• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
  • تعداد بازديد :
  • 1329
  • پنج شنبه 1383/5/29
  • تاريخ :

مساجد تاریخى مكه(1)

پیش از آن كه به شرح مساجد متبرك و تاریخى مكه و مدینه بپردازیم، لازم است نكته‏اى را درباره‏«مسجد و تبرك‏» بیان كنیم:

رسول خدا (ص) نخستین بار در قبا مسجدى ساخت و پس از آن در مركز مدینه مسجدالنبى را بنا كرد، مسلمانان به دلیل آن كه رسول خدا(ص) در این دو مسجد نماز خوانده، توجه و اعتناى كامل داشتند؛ به ویژه به محلى كه آن حضرت نماز خوانده بود. پس از آن هر قبیله‏اى، در هر نقطه‏اى تصمیم به ساختن مسجد مى‏گرفت،از آن حضرت دعوت مى‏كرد تا در محلى از محله قبیله آنها نماز بخواند. پس از آن، قبیله مزبور همان نقطه را به عنوان مكانى متبرك مسجد مى‏كردند. حتى خانه‏هایى كه به دلیلى رسول خدا(ص) در آنها نماز خوانده بود، براى مسلمانان به عنوان محلى متبرك شناخته شد. بعدها مورخان و محدثان كوشیدند تا فهرست كاملى از مكانهایى كه رسول خدا(ص) در آن نماز خوانده، به دست آورند. این كار دشوارى نبود؛ زیرا از ابتدا تمامى این مكانها به صورت مسجد در آمده بود.

در سالهاى پس از درگذشت آن حضرت، كسانى بر خلاف این اعتقاد، به بهانه آن كه این قبیل امور منتهى به شرك مى‏شود! از تبرك جلوگیرى كردند. در آن سالها كسى به اعتراض این افراد معدود، وقعى ننهاد و همچنان این امكنه موقعیت ‏خود را حفظ كرد تا این كه در قرن هشتم ه.ق  یكى از علماى اهل سنت با ایجاد انشعابى جدید در مذهب مرسوم اهل سنت، عقاید تازه‏اى را مطرح كرد؛این شخص كه ابن تیمیه نام داشت، سخت به مساله‏«تبرك جویى‏» حمله كرده، نماز خواندن در مولدالنبى، مسجد البیعة در منا و غار حرا و این قبیل مكانها را غیر مجاز شمرد. (1) ابن تیمیه این قبیل كارها را شرك مى‏دانست. البته علماى معاصرش، او را طرد كردند.

اندیشه كهنه ابن تیمیه، بار دیگر در اواخر قرن دوازدهم هجرى، توسط محمد بن عبدالوهاب در سرزمین نجد احیا شد و اكنون مذهبى كه در دنیاى اسلام به نام ‏«وهابیت‏» شهرت دارد و حاكم بر جزیرة العرب است، مروج این اندیشه مى‏باشد.

تنها نكته‏اى كه در این مختصر، در برابر این اندیشه و در مورد این اماكن مطرح مى‏كنیم این است كه مهمترین دلیل بر نادرستى اندیشه وهابیت، باقى ماندن محل مكانهایى است كه رسول خدا(ص) در آنجا نماز خوانده است. این به خاطر تلاشى است كه سلف صالح از صحابه به ‏بعد در حفظ این مكانها داشته‏اند. اگر كسى همچون پیروان مذهب وهابیت بر این باور است كه باید پیرو سلف صالح بود، چگونه مى‏تواند این اقدام آنها را در حفظ این اماكن نادیده بگیرد؟ زمانى كه خانه عتبان بن مالك كه یك بار رسول خدا(ص) در آنجا نماز خوانده، بیش از دوازده قرن باقى مى‏ماند، چطور ممكن است اظهار كنیم كه آنها باور به متبرك بودن محل نماز خواندن رسول خدا(ص) نداشته‏اند؟

