• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
عضویت در خبرنامه
    سوره : الاحزاب آیه : 21
متن عربی آیه : لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا
شان نزول آیه


ترجمه به زبانهای مختلف
  • برای شما اگر به خدا و روز قيامت اميد می داريد و خدا را فراوان ياد می کنيد ، شخص رسول الله مقتدای پسنديده ای است

  • ترجمه فولادوند
    قطعاً براى شما در [اقتدا به‏] رسول خدا سرمشقى نيكوست: براى آن كس كه به خدا و روز بازپسين اميد دارد و خدا را فراوان ياد مى‏كند.

  • ترجمه مجتبوی
    هر آينه شما را در [خصلت‏ها و روش‏] پيامبر خدا نمونه و سرمشق نيكو و پسنديده‏اى است، براى كسى كه به خدا و روز بازپسين اميد مى‏دارد و خداى را بسيار ياد مى‏كند.

  • ترجمه مشکینی
    قطعا براى شما در رفتار رسول خدا مايه اقتدا و سرمشق زندگى است براى كسى كه به خدا و روز واپسين اميد (قلبى و عملى) دارد و خدا را بسيار ياد مى‏كند

  • ترجمه بهرام پور
    قطعا براى شما در [رفتار] رسول خدا سرمشقى نيكوست، براى كسى كه به خدا و روز واپسين اميد دارد و خدا را فراوان ياد مى‏كند
لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا
  • 21. Certainly you have in the Apostle of Allah an excellent exemplar for him who hopes in Allah and the latter day and remembers Allah much.
  • Traduction 1
    En effet, vous avez dans le Messager d'Allah un excellent modèle (à suivre), pour quiconque espère en Allah et au Jour dernier et invoque Allah fréquemment.

  • Traduction 2
    En effet, vous avez dans le Messager de Dieu un excellent modèle [à suivre], pour quiconque espère en Dieu et au Jour dernier et invoque Dieu fréquemment.

  • Traduction 3
    En effet, vous avez dans le Messager de Dieu un excellent modèle [à suivre], pour quiconque espère en Dieu et au Jour dernier et invoque Dieu fréquemment.

  • Traduction 4
    En effet, vous avez dans le Messager d'Allah un excellent modèle [à suivre], pour quiconque espère en Allah et au Jour dernier et invoque Allah fréquemment.
  • Im Gesandten Gottes habt ihr doch ein schِnes Beispiel - (alle haben in ihm ein schِnes Beispiel), die auf Gott hoffen und sich auf den jüngsten Tag gefaكt machen und Gottes ohne Unterlaك (w. viel) gedenken.
  • En el Enviado de Alá tenéis, ciertamente, un bello modelo para quien cuenta con Alá y con el último Día y que recuerda mucho a Alá.
  • Andolsun ki Allah'ın Rasûlünde, sizin için uyulacak en güzel bir örnek var, o, size en güzel bir nümune ve Allah'tan mükâfât umana ve âhiret gününde mükâfât umana ve Allah'ı çok-çok anana da eri güzel bir örnektir o.

  • Abdülbaki Gölpınarlı Meali
    Şanım hakkı için muhakkak ki size Resullulah'da pek güzel bir örnek vardır. Allah'a ve son güne ümit besler olup da Allah'ı çok zikreden kimseler için.

  • Süleyman Ateş Meali
    Andolsun Allâh'ın Elçisinde sizin için Allah'a ve âhiret gününe kavuşmaya inanan ve Allâh'ı çok anan kimseler için, (uyulacak) en güzel bir örnek vardır.----------------------------357 Savaşta sebat, güçlüklere dayanma, azim ve irâde, üstün ahlâk hep o

  • Muhammed Esed Meali
    Andolsun ki Allah'ın Resûlünde, sizin için uyulacak en güzel bir örnek var, o, size en güzel bir numune ve Allah'tan mükâfât umana ve âhiret gününde mükâfât umana ve Allah'ı çok çok anana da en güzel bir örnektir o.

  • Ali Bulaç Meali
    Andolsun, sizin için, Allah'ı ve ahiret gününü umanlar ve Allah'ı çokça zikredenler için Allah'ın Resûlü’nde güzel bir örnek vardır.

  • Elmalılı Hamdi Yazır Meali
    GERÇEK ŞU Kİ, Allah'ı ve Ahiret Günü'nü (korku ve umutla bekleyen) ve O'nu her daim anan kimseler için Allah'ın Elçisi güzel bir örnek teşkil eder.
  • Sesungguhnya pada rasul Allah [Muhammad] ada ikutan yang baik bagimu. yaitu bagi orang yang mengharapkan [pahala] Allah dan hari yang kemudian, serta ia banyak mengingat Allah.
  • Vi zaista imate u Božjem Poslanik lijep uzor onome koji se nada Bogu i Sudnjem danu i koji mnogo spominje Boga.
  • بتحقیق تمہارے لیے اللہ کے رسول میں بہترین نمونہ ہے، ہر اس شخص کے لیے جو اللہ اور روز آخرت کی امید رکھتا ہو اور کثرت سے اللہ کا ذکر کرتا ہو 
  • Османов
    21.  Посланник Аллаха — образцовый пример для вас, для тех, кто возлагает надежды на Аллаха, [верит в приход] Судного дня и поминает Аллаха многократно.

  • Кулиев
    21.   В Посланнике Аллаха был прекрасный пример для вас, для тех, кто надеется на Аллаха и Последний день и премного поминает Аллаха.

