• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
  • تعداد بازديد :
  • 4699
  • دوشنبه 1384/8/23
  • تاريخ :

گفتگو با سید کاظم موسوی بجنوردی

رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران


(توضیح : این گفتگو قبل از افتتاح ساختمان جدید کتابخانه ملی انجام شده است)

- طرح جدید کتابخانه ملی ایران را چگونه ارزیابی می کنید؟

طرح ساختمان جدید کتابخانه ملی ایران که از سال های گذشته مورد مطالعه بوده، در نود و هفت هزارمتر تصویب شد و در دست اجرا قرار گرفت تا با آخرین استانداردهای بین المللی ساخته و تمام مسائل مربوط به کتابخانه های پیشرفته ملی در آن مد نظر قرار گرفته شود. هم به لحاظ امنیتی و حفاظت و هم از نظرسرعت اطلاع رسانی و سازمان دهی اقلام اطلاعاتی.

این کتابخانه که وظیفه اصلی آن حفظ و نگهداری آثار مکتوب کتابخانه ای است در دنیا تعریف خاصی دارد و معمولاً متفاوت با یک کتابخانه عمومی است. هر کسی می تواند به کتابخانه های عمومی وارد شود و از آن استفاده کند و یا حتی در آنجا روزنامه و یا کتاب درسی مطالعه کند. این نوع کتابخانه ها عموماً یک محل مطالعه دارند با تعداد معینی کتاب. ولی کتابخانه ملی کار کرد متفاوتی دارد و مراجعه کنندگان آن مشغول پرداختن به یک کارپژوهشی هستند. به عنوان مثال تمام دانشجویانی که مقاطع تکمیلی تحصیلی خود را می گذرانند، برای نوشتن رساله خود می توانند به این کتابخانه مراجعه کنند. تمام محققینی که مشغول نوشتن کتاب، مقاله، رساله و یا نشر مجله علمی هستند و یا اساتیدی که فرصت مطالعاتی از خارج گرفته و به ایران می آیند، و یا اساتید دانشگاه های ایران برای انجام کارهای تحقیقاتی و پژوهشی خود می توانند از امکانات کتابخانه ملی استفاده کنند. با این تعریف این ساختمان ساخته شده و تالارهای متعددی برای این اهداف در نظر گرفته شده است. مثل تالار علوم و فنون، تالار اسلام شناسی، تالار ایران شناسی، علوم انسانی، سمعی و بصری، بخش کتابخانه کودک و تالار کتاب های خطی و چاپ سنگی که مجموع آنها حدود پانزده هزار متر است و توان سرویس دهی همزمان به هزار و پانصد استاد و محقق را دارد.

- از لحاظ معماری این ساختمان متفاوت به نظر می رسد. مشخصه های اصلی آن چیست؟

در معماری این کتابخانه، هم معماری سنتی ایرانی و هم اسلامی در نظر گرفته شده است. البته با تعریفی که از کارکردهای ضروری برای این مکان وجود دارد، از تکنولوژی های جدید نیز بهره برده ایم . انعطافی که این فضا دارد به گونه ای است که ما می توانیم تمام تقسیم بندی ها را تغییر دهیم به جز تالارها و نقاط اصلی مثل مخزن بسته که شامل مخازن همجوار و مخزن اصلی بیست هزار متری کتاب است. در هر تالاری مخزن همجوار پیش بینی شده که مخازن تخصصی است.

