تفسیر مجمع البيان
21 - به يقين در [شيوه زندگى‏] پيامبرخدا براى شما سرمشق [شايسته و] نيكويى است؛ براى آن كسى كه به خدا اميد مى‏دارد، و خدا را بسيار ياد مى‏كند.
22 - و هنگامى كه ايمان آوردگان [لشكريان‏] احزاب را ديدند، گفتند: آنچه خدا و پيام‏آورش به ما وعده داده بودند، اين است، و خدا و پيام آورش درست گفتند [و اين گونه بودند كه ديدن آن لشكريان بسيار] جز بر ايمان و [فرمانبردارى و ]تسليمشان [در برابر حق‏] نيفزود.
23 - از ايمان آوردگان، مردانى هستند كه در آنچه با خدا [يشان‏] بر سر آن پيمان بسته بودند راست گفتند [و بدانت جامه عمل پوشاندند]؛ از اين رو پاره‏اى از آنان [با فداكارى و شهادت ]پيمان خويشتن را به پايان بردند، و پاره‏اى از آنان [نيز] چشم به راهند، و [هرگز در پيمان‏شان‏] هيچ‏گونه تغييرى ندادند.
24 - [اين رويدادها] براى آن بود كه خدا راستگويان را در برابر راستگويى [و راست كردارى ] آنان پاداش دهد، و نفاقگرايان را اگر بخواهيم، عذاب كند يا [اگر روى توبه به بارگاه او آوردند،] توبه آنان را بپذيرد؛ بى‏گمان خدا بسيار آمرزنده و مهربان است.
25 - و خدا آنان را كه كفر ورزيده بودند، بى‏آنكه به خيرى نايل آمده [و به ثروتى دست يافته‏] باشند، با [حسرت و] خشم‏شان بازگردانيد؛ و [در كار زار خندق‏] ايمان آوردگان را از پيكار [خونين‏] بى‏نياز ساخت [و با يارى خويش و افكندن وحشت و دلهره بر دل‏هاى دشمن آنان را پيروزى بخشيد]؛ و خدا هماره نيرومند و شكست‏ناپذير است.
تفسير مترقى‏ترين الگو براى عصرها و نسل‏ها
در آيات پيش از گروه‏هاى گوناگونى، چون سست‏ايمانها، نفاقگرايان، سردمداران كفر و بيداد، بازدارندگان از جهاد و كارشكنان در امور دفاع و نقش تخريبى رنگارنگ آنان در پيكار «خندق» سخن رفت؛ اينك به ترسيم نقش پرشكوه پيامبر و عملكرد ايمان آوردگان راستين پرداخته و در نخستين آيه مورد بحث به منظور انگيزش مردم توحيدگرا به جهاد و شكيبايى مى‏فرمايد:
لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ
به يقين براى شما در زندگى پيامبر خدا و در الگوگيرى از او سرمشق نيكو و نمونه شايسته‏اى است؛
واژه «اُسوه»، از «اتساء» مى‏باشد، درست همان‏گونه كه واژه «قدوه» از «اقتداء» آمده است. اين واژه اسم است كه در جاى مصدر قرار گرفته، و در اصل به مفهوم حالتى است كه انسان به هنگام الگوگيرى و پيروى از ديگرى به خود مى‏گيريد؛ با اين بيان منظور اين است كه: براى شما بندگان خدا در الگو گرفتن از پيامبر، اگر به او اقتدا مى‏كرديد و او را در يارى حق و عدالت و شكيبايى در راه خدا سرمشق قرار مى‏داديد پيروى شايسته و نيكويى است.
شما به او بنگريد كه چگونه دامان همت بر كمر زده و آستين شجاعت و شهامت بالا كشيده، و در جهاد وتلاش شكيبايى و پايدارى پيشه ساخته است!
به او بنگريد كه چگونه بر شكستن دندانهايش در پيكار «اُحُد»، و شكافته شدن پيشانى‏اش شكيبايى ورزيد و پشت به دشمن خيره‏سر و اصلاح‏ستيز نكرد؛ به او بنگريد كه چگونه بر شهادت عموى ارجمندش «حمزه» پايدارى ورزيد و با شكيبايب بر همه رنجها و فشارها و مصيبت‏ها دوشا دوش شما و پيشتر از همه شما با جان و تن با شما مواسات نمود. آيا به‏راستى شما ايمان آوردگان بسان او فداكارى و مواسات پيشه ساختيد و دگر دوستى و مردم خواهى را راه و رسم خود قرار داديد؟!
لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا
اين جمله در حقيقت بدل از «لكم» مى‏باشد و اين الگوگيرى و سرمشق نيكو و سرفراز را ويژه كسانى مى‏سازد كه به اين سه ويژگى آراسته‏اند:
1 - براى آن كسى كه به راستى به خدا اميد مى‏بندد وبه او ايمان دارد،
2 - و براى آن كسى كه به روز بازپسين اميد مى‏دارد و در فرارسيدن آن ترديد ندارد،
3 - و آن كسى كه خداى يكتا و بى‏همتا را بسيار ياد مى‏كند.
به باور «ابن عباس» منظور اين است كه اين الگوگيرى براى آن كسى است كه به پاداش و نعمتى كه نزد خداست اميد مى‏دارد و به روز باز پسين ايمان دارد.
امّا به باور «مقاتل»، اين الگوگيرى و اقتداى نيكو براى آن كسى است كه از روز رستاخيز، كه در آن به پاداش وكيفر عملكرد خود مى‏رسد مى‏ترسد.
وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا
و خدا را فراوان ياد مى‏كند.
اين ويژگى بدان دليل است كه هر كسى به‏ياد خدا باشد، فرمان‏هاى او را پيروى نموده و از هشدارهايش هشدار مى‏پذيرد، امّا آنكه به ياد خدا نباشد اين‏گونه نيست.
انديشه و عملكرد ايمان آوردگان در پيكار «خندق»
پس از الگو و سرمشق قرار دادن پيامبر براى مردم با ايمان و شايسته كردار در همه ميدانها و جلوه‏هاى زندگى، اينك در نمايش انديشه و گفتار و عملكرد ايمان آوردگان در جنگ «خندق» مى‏فرمايد:
وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ‏
و هنگامى كه ايمان آوردگان گروه‏هاى دشمن را ديدند كه براى جنگ با پيامبر دست به دست هم داده و اتحاديه نظامى تشكيل داده‏اند، نه تنها برخورد نلرزيدند و نترسيدند، بلكه با آرامش خاطر گفتند: اين همان چيزى است كه خدا و پيامبرش به ما وعده داده بودند!
وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ‏
و خدا و پيامبر او درست وعده دادند وراست گفتند.
در تفسير اين فراز دو نظر آمده است:
1 - «جبايى» در اين مورد مى‏گويد: از آنجايى كه پيامبر پيش از رويداد «خندق» و حركت همگام شرك و بيداد بر ضد اسلام و مسلمانان از آن رويداد خبر داده و پيشگويى كرده بود كه با وجود دست به دست هم دادن احزاب شرك و همدست و همدستان‏شدن و برخى از نفاگران و پاره‏اى از تيره‏ه‏اى يهود با آنان، باز هم سپاهيان احزاب ناكام مى‏گردند. و مسلمانان به‏يارى خدا پيروز مى‏شوند، به همين جهت ايمان آوردگان راستين با ديدن ستون‏هاى سپاه‏احزاب برايشان روشن شد كه اين همان وعده خدا و پيشگويى پيامبر اوست، و اين پيشگويىِ درست براى پيامبر، خود معجزه‏اى آشكار گرديد، چرا كه سرانجام از ميان امواج فشارها و گرفتارى‏ها، پيروزى و سرفرازى از آنِ پيامبر و يارانش گرديد وذلت و زيان و نگون‏سارى از آنِ دشمنان آن حضرت.
وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا
و ديدن انبوه دشمن جز برايمان آگاهانه و خالصانه و فرمانبردارى آنان نيفزود.
2 - امّا گروهى ديگر از جمله «قتاده» بر آنند كه خدا به مردم مسلمان اين‏گونه وعده پيروزى و سرفرازى داده بود كه: آيا پنداشتيد كه وارد بهشت خواهيد شد در حالى كه هنوز مانند آنچه بر سر پيشنيان شما آمد، بر سر شما نيامده است؟
آنان دچار سختى و زيان شدند و به هراس و تكان درآمدند، تا آنجا كه پيامبر خدا و كسانى كه با وى ايمان آورده بودند، گفتند: پيروزى خدا كى خواهد بود؟ به‏هوش باشيد كه پيروزى خدا نزديك است. ام حسبتم أنْ تدخلوا الجنة و لما يأتكم مثل الّذين خلوا من قبلكم مستّهم البأساء و الضّراء و زلزلوا حتى يقول الرسول و الّذين آمنوا معه متى نصرالله...(131)
بدين‏سان در آيه شريفه به آنان وعده داده شده بود كه پس از فشارها وگرفتارى‏ها و مقاومت و پايدارى در برابر دشمن، پيروزى خدا به آنان خواهد رسيد، به همين جهت ايمان آوردگان با ديدن سپاهيان احزاب و تندباد بحرآنها و خطرها به‏ياد و عده خدا افتادند واين فشارها و رسيدن دشمنان به كراه‏ها مدينه جز بر ايمان و پايدارى آنان در راه حق و عدالت براى رسيدن يارى و پيروى خدا نيفزود.