  • Крачковский
    21.   (21). Был для вас в посланнике Аллаха хороший пример тем, кто надеется на Аллаха и последний день и поминает Аллаха много.



تفاسیر مختلف قرآن
تفسیر مجمع البيان
21 - به يقين در [شيوه زندگى‏] پيامبرخدا براى شما سرمشق [شايسته و] نيكويى است؛ براى آن كسى كه به خدا اميد مى‏دارد، و خدا را بسيار ياد مى‏كند.
22 - و هنگامى كه ايمان آوردگان [لشكريان‏] احزاب را ديدند، گفتند: آنچه خدا و پيام‏آورش به ما وعده داده بودند، اين است، و خدا و پيام آورش درست گفتند [و اين گونه بودند كه ديدن آن لشكريان بسيار] جز بر ايمان و [فرمانبردارى و ]تسليمشان [در برابر حق‏] نيفزود.
23 - از ايمان آوردگان، مردانى هستند كه در آنچه با خدا [يشان‏] بر سر آن پيمان بسته بودند راست گفتند [و بدانت جامه عمل پوشاندند]؛ از اين رو پاره‏اى از آنان [با فداكارى و شهادت ]پيمان خويشتن را به پايان بردند، و پاره‏اى از آنان [نيز] چشم به راهند، و [هرگز در پيمان‏شان‏] هيچ‏گونه تغييرى ندادند.
24 - [اين رويدادها] براى آن بود كه خدا راستگويان را در برابر راستگويى [و راست كردارى ] آنان پاداش دهد، و نفاقگرايان را اگر بخواهيم، عذاب كند يا [اگر روى توبه به بارگاه او آوردند،] توبه آنان را بپذيرد؛ بى‏گمان خدا بسيار آمرزنده و مهربان است.
25 - و خدا آنان را كه كفر ورزيده بودند، بى‏آنكه به خيرى نايل آمده [و به ثروتى دست يافته‏] باشند، با [حسرت و] خشم‏شان بازگردانيد؛ و [در كار زار خندق‏] ايمان آوردگان را از پيكار [خونين‏] بى‏نياز ساخت [و با يارى خويش و افكندن وحشت و دلهره بر دل‏هاى دشمن آنان را پيروزى بخشيد]؛ و خدا هماره نيرومند و شكست‏ناپذير است.
تفسير مترقى‏ترين الگو براى عصرها و نسل‏ها
در آيات پيش از گروه‏هاى گوناگونى، چون سست‏ايمانها، نفاقگرايان، سردمداران كفر و بيداد، بازدارندگان از جهاد و كارشكنان در امور دفاع و نقش تخريبى رنگارنگ آنان در پيكار «خندق» سخن رفت؛ اينك به ترسيم نقش پرشكوه پيامبر و عملكرد ايمان آوردگان راستين پرداخته و در نخستين آيه مورد بحث به منظور انگيزش مردم توحيدگرا به جهاد و شكيبايى مى‏فرمايد:
لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ
به يقين براى شما در زندگى پيامبر خدا و در الگوگيرى از او سرمشق نيكو و نمونه شايسته‏اى است؛
واژه «اُسوه»، از «اتساء» مى‏باشد، درست همان‏گونه كه واژه «قدوه» از «اقتداء» آمده است. اين واژه اسم است كه در جاى مصدر قرار گرفته، و در اصل به مفهوم حالتى است كه انسان به هنگام الگوگيرى و پيروى از ديگرى به خود مى‏گيريد؛ با اين بيان منظور اين است كه: براى شما بندگان خدا در الگو گرفتن از پيامبر، اگر به او اقتدا مى‏كرديد و او را در يارى حق و عدالت و شكيبايى در راه خدا سرمشق قرار مى‏داديد پيروى شايسته و نيكويى است.
شما به او بنگريد كه چگونه دامان همت بر كمر زده و آستين شجاعت و شهامت بالا كشيده، و در جهاد وتلاش شكيبايى و پايدارى پيشه ساخته است!
به او بنگريد كه چگونه بر شكستن دندانهايش در پيكار «اُحُد»، و شكافته شدن پيشانى‏اش شكيبايى ورزيد و پشت به دشمن خيره‏سر و اصلاح‏ستيز نكرد؛ به او بنگريد كه چگونه بر شهادت عموى ارجمندش «حمزه» پايدارى ورزيد و با شكيبايب بر همه رنجها و فشارها و مصيبت‏ها دوشا دوش شما و پيشتر از همه شما با جان و تن با شما مواسات نمود. آيا به‏راستى شما ايمان آوردگان بسان او فداكارى و مواسات پيشه ساختيد و دگر دوستى و مردم خواهى را راه و رسم خود قرار داديد؟!
لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا
اين جمله در حقيقت بدل از «لكم» مى‏باشد و اين الگوگيرى و سرمشق نيكو و سرفراز را ويژه كسانى مى‏سازد كه به اين سه ويژگى آراسته‏اند:
1 - براى آن كسى كه به راستى به خدا اميد مى‏بندد وبه او ايمان دارد،
2 - و براى آن كسى كه به روز بازپسين اميد مى‏دارد و در فرارسيدن آن ترديد ندارد،
3 - و آن كسى كه خداى يكتا و بى‏همتا را بسيار ياد مى‏كند.