به غیر از اینها تقسیمات اداری و تشکیلاتی کتابخانه نیز قابل انعطاف است و می توان تیغه های مختلف را خراب کرد و نوع دیگری چید. کف ساختمان کاذب بوده و برای انتقال سیم های لازم برای ارتباطات نیاز به هیچ گونه تخریب و تغییری نیست. این امکانات از پیش تعریف و فراهم شده است. ما با مطالعه همه کتابخانه های ملی دنیا به این نتیجه رسیدیم که ساختمان را در ارتفاع بالا نبریم. کتابخانه جدید فرانسه به صورت مرتفع ساخته شده و اکنون با انتقادهای زیادی رو به روست و فرانسوی ها کتابخانه ملی و قدیمی پاریس را بیشتر می پسندند. نظر من هم در بازدید از این دو کتابخانه همین بود. ساختمان کتابخانه ملی ایران بیشتر در سطح گسترش پیدا کرده چون معتقدیم که نباید کتابخانه به صورت مرتفع ساخته شود. مشکلات خاص ساختمان های مرتفع برای کتابخانه نیز پیش می آید. در مواقع قطع برق، تمام ارتباطات از جمله رفت و آمد کتاب ها که با آسانسور صورت می گیرد و حتی رفت و آمد افراد مراجعه کننده نیز فلج می شود. ولی در ساختمان کنونی مشاهده می کنید که می توان در بدترین شرایط نیز به متقاضیان سرویس داد و به لحاظ نورپردازی که در تالارها انجام شده، حتی بدون روشن بودن چراغ می توان مطالعه کرد.

پیش بینی مخازن همجوار به صورت ماشینی است. نقاله های ویژه مثل رگ و ریشه این ساختمان در همه جا در حرکت هستند. در عین حال می توان با دست نیز از آنها استفاده کرد. یعنی کتابدار و مخزن دار می توانند تقاضای پژوهشگران مراجعه کننده را به صورت دستی انجام دهند و این امر به لحاظ شکل قرار گرفتن این مخازن، این امکان را فراهم کرده. تمام احتیاط های لازم برای انجام اطلاع رسانی و ادامه کار در هر شرایطی پیش بینی شده است. البته مسائل دیگری هم مثل زلزله وجود دارد و این یکی از دلایل دیگری است که ساختمان در سطح ساخته شده است. این ساختمان برای بدترین و شدیدترین زلزله در نظر گرفته شده که چیزی بیش از هفت ریشتر است و آسیبی به این کتابخانه وارد نمی شود. فرهنگ و میراث ملی و اسلامی ما آنقدر پرارزش است که باید تمام این جوانب احتیاط را پیش بینی کرد.

- به نظر می رسد کتابخانه از لحاظ مکانی تا حدی بین تپه های منطقه پنهان شده است. آیا این مشکل در جریان تغییرات تهران اتفاق افتاده یا دلیل دیگری دارد؟

وجود بعضی از این تپه ها باعث عدم دید کافی کتابخانه شده که در طرح اولیه مسئله اصلاح و خاکبرداری آنها و همین طور نصب تابلوهای اطلاعاتی مطرح شده است. پیام من به شهرداری تهران این است که توجه خاصی نسبت به ساختمان جدید کتابخانه ملی مبذول دارند چرا که هر بیننده خارجی که وارد تهران می شود خواهان دیدار از کتابخانه ملی ایران است و طبق آن کشور ما را محک می زند. وظیفه شهرداری فقط نظافت شهر نیست، بلکه باید به معنویات و فرهنگ شهر نیز توجه داشته باشد. شهرداری باید پیش قدم شود و این گل سرسبد شهر تهران را بیاراید و به شکل بهتری آن را عرضه کند تا همشهریان تهرانی و تمام ایرانیان علاقه مند شوند به این ساختمان بیایند و آن را ببینند. این ساختمان افتخار نظام جمهوری اسلامی و ایرانیان است که در منطقه ما بی نظیر است.

از لحاظ مساحت از کتابخانه های ملی مهم اروپا مثل انگلستان بزرگ تر است و می توان ادعا کرد که زیباتر و باشکوه تر از سایر کتابخانه های ملی است. لذا شهرداری می تواند اطراف این مکان را اصلاح و قابل دسترسی کرده و برای ایجاد فضای سبز اطراف آن نیز اقدامات لازم را انجام بدهد. شاید بتوان این کتابخانه را به مرواریدی درون صدف تشبیه کرد که در حال حاضر بین تپه ها محصور شده و مدت هاست با مسوولین این سازمان برای اصلاح این تپه وارد مذاکره شده ایم، تا آن را به فضای سبز تبدیل کنیم، که تاکنون به نتیجه نرسیدیم. ما توان انجام این کار را به صورت اداری نداریم و این کاری است که شهرداری به لحاظ سلطه اداری بر سازمان عمران اراضی عباس آباد می تواند انجام دهد.