جالب است كه در صدر اسلام كسانى از زائران، در پیش چشمان همین تابعین و سلف، در زیارت از مسجد قبا، درست همان كوچه‏ها و راههایى را طى مى‏كردند كه رسول خدا(ص) در زیارت از این مسجد و نماز خواندن در آن طى كرد. (2) جالب ‏تر آن كه صحابه و تابعین، كوشیده‏اند تا فهرست هر جایى را كه رسول خدا(ص) قدم گذاشته ثبت كنند. فاكهى فهرستى از این اماكن را تحت عنوان‏«المواضع التى دخلها رسول الله (ص)» در كتاب خود از قول راویان اخبار آورده است. (3)

نكته دیگر آن كه دولت‏ سعودى راه جدیدى را كه میان مكه و مدینه ساخت، طریق الهجره نامید. این خود به نحوى مساله تبرك را مطرح مى‏كند. شاید به همین دلیل بود كه برخى از متعصبان، احیاى این نام را  براى این راه نوعى شرك دانستند. (4)

طبیعى است كه افراط  در هر امرى مذموم است و نباید مسائل كم اهمیت بیش از مسائل اساسى مذهب مورد توجه قرار گیرد، اما این دلیل نمى‏شود كه ما شیوه‏اى را كه مورد پسند سلف از صحابه و تابعین و علما و پیشوایان معصوم علیهم السلام بوده، به عنوان شرك كنار بگذاریم و اگر خود باورى داریم، با وجود اعتقاد میلیونها مسلمان به تبرك، آن هم از هر مذهب و مرام كه در حوزه اسلام قرار دارد، عقیده خویش را بر آنها تحمیل كنیم.

مساجد داخل مكه

مسجد الجن

 این مسجد مشهورترین واز مساجد كهن مكه است. موقعیت آن در پایین كوه حجون، حدود پنجاه متر بعد از پل حجون و در حاشیه قبرستان حجون است. خیابان كوچكى است در كنار مسجد با نام ‏«شارع مسجد الجن‏» كه هنوز تابلوى قدیمى آن بر دیوار وجود دارد. از نامهاى دیگر این مسجد،«مسجد الحرس‏»است. به نقل ازرقى، این نام از آن جهت است كه صاحب الحرس، كه در مكه گشت ‏شبانه داشت، به این محل مى‏آمد و در آنجا با عرفا- چهره‏هاى شناخته شده و برگزیده قبائل - و حراس دیگر،از شعب عامر و ثنیة المدنیین، دیدار مى‏كرد. بنا به نقل برخى از روایات، نامگذارى آن به مسجد جن به جهت رابطه‏اى است كه با سوره جن دارد. مى‏دانیم كه سوره جن یكى از سوره‏هاى قرآن است. خداوند در این سوره فرموده است: جن ها آیات الهى را شنیده و به آنها ایمان آوردند.(5)گویا این آیات در محلى كه به نام مسجد جن شهرت دارد، نازل شده است. برخى نامیده شدن آن را به مسجد البیعة، به دلیل بیعت جن با آن حضرت دانسته‏اند.

برخى روایات تاریخى به این نكته اشاره كرده‏اند كه رسول خدا(ص) محل مسجد را براى عبدالله بن مسعود مشخص و معین فرمود.

از تاریخ بناى این مسجد، اطلاعى در دست نیست، اما مى‏دانیم كه مسجد در قرن دوم و پس از آن، به همین نام سر پا بوده و مورخان در طول قرون مختلف از آن یاد كرده‏اند.

مسجد جن در ناحیه شمالى مسجد الحرام، اندكى پس از پل حجون، واقع شده است. در شرق مسجد، خیابان مسجدالحرام و در غرب آن، خیابان جن قرار دارد و مسجد تقریبا در محل تلاقى این دو خیابان قرار گرفته است.

محل فعلى مسجد دقیقا در محل قبلى آن است و در بازسازى جدید، مساحت آن به 600 متر مربع رسیده است. بناى مسجد محكم و مناره‏اى در ركن شمال شرقى آن قرار دارد.


مسجد الاجابه(مكه)

این مسجد پایین‏تر از میدان معابده، در ابتداى خیابان ابطح، در راه مسجدالحرام و در ابتداى خیابان الاجابه واقع است. مسجد الاجابه از مساجدى است كه فاكهى در قرن دوم از آن یاد كرده است. در اصل، این مسجد در آغاز شعبى واقع شده است كه در تاریخ به نام شعب آل قنفذ شناخته مى‏شود. این شعب در درون كوه العیر قرار دارد.