* * *
در سومين آيه مورد بحث در وصف ايمان آوردگان راستين و شايسته‏كردارى كه در الگوگيرى از پيامبر از همه جدى‏تر و پيشتازترند، مى‏فرمايد:
مِنْ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ‏
از ميان ايمان آوردگان مردانى هستند كه به آنچه با خدا پيمان بسته‏اند، به‏راستى وفا كرده‏اند.
به‏باور مفسّران منظور اين است كه آنان به خدا عهد كردند كه از حق و عدالت دفاع نموده و از برابر دشمن فرار نكنند، و به اين پيمان وفا كردند و سخت پايدارى ورزيدند.
فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ‏
در اين راه پاره‏اى از آنان تا سرحدّ شهادت پايدارى ورزيدند و جان را در طبق اخلاص نهادند، و ضمن رسيدن به آروزى خويش به عَهد خود نيز وفا كردند.
به باور «محمد بن اسحاق» منظور از «قضى نحبه» اين است كه: او كارش را به انجام رسانيد و به سوى پروردگارش باز گشت.
امّا به باور «حسن» منظور اين است كه: او در راه وفاى به عهد و پيمانِ صادقانه خويش به پايان زندگى‏اش رسيد.
و «ابن قتيبه» مى‏گويد: واژه «نحب» به مفهوم «نذر» مى‏باشد و به‏باور او منظور اين است كه آنان نذر كردند كه اگر با دشمن روبه‏رو شدند، تا سرحد شهادت و يا رسيدن يارى وپيروزى خدا پايدارى ورزند و پاره‏اى به آن عهد و نذر وفا كرد و به شهادت رسيد و بسان «حمزه» جان را در طبق اخلاص نهاد.
و از «انس بن مالك» آورده‏اند كه گفت: عمويم نتوانست در جنگ «بدر» شركت كند، از اين رو در جبران كار خويش كه نتوانسته است در نخستين پيكار پيامبر با شرك و بيداد شركت كند، نذر كرد كه اگر خدا به او توفيق دهد، در پيكار آينده‏اى كه در پيش خواهد آمد شركت خواهد جست؛ ازاين رو هنگامى در پيكار «اُحُد» شركت كرد و در آنجا مسلمانان پس از يك موفقيت بزرگ، بر اثر يك اشتباه نظامى از سوى ستونى از مدافعان اسلام، دستخوش شكست شدند و بسيارى پشت به دشمن نموده و پيامبر را با اميرمؤمنان و تنى چند از شيرمردان پيكارگر تنها نهادند، او رو به بارگاه خدا كرد كه: پروردگار، من از آنچه اينان انجام دادند و پشت به دشمن كردند پوزش مى‏طلبم و از عملكرد زشت و تجاوزكارانه شرك گرايان نيز بيزارى مى‏جويم، و آنگاه او به ميدان نهاد و به دفاعى دليرانه و تحسين برانگيز پرداخت، به گونه‏اى كه به گواهى ناظران، پيكارش كم‏نظير و بسيار شجاعانه بود، و سرانجام هم با تحمّل هشتاد و هفت زخم شمشير و نيزه و تير سر بر بستر شهادت نهاد، و آن‏گاه بود كه اين آيه فرود آمد كه: فمنهم من قضى نحبه... پاره‏اى از توحيدگرايان راستين به عهد خود با خدا وفا كردند و جان را در اين راه فدا كردند.
وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ
و پاره‏اى از آنان نيز در انتظار به دست آوردن فرصت مناسب براى وفاى به عهد خويشند.
به‏باور «محمدبن اسحاق» گروه نخست آن كسانى هستند كه در روز «بدر» و «اُحُد» به شهادت رسيدند و گروهى كه در انتظار وفاى به عهد هستند، آنان مى‏باشند كه در انتظار شهادت به همراه ياران و يا رسيدن يارى و پيروزى خدا و شكست شرك و بيداد به پايدارى و شكيبايى به وظيفه خويش عمل كردند.
وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا
و هرگز عقيده خويشتن را تغيير نداده و بسان برخى عناصر سست ايمان و نفاقگرا واصلاح‏ناپذير از پيمان خويش انحراف نجستند.
امّا به باور «ابن عباس» منظور از گروه نخست حمزه سيد الشهداء و «انس بن نضر» و ياران آنان هستند، كه در «اُحُد» در راه دين خدا به شهادت نايل آمدند.
از ديدگاه «كُلبى» منظور از گروه مورد اشاره كسانى هستند كه با شكيبايى و فداكارى تحسين برانگيز به پيمان خود با خدا و پيامبر وفا كردند و آن را تغيير ندادند و با فرار از برابر دشمن تجاوز كار آن را نشكستند.