با توجه به تبلیغات وسیعی که دشمنان ما در خصوص تروریسم و نسبت دادن آن به کشور ما انجام می دهند، مشاهده کتابخانه ملی نشان می دهد که ما ملتی هستیم که جهت گسترش و اشاعه فرهنگ و بالا بردن دانش عمومی تلاش می کنیم و لازمه این امر عرضه قابل قبول تلاش های این چنینی است که از اول انقلاب تا به حال بارها صورت گرفته ولی به خوبی عرضه و معرفی نشده است. در منطقه عباس آباد می توان به ساختمان اسناد ملی، کتابخانه ملی و یا فرهنگستان ها اشاره کرد که بسیار با شکوه ساخته شده اند. طبق تعاریف و امکانات فراهم شده اولیه کتابخانه ملی ایران به صورت یک کتابخانه بین المللی تعریف شده و اخیراً دولت تصویب کرده که در مدت ده سال آینده چهار میلیون جلد کتاب از خارج خریداری شود و این گام بسیار بزرگی است و نشان دهنده توجه نظام به گسترش فرهنگ و معرفت عمومی است.

حدود سیصد سال است که در اروپا مسئله شرق شناسی، اسلام شناسی و ایران شناسی پا گرفته و در این رابطه منابع زیادی در قالب مجلات و یا کتاب و جزوات پدید آمده است. اولاً همه این آثار را باید در این کتابخانه جمع آوری کرد، ثانیاً: آثاری که در داخل کشور در این رابطه پدید آمده را نیز باید به آن اضافه کرد. آنوقت خواهید دید که در آینده یکی از مراکز تردد ایران شناسان و خاورشناسان همین کتابخانه ملی خواهد بود. چرا که یک دانشجوی دکترای پاکستانی باید برای انجام تحقیق و نوشتن رساله خود در زمینه فرهنگ اسلامی به کشورهای اروپایی سفر کند. کشور ما باید به عنوان مرکز فرهنگی جهان اسلام جا بیفتد و تهران جایگاه خاص خودش را به عنوان مرکز جمهوری اسلامی پیدا کند. در سال گذشته حدود سی و شش هزار عنوان کتاب در ایران چاپ شد و یونسکو بحث معرفی تهران به عنوان شهر کتاب را مطرح می کند. ما ایرانی ها از گذشته تاکنون همیشه پیشاهنگ امر فرهنگ و دانایی بوده ایم و امروز نیز به حفظ این جایگاه نیازمندیم.

- در مورد کتاب های موجود در کتابخانه از جهت ارزش، نحوه جمع آوری و یا احیاناً مشکلاتی که برای خرید کتاب ها وجود دارد، توضیح دهید؟

در سال حدود صدهزار جلد کتاب از طریق قانون واسپاری- که طبق آن باید از هر کتاب چاپ شده در کشور دو نسخه تحویل کتابخانه ملی شود- کتاب وارد این مجموعه شده که البته این کار به جهت فهرست نویسی قبل از انتشار و ثبت در کتابخانه و به مثابه شناسنامه آن کتاب نیز بوده و در عین حال مالکیت معنوی پدید آورنده را هم تعیین می کند.

سالانه حدود صدهزار جلد کتاب هم از داخل کشور خریداری می کنیم. این کتاب ها شامل کتب خطی، چاپ سنگی، چاپ سربی و مجموعه هایی است که نزد اساتید نگهداری می شد و مورد نیاز ما بوده. تمام مجلات و نشریات قدیمی جزء خرید داخلی ما است و اینها غیر از مصوبه ده ساله دولت است که سالانه حدود چهارصد هزار جلد کتاب طبق آن باید خریداری شود. از لحاظ ارزش علمی و یا ریالی کتاب های موجود در این کتابخانه، تصور کنید که در حال حاضر هجده هزار کتاب خطی موجود است که برخی از آنها به صورت مجموعه است. هر جلد کتاب خطی ممکن است دارای چند عنوان باشد. در قدیم برای صرفه جویی در صحافی چند کتاب را در یک جلد جای می دادند. بنابر این بسیاری از مجلدات خطی موجود که هر کدام چند عنوان دارد، بیش از رقم هجده هزار تخمین زده می شود که بعضی از این نسخ در دنیا منحصر به فرد بوده و از لحاظ ارزشی نمی توان برای آنها قیمتی در نظر گرفت.