مسجد مزبور در شمار مساجد كهن شهر مقدس مكه است. نامهاى مختلف این مسجد؛عبارتند از«مسجد آل قنفذ»،«مسجدالاجابه‏» و«مسجد الاستراحه‏».

فاكهى مى‏نویسد: در این شعب، خانه آل خلف بن عبدالله بن سائب بوده كه به آنها آل عبد ربه بن السائب مى‏گویند و در برابر قصر محمد بن سلیمان قرار دارد. نام دیگر آن شعب اللئام است. این همان شعبى است كه دست چپ و بالاى باغ خرمان است و این زمان خانه خلفیین- بزرگانی- از بنى مخزوم است. حضارمه (مردمان منسوب به حضرموت) هم در این شعب سكونت دارند. شعب مزبور به شعب الخلفیین شناخته مى‏شود. در آنجا مسجدى است كه گفته مى‏شود رسول خدا(ص) در آنجا نماز خوانده است. از زهیر بن قنفذ نقل شده كه پیامبر، روز را در غار حرا بسر مى‏برد و شب از حرا پایین آمده به(محل) مسجد مى‏رفت كه پشت ‏خانه ابوعبیده بود و به شعب الخلفیین شهرت داشت. در این وقت ‏خدیجه هم از مكه مى‏آمد و آنها در نزدیكى این شعب با یكدیگر بودند تا از یكدیگر جدا شوند.(6)

درباره این مسجد چند نكته گفتنى است:

نخست آن كه: باغ خرمان در برابر مسجد الاجابه، اندكى به سمت ‏حرم بوده و اكنون دقیقا جایى است كه شهردارى مكه (امانة العاصمة المقدسة) در آن قرار گرفته است.

دوم آن كه: مسجد الاجابه حداقل تا قرن سوم به این نام شهرت نداشته است. آنچه فاكهى آورده عنوان‏«مسجد آل قنفذ» است.

سوم آن كه: كتیبه‏اى در مسجد الاجابه موجود است كه اشاره به بازسازى آن دارد كه قرن دهم هجرى است به علاوه دو بیت ‏شعر نیز درباره بازسازى این مسجد بر كتیبه‏اى دیگر در این سوى محراب آمده است.

ابن بطوطه در سفرنامه خود از مسجد الاجابه با این عبارت یاد كرده و مى‏نویسد: آنجا مسجدى است كه رسول خدا(ص) در سفر عمره، پس از بازگشت در آنجا استراحت كرد و اكنون مردم آن را از روى تبرك مى‏بوسند.­(12)ابن فهد هم در حوادث سال 720 نوشته است: در این سال مسجد الاجابه تعمیر شد. این مسجد از سمت چپ به سوى منا و در نزدیكى ثنیة اذاخر است و گفته مى‏شود كه رسول خدا(ص) در آن نماز خوانده است.(8)همو در حوادث سال 831 آورده: امیر سیف الدین شاهین عثمانى در این سال مسجد الاجابه را كه در شعبى نزدیك ثنیة اذاخر است تعمیر كرد.(9)

چهارم آن كه: تا این جا چند وجه درباره دلیل حضور رسول خدا(ص) در این محل، از عبارت دیگران نقل كردیم. یكى همان اشاره ابن بطوطه است كه حضرت در بازگشت از عمره در اینجا استراحت كرده‏اند. دیگر آن كه حضرت روزها در غار حرا مانده و شب را در اینجا با خدیجه - س- بوده است. ابن فهد هم نقل كرده است كه گفته‏اند: جن‏ها در اینجا با رسول خدا(ص) دیدار كردند.

جمیل كتبى نویسنده معاصر مكى نوشته است: این مسجد را«مسجد الاستراحه‏» گفته‏اند چون مكانى است كه رسول خدا(ص) در بازگشت از منا در روز سیزدهم در سفر حجة الوداع، در اینجا استراحت كرده است.(10)به نقل از او، گفته‏اند كه حضرت در كودكى در اینجا گوسفندان را به چرا مى‏آورده است.(11)آشكار است كه اینها اقوال شفاهى بوده كه این نویسندگان از مردم مى‏شنیده‏اند. مهم اشاره فاكهى است كه گفته است: نقل شده كه حضرت در اینجا نماز خوانده است.

