• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
  • تعداد بازديد :
  • 7232
  • پنج شنبه 1383/4/11
  • تاريخ :

محراب، میعادگاه عاشق و معشوق

 

یكی از قسمت‎های معنوی مساجد، محراب نام دارد كه از تقدس خاصی برخوردار است. محراب كه به معنای محل جنگ، صدر مجلس و محل ایستادن امام جماعت در مسجد است، به معنای غرفه و اطاقك هم می‎باشد و محراب به این معنی، در زمان پیامبر نبوده و در عهد خلفای بعد از زمان عمر بن عبدالعزیز به بعد ساخته شده است. و اگر در برخی روایات هم تعبیر "محراب النبی" بیان شده، منظور محل نماز و مصلای ایشان است.

 

معنای لغوی محراب

در مورد معنای لغت "محراب" میان علما و مفسرین اختلاف نظر وجود دارد. راغب می‎گوید: "محراب مسجد را از آن روی محراب گفته‎اند كه محل جنگ با شیطان و هوای نفس است. و برخی گفته‎اند: محراب را از این جهت محراب می‎نامند كه انسان باید در آن، حریب – عاری - از اشتغالات دنیوی و پریشانی خاطر باشد. و عده‎ای معتقدند اصل كلمه محراب به معنای صدر مجلس در خانه است. سپس صدر مسجد را نیز محراب نامیده‎اند. و عده‎ای برعكس گفته‎اند: اصل محراب در مورد مسجد است و این اسم مخصوص به صدر مسجد بوده سپس صدر اتاق را هم به محراب مسجد تشبیه نموده‎اند و گویا این قول صحیح‎تر به نظر می‎رسد.

 

لفظ محراب در قرآن

از برخی آیات قرآن مجید استفاده می‎شود كه در شرایع قبل نیز مكانی به عنوان محراب و محل عبادت وجود داشته است، هر چند كیفیت این مكان‎ها كه از چه شكل و خصوصیاتی برخوردار بوده‎اند، برای ما روشن نیست.

قرآن كریم درباره حضرت سلیمان علیه السلام می‎فرماید:

"یَعْمَلُونَ لَهُ مَا یَشاءُ مِن محَرِیب وَ تَمَثِیلَ وَ جِفَانٍ كالجَْوَابِ وَ قُدُورٍ رَّاسِیَتٍ اعْمَلُوا ءَالَ دَاوُدَ شكْراً وَ قَلِیلٌ مِّنْ عِبَادِى الشكُورُ." ( سبأ/13)

آن متخصصان برای او هر چه می‎خواست: از محراب‎ها و مجسمه‎ها و ظروف بزرگ مانند حوضچه‎ها و دیگ‎های چسبیده به زمین می‎ساختند. ای خاندان داود، شكرگزار باشید. كه از بندگان من اندكی سپاسگزارند.

محراب به معنای اطاقكی در بسته نیست، بلكه جای امام جماعت مسجد می‎باشد. محراب از جنگیدن (حرب) گرفته شده است، زیرا نمازگزار، با یافتن حضور قلب، در عبادت، با شیطان و با نفس خود می‎جنگد.

و در شان حضرت زكریا علیه السلام می‎فرماید:

"فنادته الملائكة و هو قائم یصلی فی المحرابان الله یبشرك بیحیی مصدقا بكلمة من الله و سیدأ و حصورأ و نبیاً من الصالحین."( آل عمران/39)

پس در حالی كه وی ایستاده( و) در محراب (خود) دعا می كرد، فرشتگان، او را ندا در دادند كه: خداوند تو را به ( ولادت) یحیی- كه تصدیق كننده( حقانیت) كلمة الله( حضرت عیسی) است، و بزرگوار و خویشتن دار و پیامبری از شایستگان است- مژده می دهد.

و نیز در مورد حضرت مریم علیهاالسلام می فرماید:

"فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسنٍ وَ أَنبَتَهَا نَبَاتاً حَسناً وَ كَفَّلَهَا زَكَرِیَّا كلَّمَا دَخَلَ عَلَیْهَا زَكَرِیَّا الْمِحْرَاب وَجَدَ عِندَهَا رِزْقاً قَالَ یَا مَرْیَمُ أَنى لَكِ هَذَا قَالَت هُوَ مِنْ عِندِاللهِ إِنَّ اللهَ یَرْزُقُ مَن یَشاءُ بِغَیرِ حِسابٍ."(آل عمران/37)

پس پروردگارش وی (مریم) را با حسن قبول پذیرا شد و او را نیكو بار آورد، و زكریا را سرپرست وی قرار داد. زكریا هر بار كه در محراب بر او وارد می‎شد، نزد او - نوعی - خوراكی می‎یافت. می‎گفت: "ای مریم، این از كجا برای تو آمده است؟ او در پاسخ می‎گفت: این از جانب خداست، كه خدا به هر كس بخواهد، بی شمار روزی می‎دهد."

"محراب" محل ویژه‎ای است كه در معبد برای امام آن معبد یا افراد خاصی در نظر گرفته می‎شود و برای نامگذاری آن به این اسم، جهاتی ذكر كرده‎اند كه از همه بهتر، سه جهت زیر است:

1. نخست این كه از ماده "حرب" به معنی جنگ گرفته شده است چون مومنان، در این محل به مبارزه با شیطان و هوس‎های سركش برمی‎خیزند.

2. دیگر این كه "محراب" اصولاً به معنی بالای مجلس است و چون محل محراب را در بالای معبد قرار می‎دهند به این نام نامیده شده است. در ضمن باید توجه داشت كه وضع محراب در میان بنی‎اسرائیل چنانكه گفته‎اند با وضع محراب‎های ما تفاوت داشت، آنها محراب را از سطح زمین بالاتر می‎ساختند به طوری كه چند پله می‎خورد و اطراف آن مانند دیوارهای اطاق، آن را محفوظ می‎كرد به طوری كه افرادی كه در داخل محراب بودند، از بیرون كمتر دیده می‎شدند.