به باور «ابن عباس» منظور اين است كه اين الگوگيرى براى آن كسى است كه به پاداش و نعمتى كه نزد خداست اميد مى‏دارد و به روز باز پسين ايمان دارد.
امّا به باور «مقاتل»، اين الگوگيرى و اقتداى نيكو براى آن كسى است كه از روز رستاخيز، كه در آن به پاداش وكيفر عملكرد خود مى‏رسد مى‏ترسد.
وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا
و خدا را فراوان ياد مى‏كند.
اين ويژگى بدان دليل است كه هر كسى به‏ياد خدا باشد، فرمان‏هاى او را پيروى نموده و از هشدارهايش هشدار مى‏پذيرد، امّا آنكه به ياد خدا نباشد اين‏گونه نيست.
انديشه و عملكرد ايمان آوردگان در پيكار «خندق»
پس از الگو و سرمشق قرار دادن پيامبر براى مردم با ايمان و شايسته كردار در همه ميدانها و جلوه‏هاى زندگى، اينك در نمايش انديشه و گفتار و عملكرد ايمان آوردگان در جنگ «خندق» مى‏فرمايد:
وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ‏
و هنگامى كه ايمان آوردگان گروه‏هاى دشمن را ديدند كه براى جنگ با پيامبر دست به دست هم داده و اتحاديه نظامى تشكيل داده‏اند، نه تنها برخورد نلرزيدند و نترسيدند، بلكه با آرامش خاطر گفتند: اين همان چيزى است كه خدا و پيامبرش به ما وعده داده بودند!
وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ‏
و خدا و پيامبر او درست وعده دادند وراست گفتند.
در تفسير اين فراز دو نظر آمده است:
1 - «جبايى» در اين مورد مى‏گويد: از آنجايى كه پيامبر پيش از رويداد «خندق» و حركت همگام شرك و بيداد بر ضد اسلام و مسلمانان از آن رويداد خبر داده و پيشگويى كرده بود كه با وجود دست به دست هم دادن احزاب شرك و همدست و همدستان‏شدن و برخى از نفاگران و پاره‏اى از تيره‏ه‏اى يهود با آنان، باز هم سپاهيان احزاب ناكام مى‏گردند. و مسلمانان به‏يارى خدا پيروز مى‏شوند، به همين جهت ايمان آوردگان راستين با ديدن ستون‏هاى سپاه‏احزاب برايشان روشن شد كه اين همان وعده خدا و پيشگويى پيامبر اوست، و اين پيشگويىِ درست براى پيامبر، خود معجزه‏اى آشكار گرديد، چرا كه سرانجام از ميان امواج فشارها و گرفتارى‏ها، پيروزى و سرفرازى از آنِ پيامبر و يارانش گرديد وذلت و زيان و نگون‏سارى از آنِ دشمنان آن حضرت.
وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا
و ديدن انبوه دشمن جز برايمان آگاهانه و خالصانه و فرمانبردارى آنان نيفزود.
2 - امّا گروهى ديگر از جمله «قتاده» بر آنند كه خدا به مردم مسلمان اين‏گونه وعده پيروزى و سرفرازى داده بود كه: آيا پنداشتيد كه وارد بهشت خواهيد شد در حالى كه هنوز مانند آنچه بر سر پيشنيان شما آمد، بر سر شما نيامده است؟
آنان دچار سختى و زيان شدند و به هراس و تكان درآمدند، تا آنجا كه پيامبر خدا و كسانى كه با وى ايمان آورده بودند، گفتند: پيروزى خدا كى خواهد بود؟ به‏هوش باشيد كه پيروزى خدا نزديك است. ام حسبتم أنْ تدخلوا الجنة و لما يأتكم مثل الّذين خلوا من قبلكم مستّهم البأساء و الضّراء و زلزلوا حتى يقول الرسول و الّذين آمنوا معه متى نصرالله...(131)
بدين‏سان در آيه شريفه به آنان وعده داده شده بود كه پس از فشارها وگرفتارى‏ها و مقاومت و پايدارى در برابر دشمن، پيروزى خدا به آنان خواهد رسيد، به همين جهت ايمان آوردگان با ديدن سپاهيان احزاب و تندباد بحرآنها و خطرها به‏ياد و عده خدا افتادند واين فشارها و رسيدن دشمنان به كراه‏ها مدينه جز بر ايمان و پايدارى آنان در راه حق و عدالت براى رسيدن يارى و پيروى خدا نيفزود.
* * *
در سومين آيه مورد بحث در وصف ايمان آوردگان راستين و شايسته‏كردارى كه در الگوگيرى از پيامبر از همه جدى‏تر و پيشتازترند، مى‏فرمايد:
مِنْ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ‏
از ميان ايمان آوردگان مردانى هستند كه به آنچه با خدا پيمان بسته‏اند، به‏راستى وفا كرده‏اند.
به‏باور مفسّران منظور اين است كه آنان به خدا عهد كردند كه از حق و عدالت دفاع نموده و از برابر دشمن فرار نكنند، و به اين پيمان وفا كردند و سخت پايدارى ورزيدند.
فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ‏
