• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
  • تعداد بازديد :
  • 4104
  • پنج شنبه 1385/4/1
  • تاريخ :

گفتگو با استاد فخرالدین فخرالدینی


فخر الدین فخرالدینی

با پنجاه و پنج سال سابقه حرفه ای از عکاسان قدیمی و مشهور چهره نگاری ایران است. او در سال 1311 در خانواده ای هنردوست، در آذربایجان به دنیا آمده است. پدرش شاعر و عکاس بود و برادرانش نیز به هنر گرایش داشتند. فخرالدینی از کودکی به نقاشی پرداخت و هنوز هم نقاشی می کند. عکاسی را نیز نزد پدر شروع کرده است. مطالعه و آشنایی با عکاسان مشهور جهان عامل گرایش و تمایل او به عکاسی پرتره شد و سپس برای تکمیل آموخته هایش در عکاسی دوره هایی را در آمریکا و اروپا گذراند و هنوز هم شوق یادگیری در او می جوشد و با او زندگی می کند.

حاصل گفتگو با استاد فخرالدینی درباره پرتره نگاری و تجارب و ارتباط او با دیگر عکاسان چهره نگار جهان و مسایل تکنیکی را در ادامه می خوانید.

-عکاسی را چگونه آموختید؟ تجربی یا ...؟

من از پدر عکاسی را یاد گرفتم. بعد از آن برای این که ریزه کاری ها و تکنیک را بیاموزم سه سال در آکادمی سانفرانسیسکو به کار مشغول شدم یک سال و نیم هم با شارکویکسی کار کردم که یکی از صاحب نظران خوب عکاسی کلن و از استادان بسیار خوب بود و تکنیک بالایی‌داشت.

-با شناختی که از شما و کارهایتان دارم دوست دارم بیشتر در مورد چهره نگاری که تخصص شماست صحبت کنیم. شما بهتر می دانید که عکاسی پرتره تعابیر گسترده ای دارد: از عکسهای شناسنامه تا پرتره های محیطی و پرتره های کاربردی. من علاقه مندم بدانم چهره نگاری های شما تا چه حد بیانگر شخصیت واقعی افراد هستند؟

معمولا یک عکاس چهره پرداز باید به درون شخص راه پیدا کند یعنی حسی را که واقعا از او می گیرد بتواند منتقل کند. این موضوع خیلی با عکسهایی که عکاسان در اندازه 4×6 می گیرند متفاوت است. حالتهای اینگونه کلیشه ای است .درواقع پرتره برداری هنوز در ایران جایگاه خودش را پیدا نکرده است نمونه آن روشی است که با استفاده از روتوش های بی حساب و کتاب عکسهای تصنعی به وجود می آورد. به همین دلیل کسی به این کار تمایل ندارد. به ویژه با روشهای عکاسی دیجیتال که شخصیت فرد کم رنگ و مبهم و چشمها نازیبا می شوند. به نظر من زیبایی پرتره وابسته به نمایش بافت ها و آناتومی صورت است. عکاس باید کاملا به این جزئیات آگاهی داشته باشد و بتواند آنها را زیباتر نمایان کند. چهره پردازی که تنها دکلانشور زدن نیست. باید محیط کار عکاس و نورپردازی هایی که انجام می دهد چهره را کاملا طبیعی ثبت کند به این منظور ممکن است از پنج یا شش منبع نوری هم استفاده کند.

من معمولا سعی می کنم از دیافراگم های بسیار بسته استفاده کنم. دیافراگم بسته مزایا و معایبی دارد. عیب آن این است که اگر عکاس شناخت خوبی از نور نداشته باشد چهره را خیلی تخت نشان می دهد و بعد را از بین می برد درحالی که اگر نور را خوب بشناسد با نورپردازیهای خاصی می شود به صورت بعد بیشتری داد علاوه بر این عکاس باید با مدل انس پیدا کند. با او حرف بزند حرکاتش را درنظر بگیرد و بهترین شکل چهره نگاری از او را پیدا کند سپس با نورپردازی مناسب سعی کند ترکیب بندی خوبی پدید آورد در این صورت یک پرتره خوب به دست می آید.