«حاكم حسكانى» با سند خود از اميرمؤمنان (ع) آورده است كه فرمود:
فينا نزلت: رجال صدقه‏ما عاهدواللّه عليه...
اين آيه درباره ما فرود آمده است كه مى‏فرمايد:
از ميان ايمان آوردگان مردانى هستند كه به آنچه با خدا عهد بستند، صادقانه وفا كردند...
آن‏گاه افزود: و به خداى سوگند كه من در انتظار شهادت هستم، و هرگز عهد خود را با خدا تغيير و تبديلى نداده‏ام.
فانا واللّه المنتظر و ما بدلت تبديلا.(132)
* * *
در چهارمين آيه مورد بحث مى‏فرمايد:
لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ‏
هدف اين است كه خدا راستگويان و وفاداران را به خاطر راستى و درستكاريشان پاداش دهد،
وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ‏
و نفاقگرايان را اگر بخواهد، به كيفر عهد شكنى‏شان گرفتار عذاب سازد، و يا اگر بخواهد و شايسته بداند آنان را مورد بخشايش قرار دهد و توبه آنان را بپذيرد؛ چرا كه سقوط عذاب از سوى خدا در مورد توبه كاران و اصلاح پذيران به‏خاطر فزون‏بخشى و لطف خداست، و گرنه از ديدگاه خرد وخردمندان واجب نيست كه خدا توبه آنان را بپذيرد و كيفر عملكردشان را بر آنان ببخشايد؛ ما اين نكته را از روايات رسيده و اتفاق نظر و اجماع دانشمندان مذهب اهل بيت دريافته‏ايم كه خداى مهربان در پرتو فضل وبنده‏نوازى خويش چنين مى‏كند.
إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا
چرا كه خدا هماره آمرزنده و مهربان است.
آرى، او آمرزنده و مهربان است، چرا كه ستايش و مدح زمانى زيبنده است كه ذات پاك و بى‏همتاى او، بر كسى كه درخور كيفر است، ببخشايد و او را بيامرزد و از عذاب مرگبار و خفت‏آورى كه ثمره شوم گناه اوست، وى را رهايى بخشيد، و گرنه آمرزش و بخشايش چهره‏هاى شايسته كردارى، چون: سلمان، عمار، ابوذر و همانند آنان كارى نيست كه زيبنده ستايش باشد؛ چرا كه آنان درخور بخشايش و نعمت‏هاى پايدارند و در پرتو عدل خدا به اين مقام والا مى‏رسند.
به باور «جبايى» منظور آيه مورد بحث اين است كه: و نفاقگران را اگر بخواهد در اين جهان به عذابى سخت گرفتار مى‏سازد و در كيفرشان شتاب مى‏كند و يا اگر بخواهد و شايسته بداند توبه آنان را مى‏پذيرد.
* * *
در آخرين آيه مورد بحث مى‏فرمايد:
وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا
و خدا كفرگرايان و ظالمان را بى‏آنكه به ثروت و غنايى رسيده باشند، در حالى كه در آتش خشم و كينه مى‏سوختند برگردانيد.
منظور از كفرگرايان در آيه شريفه، سپاهيان احزاب و هم پيمانان تبهكار آنان مى‏باشند كه براى درهم كوبيدن اسلام و مسلمانان و كشتن پيامبر خدا به‏سوى مدينه حركت كردند، امّا به خواست خدا در هدف شان شكست‏خوردند و با كينه كور و آتش خشمى كه آنان را مى‏سوزانيد باز گشتند؛ و اين بازگشت، خفت‏آور در حالى بود كه به پيروزى و غارت دارايى مردم مدينه - كه آرزوى آن را داشتند - نرسيدند.
به باور پاره‏اى منظور از «خير» در آيه، همان آرزوى پيروزى سپاه شرك بر پيامبر و مسلمانان و به دست آوردن غنايم بود؛ و آنان به‏خاطر كوردلى و تعصب جاهل پيروزى بر حق و عدالت و پيامبر خدا و مردم با ايمان را براى خود خير و بركت مى‏پنداشتند.
امّا به‏باور پاره‏اى ديگر منظور از واژه «خير» مال و ثروت است، چرا كه در آيه ديگرى مى‏فرمايد: و انّه لحب الخير لشديد(133)
و راستى كه انسان شيفته مال و ثروت است.
با اين بيان آنان در انديشه به دست آوردن ثروت بودند كه خدا با يارى و پيروزى مسلمانان آنان را ناكام و شكست خورده بازگردانيد.
وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ‏
و خدا زحمت پيكار را از ايمان آوردگان و پيامبرش برداشت؛ چرا كه عوامل پيروزى را براى آنان و اسباب شكست و حقارت و فرار را براى دشمنانشان فراهم آورد؛ از يك سو تندباد سخت و سردى را بر آنان فرستاد كه چادرها و قرارگاه‏هاى آنان را درهم كوبيد و آنان را آواره و وامانده ساخت، و از دگر سو فرشتگان را به يارى حق وعدالت گسيل فرمود، و از طرف ديگر ترس و هراس را بر دل‏هاى آنان افكند.
«عبدالله بن مسعود» مى‏گويد: اين فراز از آيه درباره على عليه‏السلام است، چرا كه خدا به‏وسيله او و پيكار دليرانه و ستم‏سوزش - كه «عمرو بن عبدود» بلند آوازه‏ترين فرمانده سپاه شرك رااز پا در آورد - پيامبر وايمان آوردگان را بدون زحمت پيكار پيروزى و سرافرازى بخشيد؛ و با كشته‏شدن او به دست شهسوار اسلام لرزه براركان كفر افتاد، و همين لرزه سخت باعث فرار آنان شد. و كفى‏الله المؤمنين القتال بعلى بن ابى طالب و قتله عمروبن عبدود...(134)
از ششمين امام نور حضرت صادق عليه‏السلام نيز همين ديدگاه روايت شده است.
وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا
و خدا هماره نيرومند و شكست‏ناپذير است.
آرى، او برانجام هركارى كه بخواهد تواناست و هيچ‏كارى در كران تا كران هستى بر او گران نيست.
به باور پاره‏اى منظور اين است كه: خدا در فرمانروايى خود نيرومند و توانا، و در كفر ظالمان و انتقام از كفرگرايان شكست‏ناپذير و پيروز است.
پرتوى از آيات‏
آيات هفده‏گانه‏اى كه گذشت ترسيم كننده جنگ «احزاب» يا «خندق» و نشانگر اتحاد شوم نيروهاى گوناگون شرك و ارتجاع و نقش تخريبى و تجاوز كارانه آنان بر ضد پيامبر صلح و آزادى و نيز نمايشگر تلاش و جهاد بزرگ پيامبر و مردم با ايمان در دفاع از حقوق و آزادى و كرامت انسان و بيانگر درسهاى سرنوشت ساز و نكات ارزشمند ديگرى است كه به پاره‏اى از آنها به‏صورت كوتاه و گويا اشاره مى‏رود:
1 - پيكار سرنوشت‏
قرآن از اين جنگ به عنوان جنگ «احزاب» ياد مى‏كند، چرا كه همه نيروهاى شرك و ارتجاع و كفرِ آشكار و نهان در سراسر حجاز دست در دست هم نهادند با تسبيح تمامى نيروها و امكانات بر آن شدند كه جامعه نو بنياد اسلامى را هدف قرار داده و اين نهال جوان و نورسته را از بيخ و بن بركنده و كار را يكسره سازند؛ بر اين اساس است كه به بيان برخى از مفسّران بزرگ جنگ احزاب آخرين تلاش، آخرين تير تركش كفر و بيداد، آخرين مانور بزرگ و آخرين قدرت نمايى شركِ آشكار و نهان بر ضد حق و عدالت بود و به همين جهت هم براى پيامبر خرد و آزادى و مردم با ايمان پيكار سرنوشت به شمار مى‏رفت.
از اين ديدگاه است كه پيامبر به هنگام رويارويى شهسوار بزرگ اسلام امير مؤمنان عليه‏السلام با جنگاور بلند آوازه شرك «عمرو» فرمود: اينك همه ايمان و آزادگى در برابر تمامى كفر و اصلاح ستيزى و خودكامگى قرار گرفته است! برز الايمان كلّه الى الشرك كلّه(135)
و نيز از همين زاويه است كه پس از شكست قهرمان خشن و خونخوار دشمن به دست بزرگ مرد آزادگى و شهامت امير مؤمنان عليه‏السلام، پيامبر از افول ستاره اقبال شرك و بيداد، و در هم نورديده شدن پايه‏هاى پوسيده قدرت آن خبر داد و فرمود: از اين پس ديگر ابتكار عمل نظامى نيز در دست ما خواهد بود، و ما هستيم كه بر آنان خواهيم تاخت و براى نجات انسانها از اسارت خود كامگان به جهاد برخواهيم خواست و آنان ديگر توان جنگ و جنايت نخواهند داشت. الان نغروهم ولا يغزوننا(136)
2 - سنّت الهى در آزمون انسانها
در نگرش قرآنى، جهانى كه ما در آن زندگى مى‏كنيم، ميدان بزرگ آزمون و امتحان انسانهاست و همه نعمت‏هاى گوناگون و دلپذير، و گاه بسيارى از گرفتاريها و رويدادهاى تلخ و ناگوار آن نيز وسيله آزمون و آزمايش مردمند، و هدف بزرگ و حكيمانه اين آزمون بزرگ و اين سنّت جهان‏شمول الهى نيز شكوفايى استعدادها و بروز توانمنديها و ساخته شدن انسانهاى شايسته و بايسته در كوره آزمون، و رو شدن و جدا شدن و كنار رفتن كف‏ها و ناخالصى‏ها، و ماهيت زشت و ددمنشانه عناصر و جريان‏هاى پوچ و پوك و بيگانه از حق و عدالت و شناساندن آنها به حقجويان و جستجوگران است.