در اين راه پاره‏اى از آنان تا سرحدّ شهادت پايدارى ورزيدند و جان را در طبق اخلاص نهادند، و ضمن رسيدن به آروزى خويش به عَهد خود نيز وفا كردند.
به باور «محمد بن اسحاق» منظور از «قضى نحبه» اين است كه: او كارش را به انجام رسانيد و به سوى پروردگارش باز گشت.
امّا به باور «حسن» منظور اين است كه: او در راه وفاى به عهد و پيمانِ صادقانه خويش به پايان زندگى‏اش رسيد.
و «ابن قتيبه» مى‏گويد: واژه «نحب» به مفهوم «نذر» مى‏باشد و به‏باور او منظور اين است كه آنان نذر كردند كه اگر با دشمن روبه‏رو شدند، تا سرحد شهادت و يا رسيدن يارى وپيروزى خدا پايدارى ورزند و پاره‏اى به آن عهد و نذر وفا كرد و به شهادت رسيد و بسان «حمزه» جان را در طبق اخلاص نهاد.
و از «انس بن مالك» آورده‏اند كه گفت: عمويم نتوانست در جنگ «بدر» شركت كند، از اين رو در جبران كار خويش كه نتوانسته است در نخستين پيكار پيامبر با شرك و بيداد شركت كند، نذر كرد كه اگر خدا به او توفيق دهد، در پيكار آينده‏اى كه در پيش خواهد آمد شركت خواهد جست؛ ازاين رو هنگامى در پيكار «اُحُد» شركت كرد و در آنجا مسلمانان پس از يك موفقيت بزرگ، بر اثر يك اشتباه نظامى از سوى ستونى از مدافعان اسلام، دستخوش شكست شدند و بسيارى پشت به دشمن نموده و پيامبر را با اميرمؤمنان و تنى چند از شيرمردان پيكارگر تنها نهادند، او رو به بارگاه خدا كرد كه: پروردگار، من از آنچه اينان انجام دادند و پشت به دشمن كردند پوزش مى‏طلبم و از عملكرد زشت و تجاوزكارانه شرك گرايان نيز بيزارى مى‏جويم، و آنگاه او به ميدان نهاد و به دفاعى دليرانه و تحسين برانگيز پرداخت، به گونه‏اى كه به گواهى ناظران، پيكارش كم‏نظير و بسيار شجاعانه بود، و سرانجام هم با تحمّل هشتاد و هفت زخم شمشير و نيزه و تير سر بر بستر شهادت نهاد، و آن‏گاه بود كه اين آيه فرود آمد كه: فمنهم من قضى نحبه... پاره‏اى از توحيدگرايان راستين به عهد خود با خدا وفا كردند و جان را در اين راه فدا كردند.
وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ
و پاره‏اى از آنان نيز در انتظار به دست آوردن فرصت مناسب براى وفاى به عهد خويشند.
به‏باور «محمدبن اسحاق» گروه نخست آن كسانى هستند كه در روز «بدر» و «اُحُد» به شهادت رسيدند و گروهى كه در انتظار وفاى به عهد هستند، آنان مى‏باشند كه در انتظار شهادت به همراه ياران و يا رسيدن يارى و پيروزى خدا و شكست شرك و بيداد به پايدارى و شكيبايى به وظيفه خويش عمل كردند.
وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا
و هرگز عقيده خويشتن را تغيير نداده و بسان برخى عناصر سست ايمان و نفاقگرا واصلاح‏ناپذير از پيمان خويش انحراف نجستند.
امّا به باور «ابن عباس» منظور از گروه نخست حمزه سيد الشهداء و «انس بن نضر» و ياران آنان هستند، كه در «اُحُد» در راه دين خدا به شهادت نايل آمدند.
از ديدگاه «كُلبى» منظور از گروه مورد اشاره كسانى هستند كه با شكيبايى و فداكارى تحسين برانگيز به پيمان خود با خدا و پيامبر وفا كردند و آن را تغيير ندادند و با فرار از برابر دشمن تجاوز كار آن را نشكستند.
«حاكم حسكانى» با سند خود از اميرمؤمنان (ع) آورده است كه فرمود:
فينا نزلت: رجال صدقه‏ما عاهدواللّه عليه...
اين آيه درباره ما فرود آمده است كه مى‏فرمايد:
از ميان ايمان آوردگان مردانى هستند كه به آنچه با خدا عهد بستند، صادقانه وفا كردند...
آن‏گاه افزود: و به خداى سوگند كه من در انتظار شهادت هستم، و هرگز عهد خود را با خدا تغيير و تبديلى نداده‏ام.
فانا واللّه المنتظر و ما بدلت تبديلا.(132)
* * *
در چهارمين آيه مورد بحث مى‏فرمايد:
لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ‏
هدف اين است كه خدا راستگويان و وفاداران را به خاطر راستى و درستكاريشان پاداش دهد،
وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ‏
