قرآن، بیان هر چیز را نازل كرده است. به خدا قسم هیچ‏ چیزى را كه بندگان به آن نیازمندند، فروگذار نكرده و براى مردم‏ بیان فرموده است.


3- عهدنامه الهى

قرآن، عهدى استوار میان خدا و مردم است و آیات این كتاب، متن ‏این عهدنامه را بیان مى‏كند. در عهدنامه باید نگریست، به آن ‏باید پاى‏بند بود، مفاد آن را نباید زیر پا گذاشت. امام صادق علیه السلام درباره این عهدنامه و لزوم تلاوت بخشى از آن در هر روز، چنین ‏مى‏فرماید:

"القرآن عهدالله الى خلقه، فقد ینبغى للمرء المسلم ان ینظر فى ‏عهده و ان یقراء منه فى ‏كل یوم خمسین آیه‏" (4)؛ قرآن عهد خداوند نسبت ‏به بندگان اوست. سزاوار است كه یك انسان ‏مسلمان در این عهدنامه الهى بنگرد و هر روز پنجاه آیه از آن را بخواند.

روشن است كه مرور بر مفاد یك عهدنامه، براى یادآورى از آن قرارداد و رعایت آن در عمل است. میثاق خدا با بندگان بر شناختن ‏احكام الهى و عبرت گرفتن از حكایات قرآن و عمل به اوامر او و تدبر در آیات است. جالب است كه امام صادق علیه السلام وقتى مى‏خواست قرآن‏ تلاوت كند، قرآن را كه به دست راست‏ خویش مى‏گرفت، دعایى مى‏خواندكه به عهد بودن قرآن و تعهدات انسان در قبال این قرار داد، اشاره دارد. مضمون آن دعا چنین است:

«خداوندا! من عهد و كتاب تو را گشودم. خدایا! نگاهم را در این‏كتاب، عبادت قرار بده و قرائتم را تفكر، و تفكرم را عبرت‏آموزى. خدایا! مرا از آنان قرار بده كه از مواعظ تو در این‏ كتاب، پند مى‏گیرند و از نافرمانى‏ات پرهیز مى‏كنند. وقتى كتاب تو را مى‏خوانم، بر دل و گوشم مُهر مزن و بر دیدگانم پرده میفكن و قرائت مرا خالى از تدبر مگردان، بلكه مرا چنان قرار بده كه در آیات و احكامش ژرف بنگرم، دستورهاى دین تو را بگیرم و عمل كنم ‏و نگاه مرا در این كتاب، غافلانه و قرائتم را بیهوده و بى‏ثمر مساز.» (5)


4- آینه عبرت

در خلال آیات قرآن، سرگذشت اقوامى از گذشته آمده است. چه نیكان و صالحان كه در سایه ایمان و عمل و پیروى از حق، سعادتمند شدند، چه عنودان و لجوجان كه با تكذیب انبیا و انكار خدا و طغیان و فساد، گرفتار عذاب الهى گشتند. قرآن، كتاب قصه و داستان نیست، ولى سرشار از قصص و حكایات افراد و امت‌هاست و همه بر اساس درس‏ گرفتن و الهام و عبرت و پند.

امام صادق علیه السلام مى‏فرماید:

«علیكم بالقرآن! فما و جدتم آیة نجابها من كان قبلكم فاعملوا به، و ما وجدتموه هلك من كان قبلكم فاجتنبوه» (6)؛ بر شما باد قرآن! هر آیه‏اى را كه یافتید كه گذشتگان، با عمل به ‏محتواى آن آیه نجات یافتند، شما هم به آن عمل كنید و هر آیه را دیدید كه بیانگر هلاكت پیشینیان است، شما هم از آن (عامل هلاكت) بپرهیزید.

این شیوه برخورد با آیات قرآن، سودمندترین شیوه‏اى است كه در عمل فردى و اجتماعى مسلمانان اثر مى‏گذارد و قرآن هدایتگر قارى ‏مى‏شود.

خانه‏اى كه یك فرد مسلمان در آن قرآن تلاوت مى‏كند، براى اهل ‏آسمان نورانى دیده مى‏شود، همچنان كه مردم دنیا در آسمان ستاره‏ درخشان را مى‏بینند.