قرآن در اشاره به اين حقيقت است كه مى‏فرمايد:
أَحسب النّاس ان يترو اَنْ يقولوا آمنّا و هم لايفنون.
و لقد فتنا الّذين من قبلهم فليعلمن الله الذين صدقوا و ليعلمن الكاذبين(137)
آيا مردم پنداشتند كه تاگفتند ايمان آورديم، رها مى‏گردند و آزمون نمى‏شوند؟
به‏يقين كسانى را كه پيش از اينان بود آزموديم، تا خدا آنان را كه راست گفته‏اند معلوم دارد و دروغگويان و دروغين‏داران را نيز مشخّص سازد.
امير مؤمنان عليه‏السلام در منشور جاودانه‏اش به «مالك» از جمله مرقوم مى‏دارد:
و قد استكفاك امرهم و ابتلاك بهم... (138)
و خداى فرزانه تدبير امور و تنظيم شئون جامعه آنان را براى روزهايى چند به تو واگذار كرده و به‏وسيله آنان تو را در كوره آزمايش قرار داده و در بوته امتحان نشانده است.
و آيات مورد بحث نشانگر آن است كه پيكار سرنوشت‏ساز و بزرگ «احزاب» يا «خندق» كوره آزمايش و محك آزمون و ميدان بزرگ امتحان براى همه شرك گرايان و شرربار شرك‏گرايان و توحيدگرايان و اهل كتاب بود، و درست در آنجا بود كه هم ماهيت تجاوزكارانه و شرربار شرك و بيداد رو شد، و هم ايمان آوردگان راستين رو شدند و هم مدعيان دروغين؛ هم شجاعان و دليران و ذوب شدگان در حق و عدالت؛ و هم سست ايمانها و نفاقگرايان؛ هم عناصر و جريان‏هاى پوچ و پوك و پر مدعا شناخته شدند، و هم مدعيان بى‏طرف و زندگى مسالمت‏آميز كه با شكستن عهد خويش به يارى دشمن رفتند. هنالك ابتلى المؤمنون... (139)
3 - گروه‏هاى تشكيل دهنده سپاه شرك و بيداد
اين جنگ سرنوشت ساز همان‏گونه كه از نامش پيداست، جنگ يك گروه و يك دسته كفرگرا و تجاوز كار و برترى جو و يك تشكيلات، بر ضد اسلام و پيامبر نبود، بلكه پيكار تجاوزكارانه همه شرك و كفر و ارتجاع و همه نيروهاى محافظه‏كار و ضد تحول و توسعه مطلوب و مخالف آزادى و عدالت و برابرى انسان‏ها بر ضد همه اسلام و آزادى و حقوق انسان و زندگى شرافتمندانه‏اى بود كه پيامبر گرامى در قلمرو گفتار و برنامه‏هاى حكيمانه و آسمانى، و در عملكردش پيشوا و راهگشا و سمبل و نمونه آن بود، و آن راه جديد و نوين و الهى و بشردوستانه و آزاد منشانه را رهبرى مى‏كرد. با اين همه دسته‏ها و حزبها و قبيله‏هاى گوناگون كفر و شرك در تشكيل سپاه احزاب نقش داشتند، امّا در يك جمع‏بندى كلّى سازندگان اين سپاه تجاوزدار اين چند گروه بودند:
1 - شرك و كفر حاكم بر «حجازِ» آن روز كه سركرده آن، شرك گرايان قريش بودند.
2 - عناصر و جريانهاى شكست‏خورده و ظالمانه‏اى از يهود، به‏ويژه يهود «بنى نضير» كه نخستين جرقه آتش جنگ و تجاوز را با آمدن به «مكّه» و تحريك قريش براى تجاوز به مدينه و سپردن پيمان همكارى به آنان تا نابودى اسلام و پيامبر شعله‏ور ساختند.
3 - يهود «بنى قريظه» كه در مدينه بودند و با جامعه نو بنياد اسلامى پيمان عدم تعرّض و زندگى مسالمت‏آميز بسته بودند و در لحظه‏هاى حساس شكستند!