و نفاقگرايان را اگر بخواهد، به كيفر عهد شكنى‏شان گرفتار عذاب سازد، و يا اگر بخواهد و شايسته بداند آنان را مورد بخشايش قرار دهد و توبه آنان را بپذيرد؛ چرا كه سقوط عذاب از سوى خدا در مورد توبه كاران و اصلاح پذيران به‏خاطر فزون‏بخشى و لطف خداست، و گرنه از ديدگاه خرد وخردمندان واجب نيست كه خدا توبه آنان را بپذيرد و كيفر عملكردشان را بر آنان ببخشايد؛ ما اين نكته را از روايات رسيده و اتفاق نظر و اجماع دانشمندان مذهب اهل بيت دريافته‏ايم كه خداى مهربان در پرتو فضل وبنده‏نوازى خويش چنين مى‏كند.
إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا
چرا كه خدا هماره آمرزنده و مهربان است.
آرى، او آمرزنده و مهربان است، چرا كه ستايش و مدح زمانى زيبنده است كه ذات پاك و بى‏همتاى او، بر كسى كه درخور كيفر است، ببخشايد و او را بيامرزد و از عذاب مرگبار و خفت‏آورى كه ثمره شوم گناه اوست، وى را رهايى بخشيد، و گرنه آمرزش و بخشايش چهره‏هاى شايسته كردارى، چون: سلمان، عمار، ابوذر و همانند آنان كارى نيست كه زيبنده ستايش باشد؛ چرا كه آنان درخور بخشايش و نعمت‏هاى پايدارند و در پرتو عدل خدا به اين مقام والا مى‏رسند.
به باور «جبايى» منظور آيه مورد بحث اين است كه: و نفاقگران را اگر بخواهد در اين جهان به عذابى سخت گرفتار مى‏سازد و در كيفرشان شتاب مى‏كند و يا اگر بخواهد و شايسته بداند توبه آنان را مى‏پذيرد.
* * *
در آخرين آيه مورد بحث مى‏فرمايد:
وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا
و خدا كفرگرايان و ظالمان را بى‏آنكه به ثروت و غنايى رسيده باشند، در حالى كه در آتش خشم و كينه مى‏سوختند برگردانيد.
منظور از كفرگرايان در آيه شريفه، سپاهيان احزاب و هم پيمانان تبهكار آنان مى‏باشند كه براى درهم كوبيدن اسلام و مسلمانان و كشتن پيامبر خدا به‏سوى مدينه حركت كردند، امّا به خواست خدا در هدف شان شكست‏خوردند و با كينه كور و آتش خشمى كه آنان را مى‏سوزانيد باز گشتند؛ و اين بازگشت، خفت‏آور در حالى بود كه به پيروزى و غارت دارايى مردم مدينه - كه آرزوى آن را داشتند - نرسيدند.
به باور پاره‏اى منظور از «خير» در آيه، همان آرزوى پيروزى سپاه شرك بر پيامبر و مسلمانان و به دست آوردن غنايم بود؛ و آنان به‏خاطر كوردلى و تعصب جاهل پيروزى بر حق و عدالت و پيامبر خدا و مردم با ايمان را براى خود خير و بركت مى‏پنداشتند.
امّا به‏باور پاره‏اى ديگر منظور از واژه «خير» مال و ثروت است، چرا كه در آيه ديگرى مى‏فرمايد: و انّه لحب الخير لشديد(133)
و راستى كه انسان شيفته مال و ثروت است.
با اين بيان آنان در انديشه به دست آوردن ثروت بودند كه خدا با يارى و پيروزى مسلمانان آنان را ناكام و شكست خورده بازگردانيد.
وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ‏
و خدا زحمت پيكار را از ايمان آوردگان و پيامبرش برداشت؛ چرا كه عوامل پيروزى را براى آنان و اسباب شكست و حقارت و فرار را براى دشمنانشان فراهم آورد؛ از يك سو تندباد سخت و سردى را بر آنان فرستاد كه چادرها و قرارگاه‏هاى آنان را درهم كوبيد و آنان را آواره و وامانده ساخت، و از دگر سو فرشتگان را به يارى حق وعدالت گسيل فرمود، و از طرف ديگر ترس و هراس را بر دل‏هاى آنان افكند.
«عبدالله بن مسعود» مى‏گويد: اين فراز از آيه درباره على عليه‏السلام است، چرا كه خدا به‏وسيله او و پيكار دليرانه و ستم‏سوزش - كه «عمرو بن عبدود» بلند آوازه‏ترين فرمانده سپاه شرك رااز پا در آورد - پيامبر وايمان آوردگان را بدون زحمت پيكار پيروزى و سرافرازى بخشيد؛ و با كشته‏شدن او به دست شهسوار اسلام لرزه براركان كفر افتاد، و همين لرزه سخت باعث فرار آنان شد. و كفى‏الله المؤمنين القتال بعلى بن ابى طالب و قتله عمروبن عبدود...(134)
از ششمين امام نور حضرت صادق عليه‏السلام نيز همين ديدگاه روايت شده است.
وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا
و خدا هماره نيرومند و شكست‏ناپذير است.
آرى، او برانجام هركارى كه بخواهد تواناست و هيچ‏كارى در كران تا كران هستى بر او گران نيست.
به باور پاره‏اى منظور اين است كه: خدا در فرمانروايى خود نيرومند و توانا، و در كفر ظالمان و انتقام از كفرگرايان شكست‏ناپذير و پيروز است.
