• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
  • تعداد بازديد :
  • 22040
  • پنج شنبه 1383/1/6
  • تاريخ :

بیرجند

نقشه بیرجند

موقعیت و حدود شهرستان بیرجند

شهرستان بیرجند در جنوب استان خراسان و بین مدارهای 32 درجه و 53 دقیقه عرض شمالی و59 درجه و 13 دقیقه طول شرقی نسبت به نصف النهار مبدا قرار دارد .

شهرستان بیرجند از شمال به شهرستان قائن ، از غرب به فردوس و طبس، از جنوب به نهنبدان و از شرق به افغانستان محدود می شود .مساحت شهرستان بیرجند 31704 كیلومتر مربع و ارتفاع آن از سطح دریا 480متر است .بیرجند تا تهران 1320 و تا مشهد 486 كیلومتر فاصله دارد


آب و هوای بیرجند

شهرستان بیرجند به دلیل دوری از مسیر باد های باران آور، عدم وجود ارتفاعات مهمی كه بتواند در تعدیل آب و هوا و جذب نزولات جوی مؤثر واقع شود و مجاورت با كویر لوت در خشك ترین تقسیم بندی اقلیمی خراسان قرار دارد . میانگین درجه حرارت در همه نقاط شهرستان به یك اندازه نیست .

به طور كلی بیرجند به تبعیت از وضعیت پستی ها و بلندی ها دو نوع اقلیم دارد :

  1. اقلیم گرم و خشك شامل مناطق دشت و حاشیه شهرستان .

2. اقلیم خشك و ملایم كه در بخش های مرتفع شمالی و مركزی شهرستان (رشته كوههای  باغران و مؤمن آباد) مشاهده می شود .

فصل گرم بیرجند طولانی است و ماههای خرداد، تیر و مرداد را در بر می گیرد و ایام سرد سال شامل ماههای آذر، دی و بهمن می باشد . متوسط بارندگی سالانه 167 میلیمتر است كه بیشترین میزان آن مربوط به فصول زمستان و بهار می باشد . دره های واقع در رشته كوههای منطقه از جمله رشته كوه باغران از مناطق ییلاقی و خوش آب و هوای شهرستان محسوب می شود.


جمعیت بیرجند

طبق آمار سال 1375 شمسی جمعیت این شهزستان در حدود 276460 نفر است كه از این تعداد 141031 نغر مرد و 134554 نفر زن هستند . از كل جمعیت بیرجند تعداد 131488 نفر در نقاط شهری و 145012 نفر در روستا ها زندگی می كنند .


سابقه تاریخى بیرجند در گذر زمان

بر اساس اسناد بازمانده از دوران باستان "قهستان" خاستگاه و زیستگاه یكی از اقوام ایرانی نژاد به نام "ساگاردت " بوده و بخشی از ساتراپی چهاردهم هخامنشی به شمار می آمده است . این نظریه را دو سند معتبر كهن توجیه و اثبات می نماید . یكی كتیبه های هخامنشی و دیگری نوشته های مورخان یونانی . هرودت مورخ بزرگ قرن پنجم پیش از میلاد به این قوم اشاره كرده و درباره آنها می نویسد :"آنها در ردیف اقوام شرقی هستند و از سكنه چهاردهم هخامنشی به شمار می روند . "

به جز نوشته ها و قرائن تاریخی یك سند و مدرك بسیار معتبر (كتیبه كال جنگال ) نشان می دهد كه در دوران حكومت اشكانیان، قهستان از ایالات شاهنشاهی اشكانی وبخش "خوسف " ساتراپ نشین این منطقه بوده است .

در عهد ساسانی قهستان از ایالات آباد و معتبر بوده هر چند گاهی فرمانروایی این منطقه در دست هپتالیان بوده است . كتیبه و سنگ نگاره ها ی لاخ مزار روستای كوچ بیرجند حاوی نوشته هایی به خط پهلوی ساسانی است كه در آنها نام" آخشنواز " پادشاه هپتالی و "قباد " پادشاه ساسانی به چشم می خورد . همچنین صحنه بزم و عروسی قباد با دختر " آخشنواز " و صورت چند شخصیت هپتالی همگی بر حضور مؤثر هپتالیان در جنوب خراسان تاكید دارند .