درواقع نورپردازی بایدخوب انجام شود کادربندی درست باشد لنز درست انتخاب شود و فاصله ها رعایت گردد تکنیک اهمیت بسیاری دارد علاوه بر مسایلی که مطرح کردم لازم است تاریکخانه مناسب باشد و فرایند ظهور درست انجام شود مدت نوردهی و داروهایی که استفاده می شود همه چیز باید با دقت و عالی انجام شود.

-شما در کار خودتان با روتوش مخالف هستید اصلا از روتوش استفاده نمی کنید؟

ژوزف کارش که شما مدتی با او کار کرده اید شگردهای خاصی در چهره پردازی داشت، شما هم مثل ایشان از نگاتیو قطع بزرگ استفاده می کنید؟

البته ایشان قطع بزرگتر (25×20) استفاده می کردند ولی من از قطع 18×13 استفاده می کنم.

- ظاهرا ژوزف کارش روی کار قلم می زد آیا شما هم در تاریکخانه روی عکسها کار می کنید؟

من همیشه به دلیل ضعف ها و محدودیت هایی که در چاپ وجود دارد در تاریکخانه روی عکس کار می کنم ما مجاز نیستیم زیبایی بافتهای صورت را که خود عکس می تواند آنها را جلوه دهد با ماله صاف کنیم و بگوییم آن را روتوش کرده ایم البته من در تاریکخانه روی عکس کار می کنم و برخی از ضعف ها را در هنگام چاپ از بین می برم.

-این کار در تاریکخانه و زیر آگراندیسمان روتوش نیست؟

آن بحث دیگری است که الان عرض می کنم روتوش هایی که من انجام می دهم با قلم مو است. آن هم برای برداشتن لکه های ناپایدار که جزو شخصیت صورت نیست مثل برداشتن یک جوش که به طور طبیعی هم بعد از چند روز از بین می رود با سایه های ناخواسته ای که به چهره ربطی ندارد تازه این هم به روش خاصی انجام می شود باید چند سال کار کرد تا دست عادت کند من فکر می کنم کار بدون روتوش به واقعیت نزدیک تر است ژوزف کارش اصلا عکاسی را نزد ژان گدار یاد گرفته بود و خلاقیت ذاتی داشت. او در 16 سالگی از ارمنستان به بیروت رفته بود و بعد به کانادا و ... در نورپردازی آدمی خلاق بود که می دانست چه کار کند. مدتی برای تئاتر نورپردازی کرد. آنها از دور نورپردازی می کردند و از دوربین با لنز 350 استفاده می کردند که راحت تر بود ولی عکاسها با لنز 24 و 21 یا 18 کار می کردند که امکان مانور نداشت. من 14 تا 15 سال در دانشگاه تدریس داشتم یک دوربین با لنز 18 آنجا بود و من خواستم تا یک لنز 300 یا 360 برای آن تهیه کنند پس از این که لنز تهیه شد از دانشجویان خواستم هر دو لنز را امتحان کنند.

در لنز 18 جای هیچ گونه مانوری برای عکاس وجود ندارد صورت به دوربین می چسبد در حالی که کار با لنز 360 خیلی راحت تر است صورت دفورمه نمی شود و دست عکاس برای نورپردازی باز است.

آنسل آدامز در ابتدا پیانیست بود و بعد عکاس شد آموزش خاصی هم ندیده بود. اینها آدمهایی بودند که خلاقیت داشتند.در عکاسی تکنیک خیلی مهم است نورپردازی، ظهور، چاپ و رنگ را باید خوب شناخت.

-انسان دوست دارد جاودانه بماند و عکاسی این کار را انجام می دهد مردم دوست دارند همیشه شاداب باشند و عکسها همیشه آنها را جوان و سرزنده نشان دهند. روتوش می تواند در نشان دادن این زیبایی و شادابی مؤثر باشد. شما چطور از آن استفاده نمی کنید؟

در بعضی از کارهایم روتوشهایی انجام داده ام که اگر حمل بر خودستایی نشود هیچ کس نمی تواند آن طور انجام دهد یعنی می توانم با روتوش ظرافت پوست را نشان دهم عکاسی خیلی زود به ایران آمد. روتوش از روسیه و فرانسه به ایران آمد و عکاسانی که از ارمنستان، تفلیس، مسکو و ... به ایران آمدند روتوش را مرسوم کردند و این فن در ایران عادت شد درصورتی که در آمریکا ودیگر کشورها عکس را روتوش نمی کنند آنها معمولا از فیلتر استفاده می کنند مثلا من لنزی دارم مال فوکل ندر با کانون 420، با اندک چرخش آن تصویر تار (فلو) می شود برای بعضی از کارها خیلی زیباست.