پرتوى از آيات‏
آيات هفده‏گانه‏اى كه گذشت ترسيم كننده جنگ «احزاب» يا «خندق» و نشانگر اتحاد شوم نيروهاى گوناگون شرك و ارتجاع و نقش تخريبى و تجاوز كارانه آنان بر ضد پيامبر صلح و آزادى و نيز نمايشگر تلاش و جهاد بزرگ پيامبر و مردم با ايمان در دفاع از حقوق و آزادى و كرامت انسان و بيانگر درسهاى سرنوشت ساز و نكات ارزشمند ديگرى است كه به پاره‏اى از آنها به‏صورت كوتاه و گويا اشاره مى‏رود:
1 - پيكار سرنوشت‏
قرآن از اين جنگ به عنوان جنگ «احزاب» ياد مى‏كند، چرا كه همه نيروهاى شرك و ارتجاع و كفرِ آشكار و نهان در سراسر حجاز دست در دست هم نهادند با تسبيح تمامى نيروها و امكانات بر آن شدند كه جامعه نو بنياد اسلامى را هدف قرار داده و اين نهال جوان و نورسته را از بيخ و بن بركنده و كار را يكسره سازند؛ بر اين اساس است كه به بيان برخى از مفسّران بزرگ جنگ احزاب آخرين تلاش، آخرين تير تركش كفر و بيداد، آخرين مانور بزرگ و آخرين قدرت نمايى شركِ آشكار و نهان بر ضد حق و عدالت بود و به همين جهت هم براى پيامبر خرد و آزادى و مردم با ايمان پيكار سرنوشت به شمار مى‏رفت.
از اين ديدگاه است كه پيامبر به هنگام رويارويى شهسوار بزرگ اسلام امير مؤمنان عليه‏السلام با جنگاور بلند آوازه شرك «عمرو» فرمود: اينك همه ايمان و آزادگى در برابر تمامى كفر و اصلاح ستيزى و خودكامگى قرار گرفته است! برز الايمان كلّه الى الشرك كلّه(135)
و نيز از همين زاويه است كه پس از شكست قهرمان خشن و خونخوار دشمن به دست بزرگ مرد آزادگى و شهامت امير مؤمنان عليه‏السلام، پيامبر از افول ستاره اقبال شرك و بيداد، و در هم نورديده شدن پايه‏هاى پوسيده قدرت آن خبر داد و فرمود: از اين پس ديگر ابتكار عمل نظامى نيز در دست ما خواهد بود، و ما هستيم كه بر آنان خواهيم تاخت و براى نجات انسانها از اسارت خود كامگان به جهاد برخواهيم خواست و آنان ديگر توان جنگ و جنايت نخواهند داشت. الان نغروهم ولا يغزوننا(136)
2 - سنّت الهى در آزمون انسانها
در نگرش قرآنى، جهانى كه ما در آن زندگى مى‏كنيم، ميدان بزرگ آزمون و امتحان انسانهاست و همه نعمت‏هاى گوناگون و دلپذير، و گاه بسيارى از گرفتاريها و رويدادهاى تلخ و ناگوار آن نيز وسيله آزمون و آزمايش مردمند، و هدف بزرگ و حكيمانه اين آزمون بزرگ و اين سنّت جهان‏شمول الهى نيز شكوفايى استعدادها و بروز توانمنديها و ساخته شدن انسانهاى شايسته و بايسته در كوره آزمون، و رو شدن و جدا شدن و كنار رفتن كف‏ها و ناخالصى‏ها، و ماهيت زشت و ددمنشانه عناصر و جريان‏هاى پوچ و پوك و بيگانه از حق و عدالت و شناساندن آنها به حقجويان و جستجوگران است.
قرآن در اشاره به اين حقيقت است كه مى‏فرمايد:
أَحسب النّاس ان يترو اَنْ يقولوا آمنّا و هم لايفنون.
و لقد فتنا الّذين من قبلهم فليعلمن الله الذين صدقوا و ليعلمن الكاذبين(137)
آيا مردم پنداشتند كه تاگفتند ايمان آورديم، رها مى‏گردند و آزمون نمى‏شوند؟
به‏يقين كسانى را كه پيش از اينان بود آزموديم، تا خدا آنان را كه راست گفته‏اند معلوم دارد و دروغگويان و دروغين‏داران را نيز مشخّص سازد.
امير مؤمنان عليه‏السلام در منشور جاودانه‏اش به «مالك» از جمله مرقوم مى‏دارد:
و قد استكفاك امرهم و ابتلاك بهم... (138)
و خداى فرزانه تدبير امور و تنظيم شئون جامعه آنان را براى روزهايى چند به تو واگذار كرده و به‏وسيله آنان تو را در كوره آزمايش قرار داده و در بوته امتحان نشانده است.
و آيات مورد بحث نشانگر آن است كه پيكار سرنوشت‏ساز و بزرگ «احزاب» يا «خندق» كوره آزمايش و محك آزمون و ميدان بزرگ امتحان براى همه شرك گرايان و شرربار شرك‏گرايان و توحيدگرايان و اهل كتاب بود، و درست در آنجا بود كه هم ماهيت تجاوزكارانه و شرربار شرك و بيداد رو شد، و هم ايمان آوردگان راستين رو شدند و هم مدعيان دروغين؛ هم شجاعان و دليران و ذوب شدگان در حق و عدالت؛ و هم سست ايمانها و نفاقگرايان؛ هم عناصر و جريان‏هاى پوچ و پوك و پر مدعا شناخته شدند، و هم مدعيان بى‏طرف و زندگى مسالمت‏آميز كه با شكستن عهد خويش به يارى دشمن رفتند. هنالك ابتلى المؤمنون... (139)