در سال 1394 ه.ق. ساختمان قدیمى مسجد خراب گردید و بناى جدیدى در همان محل قبلى ساخته شد. بناى فعلى آن مربع شكل و داراى مساحتى در حدود 400 متر مربع است. مناره‏اى نیز در محل اتصال دیوارهاى جنوب و غرب آن قرار دارد. این مسجد از مساجد دایر مكه به شمار مى‏آید.


مسجد المتكا

در میان مساجد شهر مقدس مكه، از مسجدى با نام مسجد متكا یاد شده است. این مسجد در اجیاد صغیر، در شعبى كوچك كه به پشت كوه ابوقبیس چسبیده بوده، قرار داشته است.

ازرقى در ذیل مدخل اجیاد صغیر مى‏نویسد: این شعب كوچكى است كه به كوه ابوقبیس چسبیده و در برابر آن، اجیاد كبیر در ابتداى خانه هشام بن ابى العاص و خانه زهیر بن ابى امیه تا برسد به مسجد المتكا قرار دارد.(12)او در جاى دیگرى درباره مساجدى كه حضرت در آنها نماز خوانده مى‏نویسد: و مسجد باجیاد و موضع یقال له المتكا. پس از آن چند نقل آورده كه عدم قطعیت موضع مذكور را به عنوان محل اقامه نماز پیامبر- ص- نشان مى‏دهد؛ با این حال مى‏نویسد: قطعى است كه رسول خدا- ص- در اجیاد نماز خوانده است.(13)محقق كتاب اخبار مكه ازرقى نوشته است: مسجد المتكا در شعبى است كه چاه عكرمه در آن است و آن در اجیاد صغیر، در دامنه كوه خندمه واقع شده است.

زهیر كتبى از نویسندگان معاصر نوشته است: مسجد متكا در این اواخر منهدم گردید و به جاى آن هتل قاهره ساخته شد. این هتل هم پس از مدتى خراب شد و هتل كعكى جاى آن بنا گردید.(14)در حال حاضر روبروى باب اجیاد خیابانى است كه ابتداى آن دست چپ كسى كه از حرم داخل آن خیابان مى‏آید مستشفى العام است. بعد از آن پلى است و پس از حدود یك صد متر دست راست، هتل كعكى است و روبروى آن هتل ایلاف قرار دارد كه در ورودى آن هتل البته تا خیابان فاصله دارد. قاعدتا باید حدّ  فاصل ‏هتل كعكى تا مسجد الحرام بین 400 تا 500 متر باشد.


پى‏نوشت ها:

1- اقتضاء صراط المستقیم، ص 424.

2- تاریخ المدینة المنوره،ج 1، ص 57 .

3- فاكهى، اخبار مكه،ج 5، ص 91.

4- مجموع فتاوى و مقالات بن باز،ج 3، ص 334 .

5- جن/1 و 2.

6- فاكهى، اخبار مكه،ج 4، ص 180 و 181/ ازرقى، اخبار مكه،ج 2، ص 286 و 287 .

7- الرحله، ص 164.

8- اتحاف الورى،ج 3، ص 172.

9- اتحاف الورى،ج 4، ص 20.

10- مكه فى وجدانى، ص 102.

11- اتحاف الورى،ج 4، ص 20.

12- ازرقى، اخبار مكه،ج 2، ص 290.

13- ازرقى، اخبار مكه،ج 2، ص 202.

14- مكه فى وجدانى، ص 99.

اگر در خصوص این موضوع سوالی داشتید، به مشاوره تبیان مراجعه نمایید .
مسجدی با گواهینامه iso9002

مسجدی با گواهینامه iso9002

مسجدی با گواهینامه iso9002
مساجد تاریخی مکه(2)

مساجد تاریخی مکه(2)

مساجد تاریخی مکه(2)
مساجد تاریخى مكه(3)

مساجد تاریخى مكه(3)

مساجد تاریخى مكه(3)
معرفی مراسم احیاء شب‌های قدر در تهران

معرفی مراسم احیاء شب‌های قدر در تهران

معرفی مراسم احیاء شب‌های قدر در تهران
UserName
عضویت در خبرنامه