-به نظر می رسد روتوشی که نزد عامه عکاسان چهره رایج است بیشتر از این جهت است که از نورپردازی شناخت کافی ندارند و نمی توانند نورها را کنترل کنند؟

نورپردازی یک تخصص است و از نورپردازی های نقاشی بسیار الهام گرفته است بعضی از لامپ هایی که استفاده می کنم را خودم درست کرده ام این بستگی به طبع و تجربه آدم دارد که چه می خواهد.

-شما برای پیدا کردن لحظه ناب چه می کنید؟

من معمولا عجولانه کار نمی کنم فکر می کنم باید به مدل فرصت داد تا با آدم دوست شود و وجود دوربین و عکاس را حس نکند در این حالت است که می شود کار کرد یعنی با مدل باید حرف زد چای خورد دوست شد تا آن لحظه لازم برای عکاسی فراهم شود آن وقت باید بدانید که پشت دوربین چه کار باید کرد تا لحظه شکار فرا برسد.

ژوزف کارش وقتی که می خواست از سوژه مورد نظر عکس بگیرد دو سه روز با او صحبت می کرد. روانشناسی می کرد و شناخت پیدا می کرد و گاهی چیزی می گفت که طرف ناراحت شود در این حالت صورتش را بررسی می کرد و بعد رفتاری را پیش می گرفت تا خوشحالی او را ببیند پس از این ارتباط بود که لحظه مناسب را پیدا می کرد. من معمولا تا به قیافه مدل هایم عادت نکنم عکس نمی گیرم.

-عکاسی به این ترتیب چقدر زمان می برد؟

گاهی اوقات ساعتها، ولی بارها دو تا سه روز هم وقت گذاشته ام هنگام نقاشی از چهره ممکن است چند روز مدل رفت و آمد کند و هر بار با قیافه ای، یک روز خسته، یک روز بی روحیه و یک روز با مشکل مالی و ... ولی هنگام عکاسی بیشتر فرصت پیدا کردن لحظه مناسب وجود دارد هرگاه قیافه مناسب است عکس گرفته می شود.

-کدام یک از عکاسان بزرگ در کار شما تأثیرگذار بوده اند؟

من در اوایل تحت تأثیر دو نفر قرار گرفتم یکی فیلیپ هالسمن و دیگری ژوزف کارش، اما الان کارم شبیه کار هیچ کس نیست شخصیت کارم مستقل شکل گرفته است لازم نیست شبیه کسی باشم چون خود او وجود دارد و تقلید کار بیهوده ای است اگر بخواهم تقلید کنم صورت سوژه هایم را تقلید می کنم شخصیت هر فرد در صورت او نهفته است یعنی می گویند چرا به محیط توجهی نمی کنی؟ به نظر من صورت هر کس بیانگر شخصیت اوست. من کار «هالسمن» را بیشتر از «کارش» دوست داشتم برای این که نوگرایی بیشتری داشت. پرتره ای که هالسمن از اینشتین گرفت و روی جلد مجله های لایف و نیوزویک چاپ شد را با عکسی از اینشتین که «کارش» از او گرفت مقایسه کنید آن وقت متوجه می شوید که من چه گفته ام. یعنی نوگرایی و جذابیت خاصی در آن است.

-وجه اشتراک کارهای شما سادگی است رمز این سادگی چیست؟

زمینه سیاه سادگی و جذابیت خاصی دارد که همیشه پابرجاست و هیچ وقت از بین نمی رود.