مورخان فتح خراسان را در سال 22 هـ .ق در زمان خلافت عمر و فتح قهستان را در سال 29 هـ .ق در عهد خلافت عثمان دانسته اند. قهستان تا سال 259 هـ . ق در سیطره عباسیان بود و توسط والیان خلفا اداره می شد و چندی از این مدت جزء قلمرو طاهریان بود .  در این سال یعقوب لیث صفاری كه رهسپار سركوبی نیشابور بود قهستان را فتح نمود و حاكمانی در نقاط آن گمارد و تا سال 299 هـ. ق قهستان در دست خاندان صفاری بود . پس از آن  قهستان مدتی در تصرف امرای محلی سیستان و از زمان حسن صباح تا تهاجم سپاه هلاكو خان مغول در دست امرا و حكام اسماعیلیه بود . چنانچه قهستان یكی از مراكز عمده سیلسی این فرقه و بهد از الموت مقر حضور فدائیان اسماعیلیه بود . موقعیت خاص، دوری از مركز حكومت، وضعیت طبیعی و وجود كوههای بلند و صعب العبور از مهم ترین علل حضور فدائیان اسماعیلیع در این منطقه بوده است . قلعه كل حسن صباح ، قلعه بزرگ، قلعه رستم ... از مشهورترین قلاع اسماعیلیه در قهستان می باشد . سرانجام با حمله هلاكو خان مغول طومار اسماعیلیان در هم پیچید در حالی كه بازتاب جغرافیایی حضور آنها در فهستان به صورت ویرانی شهر ها، كور شدن قنوات ، آسیب دیدن توان های محیطی، اشاعه فقر، مهاجرت های نا خواسته و كاهش جمعیت و ویرانه هایی از قلاع سابق بر جای ماند .

در گیریها و نزاع هایی كه به واسطه وجود اسماعیلیان از حوالی قرن ششم تا قرن هفتم هجری در این نواحی به وقوع پیوست ، سبب ویرانی شهرها شد . ولی به نوبه خود موجب توجه بیشتر به نواحی اطراف بیرجند و خود بیرجند كه تا این زمان قصبه كم اهمیتی بود، گردید . هر چند نام بیرجند از قرن هفتم هجری مطرح شده لیكن تا دوران صفویه همچنان به صورت قصبه ای نه چندان مهم بوده است . از این زمان فصل جدیدی در تاریخ این شهر گشوده شد . علل این امر را می توان به شرح ذیل بیان نمود :

 1. رسمیت مذهب تشیع كه سبب شد تا قاینات كه پیش از این پناهگاه شیعیان به شمار میرفت مورد توجه قرار گیرد .

 2. رواج اقتصاد تجارتی، رونق داد و ستد و فزونی كاروانهای تجاری برای این ناحیه در انزوا افتاده ، فرصت مناسبی جهت رشد اقتصادی و توسعه كشت و كار فراهم آورد .

 3. در عهد صفویه به ناامنی های ناشی از حضور اسماعیلیان ، یورش مغول ، تیموریان ، افاغنه و بلوچ ها خاتمه داده شد .

 4. اهمیت بیرجند از عهد صفویه كه خانواده امیریه (علم) امارت یافته و در آنجا مستقر شدند بیشتر شد و بتدریج جایگزین شهر قائن گردید .

بیرجند كه از زمان انتخاب شدنش به عنوان حاكم نشین قائنات در مسیر پیشرفت افتاده بود ، با رونق گرفتن تجارت در اوایل قرن حاضر و گسترش ارتباطات میان انگلیس و هند شكوفایی بیشتری پیدا كرد . اتصال خط آهن كراچی به زاهدان كه توسط انگلیس و در مسیر خط ارتباطی اروپا به هند ایجاد شده بود موقعیت تجاری بیرجند را بیش از پیش بهبود بخشید .