کتاب های خطی در هر نقطه از دنیا قیمت خاص خود را دارد، ولی مهم ارزش پژوهشی کتاب است که یک پژوهشگر، دانشجو و یا محقق پاسخ سوالات خود را توسط این کتاب ها بیابد و این مهم توسط کتابخانه ملی صورت می گیرد. بخش نشریات ادواری فارسی ما در دنیا بی نظیر است و حدود نه هزار عنوان را به خود اختصاص داده و شامل چهار میلیون شماره روزنامه و مجله می شود که دو هزار و پانصد عنوان این مجلات و روزنامه ها به صورت جاری است. ما با توجه به تکنولوژی های جدید اطلاع رسانی آماده ایم هر گونه خدمتی از گذشته های دور تا امروز را به پژوهشگران عرضه کنیم.

این کتابخانه منابعی را جمع آوری می کند که پاسخگوی اقشار مختلف پژوهشگر است. از یک مستشرق متخصص معروف تا دانشجویی که در حال نگارش رساله خود است. طبیعی است که تمام مراجع را مثل دایره المعارف ها، لغت نامه ها به هر زبانی که باشد، جمع آوری می کند و هر آنچه را که بازتاب معرفت بشری است، مثل ادبیات، هنر، فلسفه و عرفان در سراسر دنیا با اولویتی که به منابع فارسی داده شده است. اولویت های بعدی اسلام شناسی و ایران شناسی است. در این رابطه کوشش کردیم حداکثر استفاده از فناوری اطلاعات را داشته باشیم. از نرم افزارهایی استفاده می شود که در حد بین المللی است و قسمت اصلی آن با تلاش سی تن از مهندسین این رشته در داخل کشور در حال انجام است. در آخرین مراحل تصویب معاونت فناوری اطلاعات هستیم که طبق آن استفاده از فناوری اطلاعات در حد کشورهای پیشرفته انجام گیرد و زمینه هایی فراهم شده که به صورت مداوم از تکنولوژی های جدید و روز دنیا برخوردار باشیم.

- با توجه به تعداد کتاب های موجود و شمار مراجعه کنندگان و استفاده مکرر متقاضیان از این منابع، آیا برای نگهداری و حفظ این آثار و کتاب ها کاری انجام گرفته است؟

برای جلوگیری از آسیب به منابع و کتاب های موجود، در حال بستن قراردادی جهت ایجاد کتابخانه دیجیتالی هستیم که هدف آن تهیه نرم افزار اصلی این کتابخانه است. در مرحله اول کتاب های فارسی را دیجیتالی می کنیم. خود این کتاب ها نیز مرحله بندی می شود، از قبیل دیوان درجه یک شعرای فارسی. سپس این کار گسترش یافته و در رشته ها و زبان های دیگر نیز ادامه پیدا می کند. برای گسترش زبان و فرهنگ فارسی بهره برداری از سیستم های جدید و فناوری های اطلاعاتی روز دنیا ضروری است و این امکان را فراهم می کند که هر کس در هر نقطه از ایران از این کتابخانه استفاده کند. در صورت تحقق این امر راه صد ساله را در مدت کمی طی خواهیم کرد.

- تصور اینکه بتوان از طریق اینترنت مجله مربوط به بیست سال پیش را مطالعه کرد، عجیب است و شاید یکی از دلایل آن تاکنون فقدان و یا کم توجهی به امر آرشیو در ایران بوده. اصولاً نگاه به گذشته در مطبوعات ما کمتر انجام می شود، ولی با برنامه هایی که شما از آن صحبت کردید می توان آن را گام بزرگی محسوب کرد.