-توصیه شما برای عکاسان جوانی که می خواهند پرتره کار کنند چیست؟

باید علاقمند باشند و پشتکار داشته باشند تا بتوانند نتیجه بگیرند متأسفانه بیشتر آنها عکسهای خود را برای چاپ به جاهای دیگر می دهند اگر یک عکس شخصا عکسبرداری ظهور و چاپ را خودش انجام دهد ضعف کارش را حس می کند یعنی بهتر می تواند دفعات بعد ایرادهایی‌که در کارهایش هست را رفع کند و نتیجه بگیرد روش هر چاپگری نتیجه خودش را دارد و سلیقه خودش را در کاری که چاپ می کند نشان می دهد درصورتی که ممکن است سلیقه او با سلیقه آن هنرجو مغایرت داشته باشد مگر نقاش می تواند پالتش را بدهد شخص دیگری کار کند؟ کار در تاریکخانه را هم باید عکاس خودش انجام دهد تا بداند کادربندی و کمپوزیسیون کار چیست همه اینها با هم مطرح می شود تونالیته رنگ باید حتما پخته باشد و شخصیت آن فرد را نمایان کند نگاتیو را به 10 نفر بدهید چاپ کنند و بیاورند آنها 10 رنگ درمی آورند درصورتی که یک نور داده شده است عکاسی حرفه ای این نیست که دو سه نفری آن را انجام دهند یک عکاس همه کارهایش را باید خودش انجام دهد تا نتیجه بهتری به دست آورد در غیر این صورت کار چند شخصیتی می شود و رضایتبخش نخواهد بود شاید شما دوست داشته باشید عکس خود را پررنگ چاپ کنید یا کادری که شما درنظر گرفتید با دیگری اصلا هماهنگ نباشد اینگونه نتیجه خوب درنمی آید من حتی پاسپارتو و قاب کارهایم را خودم انجام می دهم، حتی در این سن و سال فعلی ام محال است از آتلیه من کار ناقص یا ناتمام بیرون رفته باشد.

-شما در کارهایتان از نورپردازی کلاسیک استفاده می کنید ارتباط شما با عکاسی مدرن چگونه است؟

من علاقه ندارم از واقع گرایی دور شوم دوست دارم هر چه را که انسان حس می کند ببیند از نوگرایان ایراد نمی گیرم که چرا این مسیر را دنبال می کنند ولی خودم به دنبال آن نمی روم و علاقه ای ندارم.

-شما که در چهره نگاری صاحب نظر و پیشکسوت هستید، چرا سعی نکرده اید برای پیشبرد کار عکاسانی که در عکاسی ها کار می کنند کلاسهایی برگزار کنید؟

این مسئله را با همکاری اتحادیه عکاسان می شود انجام داد تا حالا چند بار این مسئله مطرح شده ولی واقعیت این است که کار مشکلی است آنها به این طرز کار عادت کرده و روششان هم تجاری است و تغییر روش آنها به سادگی امکان پذیر نیست با جوان ترهایی که به صورت آکادمیک عکاسی را یاد گرفته اند راحت تر می شود کار کرد.

-قطعا شما از عکاسانی که در ایران پرتره کار می کنند کارهای زیادی دیده اید کدام ها را می پسندید و به نظر شما کدام یک موفق ترند؟

من زیاد به نمایشگاه نمی روم کارت دعوتهای زیادی برای من می رسد ولی فرصت زیادی برای دیدار از نمایشگاهها پیدا نمی کنم پرتره سازان زیادی هم نداریم یعنی کسی به این شیوه کار نمی کند شیوه برخی از آنها هم با کاری که من انجام می دهم متفاوت است و با دوربین های کوچک و به طور آزاد کار می کنند.

-اکثر پرتره هایی که شما گرفته اید افراد معروفی اند و به تعبیر دیگر خودشان چهره هستند آیا شما از افراد عادی هم عکاسی کرده اید؟

شخصیت های معروف خیلی به عکاسی کمک می کنند شهرت آنها خود به خود تأثیرگذار است ولی از کسانی که هنرمند و معروف نبوده اند هم عکاسی کرده ام اما پرتره ها باید برای نسل های آینده پیام آور باشد عکاس آنها را به نسل های بعد معرفی می کند نسل های بعد که پروفسور هشترودی را نخواهند دید باید بدانند که او چه شخصیتی داشته است و چه کسی بوده است نسل های آینده نمی خواهند قیافه های روتوش شده و گریم شده را که حالتهای طبیعی و شخصیت خود را از دست داده اند ببینند بلکه می خواهند واقعیت آن شخصیت را حس کنند.