3 - گروه‏هاى تشكيل دهنده سپاه شرك و بيداد
اين جنگ سرنوشت ساز همان‏گونه كه از نامش پيداست، جنگ يك گروه و يك دسته كفرگرا و تجاوز كار و برترى جو و يك تشكيلات، بر ضد اسلام و پيامبر نبود، بلكه پيكار تجاوزكارانه همه شرك و كفر و ارتجاع و همه نيروهاى محافظه‏كار و ضد تحول و توسعه مطلوب و مخالف آزادى و عدالت و برابرى انسان‏ها بر ضد همه اسلام و آزادى و حقوق انسان و زندگى شرافتمندانه‏اى بود كه پيامبر گرامى در قلمرو گفتار و برنامه‏هاى حكيمانه و آسمانى، و در عملكردش پيشوا و راهگشا و سمبل و نمونه آن بود، و آن راه جديد و نوين و الهى و بشردوستانه و آزاد منشانه را رهبرى مى‏كرد. با اين همه دسته‏ها و حزبها و قبيله‏هاى گوناگون كفر و شرك در تشكيل سپاه احزاب نقش داشتند، امّا در يك جمع‏بندى كلّى سازندگان اين سپاه تجاوزدار اين چند گروه بودند:
1 - شرك و كفر حاكم بر «حجازِ» آن روز كه سركرده آن، شرك گرايان قريش بودند.
2 - عناصر و جريانهاى شكست‏خورده و ظالمانه‏اى از يهود، به‏ويژه يهود «بنى نضير» كه نخستين جرقه آتش جنگ و تجاوز را با آمدن به «مكّه» و تحريك قريش براى تجاوز به مدينه و سپردن پيمان همكارى به آنان تا نابودى اسلام و پيامبر شعله‏ور ساختند.
3 - يهود «بنى قريظه» كه در مدينه بودند و با جامعه نو بنياد اسلامى پيمان عدم تعرّض و زندگى مسالمت‏آميز بسته بودند و در لحظه‏هاى حساس شكستند!
4 - و ديگر عناصر و جريانهاى كفرگرايى كه به‏ظاهر مدعى بى‏طرفى بودند، امّا در نهان، سپاهيان احزاب را از نظر نيرو و امكانات و اطلاعات تغذيه نموده و هيزم‏كشى آتش فتنه بودند، چرا كه همه اين‏ها با تحول مطلوب و آزادى و برابرى انسان و حق حاكميت او بر سرنوشت خويش سخت مخالف بودند.
4 - سپاه توحيد و ايمان در پيكار خندق‏
امّا در اين سو و در برابر آنان، نيروهاى مسلمان بودند، كه در آغاز مقاومت و آمادگى براى دفاع و پايدارى دليرانه در برابر تهاجم و تجاوز، از اين چند گروه تشكيل مى‏شد:
1 - پيامبر و اميرمؤمنان كه در مقام پرچمدارى از آزادى و حقوق بشر و رهبرى و فرماندهى دفاع بودند، و افزون بر تدبير حكيمانه كارها، با ايمان تزلزل‏ناپذير و پايدارى و ايستادگى شجاعانه، باتوكّل و اعتماد به خدا، با حفظ خونسردى و آرامش دل، با مواسات و همكارى با مردم در انجام كارها و تحمل رنجها و محروميت‏ها، و با پيشگامى و پيشتازى و كارسازى و گره‏گشايى و برداشتن سخت‏ترين موانع پيروزى از سر راه مجاهدان و مبارزان، هر لحظه جان تازه‏اى بر پيكر سپاه حق دميدند و نشان مى‏دادند كه خود بر آنچه مى‏گويند بهتر و شايسته و پيشگام‏تر از ديگران وفا دارند و عمل مى‏كنند.
2 - ايمان آوردگان راستين، كه پيامبر خدا الگو و سرمشق آنان، بود. ولكم فى رسول الله اسوة حسنة...(140)
3 - ايمان آوردگان كه هنوز ساخته نشده و تربيت نايافته بودند و ايمانشان سست و متزلزل بود و در كورانها و طوفانها و بحران‏ها سخت مى‏لرزيد و تا بدگمانى به نويدها گاه پيش مى‏رفتند.
4 - و نفاقگرايانها كه نخست گام به ميدان دفاع نهادند، امّا با داغ شدن كوره آزمون و امتحان، نه تنها خود با بهانه‏هاى گوناگون به شكستن پيمان خويش با خدا و پيامبر و فرار از ميدانِ پايدارى و مقاومت روى آوردند، بلكه پاره‏اى از آنان به تلاش‏هاى تخريبى پرداخته و ديگران را نيز به فراز از جهاد وسوسه مى‏كردند. و اذ يقول المنافقون و الّذين فى‏قلوبهم مرضى...(141)
5 - خصلت‏هاى نكوهيده نفاقگرايان و كارشكنان‏
از آيات مورد بحث دريافت مى‏گردد كه نفاقگرايان و كارشكنانى كه قرآن از آنان به بازدارندگان از راه حق و عدالت ياد مى‏كند، از اين خصلت‏هاى نكوهيده رنج مى‏برند:
1 - آفت نفاق و دورويى و كفر نهانى و اصلاح‏ستيزى،
2 - رياكارى و خودنمايى و عوام بازى و دجالگرى،
3 - فرصت‏طلبى،
4 - ترس و بزدلى،
5 - بخل و تنگ‏نظرى،
6 - ناشكيبايى و ناپايدارى در برابر كورانهاو بحران‏هاى زندگى،