تاریخ بیرجند در سده های اخیر با نام خاندان امیریه (علم ) در هم آمیخته است . این خانواده خود را از اعقاب اعراب خزیمه می دانند كه از بحرین به این ناحیه مهاجرت كرده اند و به دلیل خصومت مامون و طاهریان با علویان در طول دوره عباسی مورد بی مهری قرار گرفته اند . سابقه روشن این خاندان منحصر به دوره صفویه و بعد از آن است . در اواخر دوره صفویه با پیوستن امیر اسماعیل خان خزیمه به اردوی نادر، حكومت قاینات به او تفویض شد . پس از حوادث جنگ هرات در دوران حكومت فتحعلی شاه استعمار بریتانیا در راستای استراتژی منطقه ای خود توجه خویش را به نواحی شرقی ایران به ویژه خراسان و سیستان معطوف داشت ... با توجه به آشفتگی حكومت قاجار و نفوذ روسیه تزاری در آن، اساس این استراتژی تبدیل حكومت محلی  قائن به مركز سیاست بریتانیا در منطقه و بهره گیری از خاندان علم به عنوان پایگاهی قدرتمند بود . امیرابراهیم خان (شوكت الملك) علم و پسرش اسدالله علم كه در دوران پهلوی به مقام وزارت رسیدند از چهره های شاخص این خاندان به شمار می روند .


نام و وجه تسمیه بیرجند

 این شهر را از قدیم به دو نام خوانده ‏اند: 1- قهستان. 2- بیرجند.

 

 قهستان:

 « قهستان» نام تمام سرزمینى است كه در جنوب خراسان واقع و شامل ولایات خواف، گناباد، بجستان، كاشمر، فردوس ، طبس، قائن، طبس مسینا ، بیرجند و نهبندان بوده ولی گاه به محدوده كوچكتری از این سرزمین یعنی ولایت قائنات اطلاق گردیده و گاهی تنها به "شهر بیرجند" نیزگفته شده است . ( 2 نك: احمدیان. جغرافیاى شهرستان بیرجند صص 61-62. )این ناحیه به سبب كوهستانی بودن به این نام یعنی " قهستان " (معرب كهستان= كوهستان) خوانده شده است .


بیرجند :

بیرجند به صورت برجن ، برجند ، بركندو بیركند نیز در نوشته ‏ها و فرهنگ‏نامه ‏ها آمده است. ( 2 افشار سیستانى. ایرج. « شناخت استان خراسان«. صص 168-170 ) . بیشتر كسانی كه درباره ساختار و معنی واژه بیرجند اضهار نظر كرده اند كلمه " بیرجند "را مركب از دو جزء "بیر"(=بر) و جند دانسته اند . آنان جزء پسین كامه یعنی "جند" را معرب واژه كند یا تلفظی دیگر از آن می دانند و" شهر" معنی می كنند . ولی در مورد جزء پیشین آن ـ یعنی "بیر" اختلاف نظر داشته و آن را به اختلاف "نصف " ،"بلند" ، "چاه " و "طوفان" معنی كرده و می كنند .


بافت تاریخی

میراث فرهنگی و اهمیت توجه به آن

میراث فرهنگی هر ملت سند هویت و ملیت اوست . به عبارت دیگر میراث فرهنگی به جای مانده از نیاكان خود می تواند ثابت كند تا چه حد ریشه در تاریخ دارد؟ چه اندازه در علم، تكنولوژی و فرهنگ و تمدن پیشرفت داشته است، او كه بوده ؟ كجا بوده ؟ چگونه زندگی می كرده و اكنون در چه وضعی می زید ؟ اهمیت میراث فرهنگی تا حدی است كه خداوند متعال در هفت آیه از قرآن كریم به انسانهافرمان می دهد : سیر كنید در زمین ، آثار دیگران را ببینید و در آن اندیشه كنید و ببینید عاقبت كسانی كه در گذشته زندگی می كردند، چه شده ؟

امروزه یكی از معیارهای سنجش حدود مدنیت ملتها، میزان توجه آنها به میراث فرهنگی خویش است . ملتی كه به میراث فرهنگی خود توجه نكند ، در تهاجم فرهنگی یا به تعبیر رهبر فرزانه انقلاب ، آیت الله خامنه ای ، در شبیخون فرهنگی از دشمن شكست خورده است زیرا به آنچه كه خود دارد اهمیت نمی دهد و آنچه را كه  دیگران براو تحمیل می كنند ، می پذیرد. جامعه ای كه به گذشته خود احترام می گذارد سبب می شود تا آیندگان نیز به او احترام بگذارند .