-حالا اگر کسی این چهره های معروف را نشناسد و نداند حسین بهزاد چه کاره بوده و چه شخصیتی داشته و یا سایه چه کسی بوده چطور می تواند از این پرتره ها به شخصیت آنها پی ببرد؟

این مربوط می شود به بیننده اگر بیننده بینش هنری داشته باشد حس می کند یک بچه با دیدن عکس بهزاد نمی تواند بفهمد که او چه شخصیتی داشته است در مورد عکسهایی که کارش گرفته هم تا آشنایی با آن شخصیت نباشد نمی توان فهمید چه کسی است اما شخصیت هایی که ناشناس هستند را چگونه باید نشان داد؟ مثلا در عکاسی از چهره کسایی تا توی دستش نی نباشد کسی او را نمی شناسد صبا استاد کسایی بوده که در عکس خواسته ام نشان دهم بهترین چیز برا ی نشان دادن حالت جوانی اش که از دست رفته نی اش بود که آن را گرفته و با افسوس به گذشته به آن نگاه می کند و در عین حال نوازنده بودن او را درمی یابیم و تجویدی هم به خاطر این که آهنگ ساز بوده با جان و دل ویولونش را چسبیده و به آن عشق می ورزد و من خواستم آن را نشان دهم.

-وقتی عکس علی اف را می بینیم متوجه می شویم که شما بر روی عکس روانشناسی کرده اید یعنی حداقل یک اجرای او را دیده اید.

چند اجرا از او دیدم، به منزل ما هم آمد آشنایی هم داشتیم و زمانی که اینجا آمد به او گفتم کاری به من نداشته باش و فقط بزن من هم پشت دوربین قرار گرفتم و به بهانه نورپردازی در حالتهای مختلف عکاسی های متفاوتی از او گرفتم.

-چهره ممیز را چگونه گرفتید؟

درآن موقع همسر ممیز فوت کرده بود و او قیافه برافروخته ای داشت تنها راهی که به نظرم رسید استفاده از یک پس زمینه خاص بود در بعضی مواقع سعی کرده ام سادگی را حفظ کنم و نمی خواستم در کار زیاده روی داشته باشم.

-وقتی به طبیعت می روید دوست دارید پشت دوربین قرار بگیرید یا این که در طبیعت گردش کنید؟

لحظه ای که طبیعت را حس می کنم و زاویه مناسب را پیدا می کنم دوربین را می کارم و بلافاصله همان لحظه را عکسبرداری می کنم.

-با کدام دوربین عکسبرداری می کنید؟

با دوربین رولیفکس مدل SL.66 اکثر کارهایم را انجام می دهم.

-تا به حال شده است از کسی بخواهید پرتره اش را عکسبرداری کنید؟

بله شاملو را خودم به این کار دعوت کردم ولی فریدون مشیری و سیمین بهبهانی خودشان برای کتابهایشان عکس می خواستند برای گرفتن پرتره کسایی هم به اصفهان رفتم اما شاملو آخرین روزهای شاملو بود که همسرش آمد و به من گفت به هر نحو شده از او عکس بگیرم با آقای دولت آبادی و آقای سپانلو به منزلش رفتیم او اصلا نمی توانست حرف بزند گردن و سرش را هم نمی توانست بالا بگیرد بیست روز بعد هم فوت کرد.

-تا حالا اتفاق افتاده در خیابان یا در مجالس میهمانی، در فضایی قرار بگیرید که از کسی دعوت کنید تا چهره اش را عکاسی کنید؟

بله در خانه برادرم فرهاد میهمان بودم و آقای دکتر رفعت سرطان شناس معروف آنجا بود فکر کردم من این همه از هنرمندان عکس گرفته ام چه خوب است از پزشکان هم قدردانی کنم. گفتم آقای دکتر می خواهم برای کتابم عکس شما را هم داشته باشم فردای آن روز قرار شد به آتلیه بیاید آن شب همه حالتهای او را در نظر گرفتم از آقای متین لیتوگراف معروف و از آقای جوهری که برای کتابم زحمات زیادی کشیدند هم عکس انداختم.

-درحالی که مصاحبه را پایان یافته تلقی کرده و از استاد به خاطر وقتی که گذاشتند تشکر می کردم از ایشان خواستم تا قدری هم راجع به زندگی اش صحبت کند و آقای فخرالدینی گفت که کمی دیر ازدواج کرده است پسرش در رشته کامپیوتر درس خوانده و دخترش هم دانشجو است و همسرش را

نیز به دلیل این که با فداکاری او را آزاد گذاشته تا به کار حرفه ای اش عکاسی بپردازد، می ستود.

منبع :مجله هنرهای تجسمی

لینک:

 پرتره هنرمندان سینما 

UserName