4 - و ديگر عناصر و جريانهاى كفرگرايى كه به‏ظاهر مدعى بى‏طرفى بودند، امّا در نهان، سپاهيان احزاب را از نظر نيرو و امكانات و اطلاعات تغذيه نموده و هيزم‏كشى آتش فتنه بودند، چرا كه همه اين‏ها با تحول مطلوب و آزادى و برابرى انسان و حق حاكميت او بر سرنوشت خويش سخت مخالف بودند.
4 - سپاه توحيد و ايمان در پيكار خندق‏
امّا در اين سو و در برابر آنان، نيروهاى مسلمان بودند، كه در آغاز مقاومت و آمادگى براى دفاع و پايدارى دليرانه در برابر تهاجم و تجاوز، از اين چند گروه تشكيل مى‏شد:
1 - پيامبر و اميرمؤمنان كه در مقام پرچمدارى از آزادى و حقوق بشر و رهبرى و فرماندهى دفاع بودند، و افزون بر تدبير حكيمانه كارها، با ايمان تزلزل‏ناپذير و پايدارى و ايستادگى شجاعانه، باتوكّل و اعتماد به خدا، با حفظ خونسردى و آرامش دل، با مواسات و همكارى با مردم در انجام كارها و تحمل رنجها و محروميت‏ها، و با پيشگامى و پيشتازى و كارسازى و گره‏گشايى و برداشتن سخت‏ترين موانع پيروزى از سر راه مجاهدان و مبارزان، هر لحظه جان تازه‏اى بر پيكر سپاه حق دميدند و نشان مى‏دادند كه خود بر آنچه مى‏گويند بهتر و شايسته و پيشگام‏تر از ديگران وفا دارند و عمل مى‏كنند.
2 - ايمان آوردگان راستين، كه پيامبر خدا الگو و سرمشق آنان، بود. ولكم فى رسول الله اسوة حسنة...(140)
3 - ايمان آوردگان كه هنوز ساخته نشده و تربيت نايافته بودند و ايمانشان سست و متزلزل بود و در كورانها و طوفانها و بحران‏ها سخت مى‏لرزيد و تا بدگمانى به نويدها گاه پيش مى‏رفتند.
4 - و نفاقگرايانها كه نخست گام به ميدان دفاع نهادند، امّا با داغ شدن كوره آزمون و امتحان، نه تنها خود با بهانه‏هاى گوناگون به شكستن پيمان خويش با خدا و پيامبر و فرار از ميدانِ پايدارى و مقاومت روى آوردند، بلكه پاره‏اى از آنان به تلاش‏هاى تخريبى پرداخته و ديگران را نيز به فراز از جهاد وسوسه مى‏كردند. و اذ يقول المنافقون و الّذين فى‏قلوبهم مرضى...(141)
5 - خصلت‏هاى نكوهيده نفاقگرايان و كارشكنان‏
از آيات مورد بحث دريافت مى‏گردد كه نفاقگرايان و كارشكنانى كه قرآن از آنان به بازدارندگان از راه حق و عدالت ياد مى‏كند، از اين خصلت‏هاى نكوهيده رنج مى‏برند:
1 - آفت نفاق و دورويى و كفر نهانى و اصلاح‏ستيزى،
2 - رياكارى و خودنمايى و عوام بازى و دجالگرى،
3 - فرصت‏طلبى،
4 - ترس و بزدلى،
5 - بخل و تنگ‏نظرى،
6 - ناشكيبايى و ناپايدارى در برابر كورانهاو بحران‏هاى زندگى،
7 - بدزبانى و عيبجويى و خشونت و تند و تيزى در گفتار ورفتار،
8 - بهانه جويى و بهانه تراشى،
9 - سطحى نگرى و بيگانه بودن از ژرف‏نگرى و آينده‏نگرى،
10 - انسان نماهايى هستند كه گويى مرد بزم مى‏باشند و نه رزم‏
11 - در تاريكى مى‏خزند و از دور روشنايى را مى‏نگرند...