5- احكام جاودانه

دین خدا و آیات قرآن، حاوى یك سلسله احكام الهى است كه تا دامنه قیامت استمرار مى‏یابد. آنچه كه حلال الهى و حرام الهى ‏است، مشمول مرور زمان نمى‏شود و حكم خدا در اثر «جو» یا «شرایط جدید» یا «تمایلات این و آن‏» عوض نمى‏گردد. امام ‏صادق علیه السلام در تشریح بعثت‏هاى سلسله نورانى انبیا، به دوره بعثت ‏رسول خاتم صلی الله علیه و آله مى‏رسد و مى‏فرماید: «تا آن كه محمد صلی الله علیه و آله آمد و قرآن ‏را آورد و شریعت و راه و روش قرآن را. پس حلال آن تا روز قیامت ‏حلال است و حرام آن تا روز قیامت ‏حرام مى‏باشد.»

و در سخنى (7) دیگر، جریان قرآن را در عصرها و زمان‏ها، همچون ‏جریان شب و روز و ماه و خورشید مى‏داند. با بیان امام صادق علیه السلام راه‏ بر اندیشه كسانى كه احكام خدا را مقطعى و دوره‏اى مى‏دانند و عصر حاضر را براى اجراى احكام قرآن مناسب نمى‏دانند و قوانین وحى را براى تنظیم امور بشریت امروز و جامعه كنونى كافى نمى‏بینند، بسته مى‏شود.


6- همیشه زنده و شاداب

غیر از احكام قرآن و حلال و حرام آن كه ابدى است، خود این كتاب‏ ژرف و فصیح و متین نیز با گذشت زمان كهنه نمى‏شود و پیوسته ‏معارف آن براى همه اقشار در همه زمان‌ها درخشندگى و آموزندگى‏ دارد.

امام صادق علیه السلام در حدیثى به رمز و راز این جاودانگى و طراوت ‏همیشگى در كلام خدا اشاره دارد. مردى از آن حضرت مى‏پرسد: چرا قرآن با نشر و درس و بررسى، تازه‏تر و شاداب‏تر مى‏شود و هرگز كهنه نمى‏شود؟

امام صادق علیه السلام در پاسخ مى‏فرماید:

«لان الله تبارك و تعالى لم یجعله لزمان دون زمان ولالناس دون ‏ناس فهو فى كل زمان جدید و عند كل قوم غض الى یوم القیامه» (8) ؛ براى این كه خداى متعال آن را براى زمانى خاص یا مردمى خاص ‏قرار نداده است. از این رو قرآن در هر زمان تازه است و نزد هر قومى شاداب است تا روز قیامت.

طراوت و تازگى قرآن براى همه و همیشه، به خاطر آن است كه معجزه ‏جاوید پیامبر صلی الله علیه و آله و كلام الهى است و در هر عصرى پاسخگوى نیازهاى ‏فكرى، هدایتى و اجتماعى مردم است.


7- حفظ، آموزش و عمل

گرچه تلاوت قرآن و حفظ كردن آیات آن ثواب دارد و ارزشمند است، ولى تكلیف مسلمانان در این حد خلاصه نمى‏شود. حفظ كردن باید همراه با عمل باشد و یاد دادن و یاد گرفتن به قصد اجراى ‏فرموده‏هاى خداى متعال. حضرت صادق علیه السلام فرموده است:

«الحافظ للقرآن، العامل به، مع السفره ‏الكرام البرره‏» (9) ؛ كسى كه حافظ قرآن و عمل كننده به آن باشد، همراه با سفیران ‏والامقام و نیكوكار الهى (فرشتگان مقرب) خواهد بود.

ضرورت آموختن قرآن نیز در كلام آن حضرت مطرح است. مى‏فرماید:

«ینبغى للمؤمن ان لایموت حتى یتعلم القرآن او یكون فى تعلمه‏» (10)؛ سزاوار است كه مؤمن نمیرد، تا آن كه قرآن را آموخته باشد، یا در حال و مسیر فراگرفتن قرآن باشد.

با این حال، پاى‌بندى به احكام قرآن و عمل به آن در تعبیر امام‏صادق علیه السلام چنین بیان شده است: «واحذر ان تقع من اقامتك حروفه فى‏ اضاعه حدوده‏» (11) ؛ بپرهیز از این كه در مسیر اقامه حروف، به اضاعه حدود بیفتى.

بسیارند آنان كه در شكل و ظاهر به قرآن مى‏پردازند و در وراى‏ جلوه‏هاى ظاهرى قرآنى، عمل به قرآن مطرح نیست. این گونه برخورد تشریفاتى و مراسمى و شكلى با قرآن، در شان كلام الهى و منشور آسمانى نیست.