می دانید که دانایی و میزان آن، قدرت و ظرفیت ملی ما را تعیین می کند و شما اگر در ساختمان های مجلل زندگی کنید و در ظروف طلا غذا بخورید ولی دانایی نداشته باشید، تمام این امکانات یک روزه از بین می رود. با وجود دانایی تمام دستاوردهای مادی، نظیر توانایی ها، اختراعات، اکتشافات و ظرفیت های بالای اقتصادی و جذب تکنولوژی های جدید به دنبال آن خواهد آمد. هر کشوری بخواهد ظرفیت ملی خود را افزایش دهد، باید میزان دانایی کشور را تقویت کند. شوروی سابق حدود هفتاد و چهار سال دانایی مردم را کانالیزه و کنترل کرد و مردم این کشور فقط می بایست به آنچه که برای آنها از سوی سیاستمداران تعیین می شد، می اندیشیدند و آنچه که مخالف با مارکسیسم – لنینیسم بود را باید دور می افکندند. این خود نوعی کتاب سوزی محسوب می شد چرا که هر گونه تعامل آزاد و اندیشه آزاد مسدود شد و نتیجه آن چیزی جز فروپاشی و شکست نبود.

هر نظامی که واقعاً دلسوز و خواهان پیشرفت ملت باشد، در صدد برنامه ریزی جهت ارتقاء سطح دانایی آن کشور برخواهد آمد. امروزه امکانات اشاعه فرهنگ به قدری این تعامل آزاد را فراهم کرده که اگر برنامه ریزی صحیحی در این زمینه صورت بگیرد، با کمک فناوری اطلاعات می توان با سرعتی بیش از گذشته در افزایش دانایی مردم گام برداشت.

- نحوه خرید کتاب از کشورهای خارجی به چه صورتی است؟

واحدی به نام سفارشات داریم که بسیار قوی و در حال گسترش است. با توجه به تامین و خرید تعداد کتاب های مشخص شده درهر سال، کاری بسیار اساسی توسط این واحد صورت می گیرد. حدود هزار و دویست و پنجاه عنوان مجله استشراقی وجود دارد که بعضی از آنها جاری است و تعدادی از آنها هم دیگر منتشر نمی شوند. تهیه این مجلات به عهده بخش سفارشات است که کار آسانی هم نیست. بحث خرید چهارصد هزار جلد کتاب در سال مطرح است و این در حالی است که بعد از خرید و ترخیص باید تمام آنها فهرست نویسی و آماده بهره برداری شود. می توان گفت که حجم وسیعی از کار را در آینده روبه رو داریم که امیدواریم آنها را به خوبی انجام دهیم.

- برای مراسم افتتاح چه برنامه ریزی هایی انجام شده است؟

روز افتتاح یازدهم اسفند ماه سال1383 تعیین شده و ستاد اصلی افتتاح با ریاست دکتر عارف معاون اول ریاست جمهوری و حضور وزرای محترم مسکن، علوم، فرهنگ و ارشاد اسلامی و رئیس سازمان مدیریت و برنامه ریزی، معاونت سیاسی دفتر ریاست جمهوری و معاونت تشریفات تشکیل می شود. در کنار آن ستاد اجرایی مشخص شده که شامل نمایندگان اعضاء ستاد اصلی است. هفته ای یک بار تشکیل جلسه می شود، و نظارت بر این جلسات و کار ستاد تحت نظر اینجانب انجام می شود. گزارش هر جلسه به دکتر عارف ابلاغ شده و از طریق ایشان به وزارتخانه های مربوطه جهت همکاری ارسال می شود. در این مراسم بین المللی حدود هفتاد میهمان خارجی دعوت خواهند شد که در بین این افراد بیست و یک وزیر فرهنگ و تعدادی از روسای کتابخانه های ملی مشهور دنیا و دانشمندان ایران شناس و اسلام شناس و کتابدار حضور خواهند داشت.

در ادامه این مراسم سمینار مختصری با سخنرانی چند نفر از اساتید خارجی و داخلی با موضوع کتاب و کتابداری در ایران برگزار می شود. سخنرانان داخلی این سمینار عبارتند از: خانم دکتر آموزگار، دکتر فتح الله مجتبایی و دکتر ایرج افشار. همچنین در این رابطه نمایشگاه های متعددی نیز با موضوع مطبوعات، ایران شناسی، مخطوطات و اسناد برگزار می شود.

پژمان راهبر

UserName