میراث فرهنگی شامل كلیه آثار ی است كه از انسان در طول تاریخ برجای مانده است . از ابزارهای سنگی انسانهای اولیه تا آثار ناب هنری دوران معاصر ، از نخستین كلبه های چینه ای تا شهرهای وسیع امروزی ، از اولین دست نوشته ها تا دایره المعارفهای بزرگ امروزی ، از لالایی مادران برای فرزندان خردسال تا آهنگهای پیچیده امروزی و از نخستین دست سازهای سفالی تا ابزارآلات مدرن امروزی همه و همه بخشی از میراث فرهنگی گران قدر ما هستند .

میراث فرهنگی به سه دسته عمده تقسیم می شود :

. آداب، رسوم، سنن، باورها، اعتقادات

. اشیاء منقول مانند كلیه دست سازها نظیر ظروف ، ابزار، آثار هنری و آثار تاریخی و ...

.آثار غیر منقول مانند بناها، بافتهای تاریخی، محوطه ها و تپه های باستانی.


روند شكل گیری و گسترش شهر بیرجند

متاسفانه محدود بودن اطلاعات از اوضاع اجتماعی ، فرهنگی و تاریخی بیرجند در دوره های مختلف باعث شده تا نتوان به طور مستدل از روند شكل گیری و گسترش این شهر سخن گفت .

اولین بار یاقوت حموی در معجم البلدان (623 هجری قمری) از بیرجند به عنوان شهری زیبا در كوهستان نام می برد . این زمان مصادف است با قدرت داشتن اسماعیلیان در قهستان ، حمد الله مستوفی در نزهت القلوب (740هجری قمری) و حافظ ابرو در اوایل قرن نهم هجری بیرجند را یكی از شهر های عمده قهستان معرفی می كند . آغاز گسترش و شكوفایی بیرجند به دوره صفویه برمی گردد . از این دوره به بعد با قدرت گرفتن خاندان خزیمه در جنوب خراسان مركزیت قهستان كه تا این زمان قاین بود  به بیرجند منتقل می شود . پس از دوره صفویه محدوده شهر كه تنها منحصر به اطراف قلعه بود به طرف شرق و جنوب شرق گسترش پیدا می كند . ساخت بناهای حكومتی ، امارات و كوشكهای متعدد بعد از این دوره باعث تغییراتی در كالبد قدیم شهری  شود . قرار گرفتن سیستان در سال 1211 هجری قمری باعث شد بخش زیادی از درآمدهای این ولایت جهت منافع حاكمان به كار گرفته شده و بیشتر صرف ساخت ابنیه و بهبود وضعیت حاكم نشین ولاتی قهستان یعنی بیرجند شود .

دردوره قاجار تعدادی جهانگرد اروپایی از بیرجند دیدن كردند .این جهانگردان بیرجند را دارای حدود 3000 باب خانه دانسته و از خانه های گلی و كوچه های پیچ در پیچ و باریك كه در فراز و نشیب تپه ها قرار دارند ، صحبت به میان آورده اند كلنل مك گرگر ، بیرجند را دارای حصاری با دیوارهای كوتاه می داند كه دروازه های متعدد دارد ، اما اكنون از این دیوار و دروازه ها اثری موجود نیست .