7 - بدزبانى و عيبجويى و خشونت و تند و تيزى در گفتار ورفتار،
8 - بهانه جويى و بهانه تراشى،
9 - سطحى نگرى و بيگانه بودن از ژرف‏نگرى و آينده‏نگرى،
10 - انسان نماهايى هستند كه گويى مرد بزم مى‏باشند و نه رزم‏
11 - در تاريكى مى‏خزند و از دور روشنايى را مى‏نگرند...
و ثمره چنين خصلت‏هاى زشت و انحطاط آفرينى نيز عقب ماندگى و در غلطيدن به كفر و بيداد و حبط شدن كارهايى است كه گاه براى ظاهرسازى به‏سود حق انجاميد مى‏دهند.(142)
6 - ويژگى‏هاى اساسى ايمان آوردگان‏
درس انسان‏ساز و ارزشمند ديگرى كه از آيات مورد بحث دريافت مى‏گردد. اين است كه قرآن ويژگى‏هاى اساسى ايمان آوردگان راستين را بر مى‏شمارد كه عبارتند از:
1 - الگو و سرمشق قراردادن پيامبر در انديشه و ميدان عمل،
2 - ايمان و اميد به بارگاه خدا،
3 - ايمان به روز رستاخيز و پاداش و كيفر خدا،
4 - هماره به‏ياد خدا بودن و فراوان ذكر او را بر لب داشتن،
5 - اطمينان قلبى به نويدهاى خدا و پيامبر،
6 - و ديگر وفاى به عهدها و پيمان‏هاى الهى،
و اين ويژگى‏ها بود كه مسلمانان را كه به‏ظاهر و شمار و سلاح در برابر سپاهيان جنگاور احزاب ناچيز مى‏نمودند، پيروز و سرفراز ساخت و يارى و نصرت خدا را در جلوه‏هاى گوناگون به كمك آنان فرستاد و از تندباد سخت و سرد گرفته تا فرشتگان و انسان‏هاى شرافت طلب و آزاديخواه را به‏يارى آنان برانگيخت، و سرانجام با پايدارى و شكيبايى كه آنان از خود نشان دادند پيروزى را نصيب آنان ساخت.
7 - قانونمندى پيروزى‏ها و شكست‏ها
در نگرش قرآن، نه هيچ شكست و عقب‏گرد و انحطاط جامعه و فروپاشى تمدن و نظامى تصادفى و اتفاقى است، و نه پيروزى و سرافرازى و شكوفايى جامعه و تمدن و مردم ديگرى؛ بلكه هركدام داراى راز و رمزاست؛ چرا كه روند تاريخ و تحولات جامعه‏ها قانونمند است و نه بدون حساب و برنامه.
نه آيات مورد بحث نشانگر آن است كه اگر جامعه و نظام و تشكيلاتى به اين ويژگى‏ها آراسته شد، سرانجام پيروز مى‏گردد؛ چنانكه پيامبر و مسلمانان، پيروز شدند؛ و اگر جامعه و مردمى راه بيداد و سركشى و خودكامگى در پيش گرفته و به خصلت‏هاى نكوهيده آلوده شدند، دير يا زود ستاره اقبال آنان غروب مى‏كند؛ چنانكه سپاه احزاب و جامعه شرك گرايى حجاز دچار اين سرنوشت گرديد؛ بنابراين بايد راه عدالت خواهى و آزادگى، ايمان واخلاص، تلاش خستگى‏ناپذير و رعايت حقوق و آزادى مردم، راستى و درستى، الگو قرار دادن پيامبر و امامان راستين، شكستن انواع بت‏ها و چهره‏هاى پوشال، و وفاى به عهدها و پيمانها را پيشه ساخت كه رازهاى پيروزى و سرافرازى اين‏ها هستند؛ و بايد از ستم و خودكامگى، پايمال ساختن حقوق انسانها و همه كاره و حاكم بر سرنوشت انسان‏ها و خدايگان و سايه خدا بودن، عهد شكنى و بى‏وفايى، فريب و رياكارى، عوامل بازى و عوام‏زدگى، خشونت و كج فهمى را وانهاد كه همه اينها از عوامل سقوط و انحطاط جامعه‏ها و تمدنّهايند؛ آرى، اين هم درس ديگر اين آيات انسانساز است كه ژرفنگرى بسيارى مى‏طلبد.
8 - نقش سرنوشت ساز امير مؤمنان عليه‏السلام‏
و درس ديگراين آيات و رواياتى كه در تفسير آنها از پيامبر گرامى رسيده است، نشانگر پيكار تاريخى و نقش سرنوشت ساز و بى‏همانند اميرمؤمنان عليه‏السلام در پيكار خندق است، كه با شجاعت وصف‏ناپذير و توانايى بى‏همانند و شگرف خويش، سرنوشت جنگ را دگرگون ساخت، و با افكندن وحشت و هراس بر دل‏هاى سران شرك و كفر، و دميدن روح نويد واميد در جان ايمان آوردگان راه پيروزى حق را با سرفرازى خود و به خاك افكندن قهرمان بلند آوازه شرك «عمروبن عبدود» هموار ساخت.
كار بزرگ آن حضرت به گونه‏اى بود كه پيامبر گرامى به هنگام رويارويى آن بزرگ با دشمن فرمود: برز الايمان كلّه الى الشّرك كلّه(143)
اينك همه ايمان و عدالت‏خواهى، در برابر همه كفر و بيداد قرار گرفته است.
و نيز پيكار افتخار آفرين و خالصانه او را، برتر از همه كارهاى امّت از آغاز اسلام تا روز رستاخيز شمرد: لمبارزة على‏بن ابى‏طالب لعمربن عبدود يوم الخندق افضل من اعمال امّتى الى يوم القيامه(144)
پاورقی :