8- ادب و آداب تلاوت

خواندن قرآن نیز آدابى دارد، هم آداب ظاهرى همچون مسواك، وضو، ترتیل، صوت خوش، رو به قبله بودن، حفظ احترام كلام الله و ... و هم آداب باطنى و حالت‏هاى روحى و توجه قلبى و عنایت ‏به كلام خدا و پیدا كردن حالت ‏خشوع و تذكر و تاثیرپذیرى از تلاوت، این نكات‏ در كلمات امام صادق علیه السلام بسیار بیان شده است. به برخى از این ‏رهنمودها اشاره مى‏شود:

امام صادق علیه السلام مى‏فرماید:

هر گاه نزد تو قرآن تلاوت مى‏شود، بر تو لازم است گوش بدهى و سكوت و توجه داشته باشى:

«اذا قرى‏ء عندك القرآن وجب علیك الانصات و الاستماع‏» (12) ؛ این همان نكته قرآنى است كه در آیه 204 سوره اعراف آمده است:

"و اذا قرى‏ء القرآن فاستمعوا له و انصتوا."

و در سخن دیگرى به نقل از حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله مى‏فرماید كه: «راه‏ قرآن‏» را نظیف و پاكیزه كنید. مى‏پرسند: راه قرآن چیست؟

مى‏فرماید: ‏دهان‏نتان. مى‏پرسند: چگونه؟ مى‏فرماید: با مسواك. (13)

در حدیث دیگر، امام صادق علیه السلام فرموده است:

كسى كه قرآن بخواند، ولى قلبش رقت پیدا نكند و در برابر خداوند خاضع نشود و در درون، حالت ‏حزن و خشیت و هراس نیابد، شان و جایگاه والاى خدا را سبك شمرده است. بنگر كه كتاب پروردگارت را چگونه مى‏خوانى و با منشور ‏خویش چه برخوردى دارى و اوامر و نواهى آن را چگونه پاسخ مى‏دهى و حدود و تكالیف آن را چگونه ‏امتثال و فرمان‌بردارى مى‏كنى؟! در آیه‏هاى وعد و وعید، درنگ كن، در امثال و مواعظ قرآن اندیشه كن. مبادا اقامه حروف و قرائت ‏ظاهر، تو را در تباه ساختن حدود آن بیندازد!... (14)

تلاوت با حزن و حالتى اندوهناك كه نشان‌دهنده تاثر روحى قارى ‏از آیات كلام خداست، ادب دیگرى از آداب تلاوت است. امام صادق علیه السلام فرموده است:

«ان القرآن نزل بالحزن فاقروه بالحزن‏»؛ قرآن با (15) حزن نازل شده است، شما هم، آن را حزین قرائت كنید.


9- جوانان و قرآن

موج مقدس و فراگیر قرآنى كه در كشورمان وجود دارد و این همه‏ نوجوانان و جوانان را در جلسات ترتیل و قرائت و مسابقات حفظ و خواندن و مفاهیم آیات، بر گرد محور نورانى قرآن جذب كرده است، قابل ستایش و مایه شكر و سپاس است. انس با قرآن، دل‌هاى جوانان ‏را روشن و زندگی‌هاشان را با صفا مى‏كند و عامل جذب آنان به پاكى ‏و راه خدا مى‏شود.

امام صادق علیه السلام مى‏فرماید: هر جوان مومنى كه قرآن بخواند، قرآن با گوشت و خون او در مى‏آمیزد و خداوند او را با فرشتگان بزرگوار همراه مى‏سازد و قرآن روز قیامت نگهدارنده او (از دوزخ) خواهد بود:

«من قرئى القرآن و هو شاب مؤمن، اختلط القرآن بلحمه و دمه، و جعله الله مع السفره‏الكرام البرره و كان القرآن حجیزا عنه یوم‏القیامه.» (16)

به خصوص، خانه‌هایى كه نواى خوش قرآن از حنجره‏هاى داوودى از آن‏ها به گوش مى‏رسد و صبح و شام، جوانان صاحبدل و روشن ضمیر، همدم‏ كتاب خدایى‏اند و لحظات خویش را با انس با قرآن سپرى مى‏كنند، مشمول رحمت‏ خدا و هدایت قرآنى مى‏شوند. این گونه خانه‏هاى نورانى ‏از تلاوت، در آسمان‌ها تابان و فروزان است. امام صادق علیه السلام مى‏فرماید:

خانه‏اى كه یك فرد مسلمان در آن قرآن تلاوت مى‏كند، براى اهل ‏آسمان نورانى دیده مى‏شود، همچنان كه مردم دنیا در آسمان ستاره‏ درخشان را مى‏بینند. (17)


10- نكته‏هاى دیگر

همچنان كه یاد شد، در دریاى كلمات حضرت صادق علیه السلام گهرهاى فراوانى ‏وجود دارد كه در باره قرآن كریم است. نقل آنها به طول ‏مى‏انجامد. عصاره و خلاصه‏اى از آن مضامین را كه در برخى روایات ‏دیگر آمده است، تقدیم مى‏كنیم.