و ثمره چنين خصلت‏هاى زشت و انحطاط آفرينى نيز عقب ماندگى و در غلطيدن به كفر و بيداد و حبط شدن كارهايى است كه گاه براى ظاهرسازى به‏سود حق انجاميد مى‏دهند.(142)
6 - ويژگى‏هاى اساسى ايمان آوردگان‏
درس انسان‏ساز و ارزشمند ديگرى كه از آيات مورد بحث دريافت مى‏گردد. اين است كه قرآن ويژگى‏هاى اساسى ايمان آوردگان راستين را بر مى‏شمارد كه عبارتند از:
1 - الگو و سرمشق قراردادن پيامبر در انديشه و ميدان عمل،
2 - ايمان و اميد به بارگاه خدا،
3 - ايمان به روز رستاخيز و پاداش و كيفر خدا،
4 - هماره به‏ياد خدا بودن و فراوان ذكر او را بر لب داشتن،
5 - اطمينان قلبى به نويدهاى خدا و پيامبر،
6 - و ديگر وفاى به عهدها و پيمان‏هاى الهى،
و اين ويژگى‏ها بود كه مسلمانان را كه به‏ظاهر و شمار و سلاح در برابر سپاهيان جنگاور احزاب ناچيز مى‏نمودند، پيروز و سرفراز ساخت و يارى و نصرت خدا را در جلوه‏هاى گوناگون به كمك آنان فرستاد و از تندباد سخت و سرد گرفته تا فرشتگان و انسان‏هاى شرافت طلب و آزاديخواه را به‏يارى آنان برانگيخت، و سرانجام با پايدارى و شكيبايى كه آنان از خود نشان دادند پيروزى را نصيب آنان ساخت.
7 - قانونمندى پيروزى‏ها و شكست‏ها
در نگرش قرآن، نه هيچ شكست و عقب‏گرد و انحطاط جامعه و فروپاشى تمدن و نظامى تصادفى و اتفاقى است، و نه پيروزى و سرافرازى و شكوفايى جامعه و تمدن و مردم ديگرى؛ بلكه هركدام داراى راز و رمزاست؛ چرا كه روند تاريخ و تحولات جامعه‏ها قانونمند است و نه بدون حساب و برنامه.
نه آيات مورد بحث نشانگر آن است كه اگر جامعه و نظام و تشكيلاتى به اين ويژگى‏ها آراسته شد، سرانجام پيروز مى‏گردد؛ چنانكه پيامبر و مسلمانان، پيروز شدند؛ و اگر جامعه و مردمى راه بيداد و سركشى و خودكامگى در پيش گرفته و به خصلت‏هاى نكوهيده آلوده شدند، دير يا زود ستاره اقبال آنان غروب مى‏كند؛ چنانكه سپاه احزاب و جامعه شرك گرايى حجاز دچار اين سرنوشت گرديد؛ بنابراين بايد راه عدالت خواهى و آزادگى، ايمان واخلاص، تلاش خستگى‏ناپذير و رعايت حقوق و آزادى مردم، راستى و درستى، الگو قرار دادن پيامبر و امامان راستين، شكستن انواع بت‏ها و چهره‏هاى پوشال، و وفاى به عهدها و پيمانها را پيشه ساخت كه رازهاى پيروزى و سرافرازى اين‏ها هستند؛ و بايد از ستم و خودكامگى، پايمال ساختن حقوق انسانها و همه كاره و حاكم بر سرنوشت انسان‏ها و خدايگان و سايه خدا بودن، عهد شكنى و بى‏وفايى، فريب و رياكارى، عوامل بازى و عوام‏زدگى، خشونت و كج فهمى را وانهاد كه همه اينها از عوامل سقوط و انحطاط جامعه‏ها و تمدنّهايند؛ آرى، اين هم درس ديگر اين آيات انسانساز است كه ژرفنگرى بسيارى مى‏طلبد.
8 - نقش سرنوشت ساز امير مؤمنان عليه‏السلام‏
و درس ديگراين آيات و رواياتى كه در تفسير آنها از پيامبر گرامى رسيده است، نشانگر پيكار تاريخى و نقش سرنوشت ساز و بى‏همانند اميرمؤمنان عليه‏السلام در پيكار خندق است، كه با شجاعت وصف‏ناپذير و توانايى بى‏همانند و شگرف خويش، سرنوشت جنگ را دگرگون ساخت، و با افكندن وحشت و هراس بر دل‏هاى سران شرك و كفر، و دميدن روح نويد واميد در جان ايمان آوردگان راه پيروزى حق را با سرفرازى خود و به خاك افكندن قهرمان بلند آوازه شرك «عمروبن عبدود» هموار ساخت.
كار بزرگ آن حضرت به گونه‏اى بود كه پيامبر گرامى به هنگام رويارويى آن بزرگ با دشمن فرمود: برز الايمان كلّه الى الشّرك كلّه(143)
اينك همه ايمان و عدالت‏خواهى، در برابر همه كفر و بيداد قرار گرفته است.
و نيز پيكار افتخار آفرين و خالصانه او را، برتر از همه كارهاى امّت از آغاز اسلام تا روز رستاخيز شمرد: لمبارزة على‏بن ابى‏طالب لعمربن عبدود يوم الخندق افضل من اعمال امّتى الى يوم القيامه(144)
پاورقی :