اهمیت بافتهای تاریخی

وجود بافتهای تاریخی از روشهای والای فرهنگی ، اجتماعی و تاریخی در شهرها برخوردار است و نشان دهنده هویت ، اصالت و ریشه دار بودن این شهرهااست . مطالعه اصول معماری و شهرسازی به كار رفته در شهرهای كهن اطلاعات با ارزشی را از چگونگی وضعیت اقتصادی، اجتماعی، مذهبی و اعتقادات و نوع ارتباط میان حاكمان و مردم را در اختیار قرار می دهد. بسیاری از مشكلات عمده كه در طراحی شهر ها به سبك غربی وجود دارد (به خصوص در جوامع شرقی و با توجه به جهان بینی ، نحوه زندگی و حتی اوضاع جغرافیایی و اقلیمی متفاوت ) با الگو قرار دادن بافتهای تاریخ قابل حل است .

حفاظت ، نگهداری و احیاء بافتهای تاریخی شهرها به عنوان میراث باارزشی كه محصول فعالیت ، ذوق و هنر مشترك اقشار و طبقات گوناگون جوامع گذشته است ، از وظایف عمده سازمان میراث فرهنگی كشور بوده و برای این امر قوانین لازم الاجرا و خاصی وضع شده است.


ضوابط حریم بافت تاریخی بیرجند

حفاظت از آثار تاریخی و فرهنگی بافتهای قدیمی را نیز شامل می شود . انجام چنین امر مهمی تنها با مشاركت تمامی سازمانها ، ارگانها و همین طور اقشار گوناگون مردم امكانپذیر است . با تنظیم و تصویب بعضی از قوانین می توان جلوی تجاوز افراد سودجو و برخی اشخاص بی اطلاع را گرفت و این آثار را تحت حمایت در آورد .

از جمله در ماده (558) مجازات اسلامی آمده است :

هركس به تمام یا قسمتی از ابنیه ، اماكن و محوطه ها و مجموعه های فرهنگی ـ تاریخی مذهبی كه در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است یا تضمینات ملحقات تاسیسات ، اشیاء ، نقوش منصوب یا موجود در اماكن مذهبی كه مستقلاً نیز واجد حینیت فرهنگی ـ تاریخی یا مذهبی باشد، خرابی وارد آورد، علاوه بر جبران خسارت وارده به حبس از یك الی 10 سال محكوم می شوند .

با توجه به اینكه بافت قدیم بیرجند به عنوان یك مجموعه تاریخی ـ فرهنگی كه تعداد زیادی آثار با ارزش تاریخی را در خود جای داده، شناسایی شده است . هر گونه فعالیتهای ساختمانی و ساخت و ساز در آن باید تحت مقررات و ضوابط خاصی صورت گیرد.

  1-  احداث خیابان و یا میادین جدید ممنوع است .

  2-  تغییر در مسیر كوچه ها و یا تعریض آنها تحت شرایط خاص نباید به گونه ای باشد كه به ساختار بافت لطمه بزند .

  3ـ  ارتفاع ساختمانها در محدوده بافت باید به اندازه ای باشد كه به حریم منظری بافت لطمه ای وارد نسازد .

  5ـ  در مورد كاشت درختان بیشتر سعی شود تا نسبت به كاشت درختان كوتاه قد اقدام شود .

  6ـ  ازایجاد سر و صدا به دلیل اینكه لرزش حاصله از آنها به ساختمانها آسیب می رساند و بنیان آنها را سست می كند شدیداً جلوگیری شود .

  7ـ  از ورود وسایط نقلیه دودزا به دلیل ایجاد نمودن تغییرات شیمیایی و تسریع در روند تخریب بناها خودداری گردد .

  8ـ  علاوه بر كل محدوده بافت، هر كدام از بناهای داخل بافت دارای حریم بلافصل می باشند كه رعایت ضوابط آنها ضروری است .

آشنایی با شهر باستانی ری

آشنایی با شهر باستانی ری

آشنایی با شهر باستانی ری
معرفی اماکن باستانی استان گلستان

معرفی اماکن باستانی استان گلستان

معرفی اماکن باستانی استان گلستان
تاریخ در شهر زردآلوها

تاریخ در شهر زردآلوها

تاریخ در شهر زردآلوها
اولین سکونتگاه خاور میانه

اولین سکونتگاه خاور میانه

اولین سکونتگاه خاور میانه
UserName
عضویت در خبرنامه