امام صادق علیه السلام، قرآن را داراى آیات ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه مى‏داند و بهره‏گیرى از قرآن را براى كسانى روا مى‏شمرد كه‏ به این نكات توجه داشته باشند وگرنه گمراه مى‏شوند و گمراه‏ مى‏كنند. وى براى فراگیرى هر حرف از قرآن، پاداش ده حسنه بیان ‏مى‏كند و مى‏فرماید: قرآنى كه خوانده نمى‏شود و غبار بر آن ‏مى‏نشیند، روز قیامت ‏به درگاه خدا شكایت مى‏كند. تلاوت راستین را آن مى‏داند كه قرآن خوانان، وقتى به آیات بهشت و جهنم مى‏رسند، مى‏ایستند و تامل مى‏كنند. اهل‏بیت علیهم السلام را وارثان كتاب‏ خدا و برگزیدگان خلق مى‏شمرد و از این خاندان به عنوان وجه‏الله، آیات، بینات و حدودالله یاد مى‏كند و ولایت ائمه را قطب و محور قرآن و همه كتب آسمانى معرفى مى‏كند و قرآن را «ثقل اكبر»مى‏نامد و آن را چراغ هدایت و فروغ تاریكى و حیات‌بخش قلب بینا و گشاینده چشم و دل مى‏شمارد. از دیدگاه آن حضرت، قرآن‏ «معیار» و ملاك درستى و حقانیت هر حرف و حدیث است و مى‏فرماید:

هر چه كه از ما براى شما نقل مى‏شود، در صورتى كه مخالف با قرآن ‏باشد ما نگفته‏ایم و شما نپذیرید. او اهل‏بیت پیامبر صلی الله علیه و آله را خزانه‏داران علم الهى و بازگو كنندكان وحى خدا مى‏داند و از تفسیر به ‏راى نهى مى‏كند و از آن قارى كه كه به خاطر خودنمایى یا كسب‏ درآمد، به قرائت مى‏پردازد، نكوهش مى‏كند.

پایان‌بخش نوشته را حدیثى از آن حضرت درباره فضیلت ‏سوره فجر و دعوت به خواندن آن در نمازها تقدیم مى‏شود. امام صادق علیه السلام مى‏فرمود:

«اقروا سورة الفجر فى فرائضكم و نوافلكم، فانها سورة ‏الحسین بن ‏على من قراءها كان مع الحسین فى درجته من الجنه‏»؛ سوره فجر (18) را در نمازهاى واجب و مستحب خود بخوانید، چرا كه ‏آن، سوره حسین بن على علیهماالسلام است. هر كس آن را بخواند، در بهشت ‏همراه حسین علیه السلام و در رتبه و درجه او خواهد بود.

«والفجر» كه سوگند خداى ازلى است روشنگر حقى است كه با آل على‏ است این سوره به گفته امام صادق علیه السلام مشهور به سوره حسین بن على علیه السلام است. (19)

امید است كه در سایه رهنمودهاى حضرت صادق علیه السلام، با چشمه وحى الهى ‏آشناتر شویم و «قرآنى‏» بیندیشیم و «قرآنى‏» زندگى كنیم.


پى‏نوشت‌ها:

1- بحارالانوار، ج ‏89، (بیروت)، ص‏107.

2- كافى، ج 2، ص‏599.

3- بحارالانوار، ج‏89، ص 81.

4- وسایل الشیعه، ج 4، ص‏849.

5- بحارالانوار، ج 95، ص 5.

6- الحیاه، ج 2، ص‏116.

7- كافى، ج 2، ص 18.

8- بحارالانوار، ج ‏89، ص 15.

9- الحیاه، ج 2، ص 152.

10- همان، ص 155.

11- بحارالانوار، ج 82، ص‏43.

12- وسائل الشیعه، ج 4، ص 861.

13- الحیاه، ج 2، ص 158.

14- بحارالانوار، ج‏89، ص‏207.

15- وسائل الشیعه، ج 4، ص‏857.

16- الحیاه، ج 2، ص 164.

17- كافى، ج 2، ص 610.

18- تفسیر برهان، ج 4، ص‏457/ مجمع البیان، ج، 5، ص 481.

19- از جواد محدثى.

منبع :

WWWIMAMALINET.NET ؛ جواد ذوالجلالی

اگر در خصوص این موضوع سوالی داشتید، به مشاوره تبیان مراجعه نمایید .
UserName