3. محراب به معنی تمام معبد است كه جایگاه مبارزه با هوای نفس و شیطان بوده است.(1)

 

نخستین محراب و مقصوره

"مقصوره" اطاقكی بود كه یك دریچه داشت و مردم، از آنجا به پیشنماز نگاه می‎كردند و عثمان، اولین كسی بود كه در مسجد، مقصوره ساخت. و این به دنبال كشته شدن عمر بود كه مقصوره‎ای كوچك ساخت كه داخل آن جای می‎گرفت و نماز می‎خواند.(2)

در این رابطه به عنوان مثال، عمل مروان بن حكم، خلیفه اموی، قابل ذكر است. وی به دنبال حادثه سوء قصدی كه به او شد و كسی با چاقو به او حمله كرد و قصد ترورش را داشت و بالاخره دستگیر و زندانی و پس از مدتی، اعدام شد، به فكر ساختن مقصوره‎ای محكم افتاد و مروان، اولین كسی بود كه در مسجد، مقصوره را با سنگ‎های نقش و نگاردار ساخت و برایش دریچه قرار داد. معاویه هم بعد از ماجرای سوء قصدی كه به او شد، در مسجد، مقصوره درست كرد.(3)

محراب و محاریب و مقاصیری در شرع، نهی شده كه بنای جبارین از ترس بوده و مامومین، آنها را درك نمی‎كردند. نخستین محراب را عثمان به منظور جلوگیری از خطر از خشت ساخت. گفته‎اند: مروان بعد از این كه با كارد، مضروب شد، مقصوره‎ای مشبك در مسجد ساخت. همچنین معاویه در شام، پس از مضروب شدن از یك فرد خارجی، برای حفظ خود مقصوره ساخت.(4)

این نكته كه محراب، رزمگاه است نكته بسیار عمیق و آموزنده‎ای است و مسلمان را حتی در حال نماز و عبادت هم، در حال جنگ با عوامل بازدارنده انسان از رشد معنوی و تكامل روحی می‎شمارد. آن كس كه در جهاد اكبر و مبارزه با نفس بتواند قوای نفسانی خود را كنترل كرده و با زمام تقوا نفس سركش را مهار زده و بر آن تسلط یابد، می‎تواند در كوران حوادث و بحران‎های اجتماعی و شدائد و حوادث هم بر سر ایمان و عقیده و مكتب و پاكی و فضائل اخلاقی، استوار و ثابت قدم بماند و انسان با خدا، می‎تواند در جهاد و مبارزه هم گامی بردارد و امت آشنا با مسجد و محراب و منبر، آن آگاهی و صلابت را دارند كه با شناخت دوست و دشمن، آینده و تاریخ و نظام متقن اجتماعی را بر اساس مكتب بنا نهند.

البته قابل ذكر است كه اینگونه محاریب و مقاصیر و اطاقك‎های در بسته كه خلفا می‎ساختند، حتی موجب بطلان نماز می‎شدند. در این باره امام باقر علیه السلام می‎فرماید: نماز اقتدا كنندگان به چنین كسانی در اینگونه موارد صحیح نیست.(5)

و اما محراب به معنای اطاقكی در بسته نیست، بلكه جای امام جماعت مسجد می‎باشد. محراب از جنگیدن (حرب) گرفته شده است، زیرا نمازگزار، با یافتن حضور قلب، در عبادت، با شیطان و با نفس خود می‎جنگد.(6)

این نكته كه محراب، رزمگاه است نكته بسیار عمیق و آموزنده‎ای است و مسلمان را حتی در حال نماز و عبادت هم، در حال جنگ با عوامل بازدارنده انسان از رشد معنوی و تكامل روحی می‎شمارد. آن كس كه در جهاد اكبر و مبارزه با نفس بتواند قوای نفسانی خود را كنترل كرده و با زمام تقوا نفس سركش را مهار زده و بر آن تسلط یابد، می‎تواند در كوران حوادث و بحران‎های اجتماعی و شدائد و حوادث هم بر سر ایمان و عقیده و مكتب و پاكی و فضائل اخلاقی، استوار و ثابت قدم بماند و انسان با خدا، می‎تواند در جهاد و مبارزه هم گامی بردارد و امت آشنا با مسجد و محراب و منبر، آن آگاهی و صلابت را دارند كه با شناخت دوست و دشمن، آینده و تاریخ و نظام متقن اجتماعی را بر اساس مكتب بنا نهند.

 

محراب نمایی از هنر

محراب بنا به آن بعد معنوی و ملكوتی‎اش و قداست خاصش در یك مسجد، بیش از دیگر جاها مورد اهتمام هنرمندان مسلمان بوده است. و به قول شهید پاك نژاد: "محراب محلی است كه امام جماعت در آن می‎ایستد، كه به اشكال مختلف ساخته می‎شود؛ و به اقسام و انواع، زینت می‎گردد. از كاشی، عاج، طلا، آبنوس و غیره (استفاده می‎شود). صنعتكاران، شاهكار صنعت خود را در محراب نشان می‎دهند. گاه سنگ‎های قیمتی در آن به كار می‎رود كه سراسر محراب را می‎پوشاند. معروف‎ترین محراب‎ها مربوط به سلاطین عثمانی در مدینه و در حرم مطهر نبی گرامی است.(7)

محراب با توجه به نقوش و خطوط و آیات قرآنی و رنگ‎های زیبا و ترسیم‎های هندسی و تزئینات حفاری شده و گچبری و كاشی كاری و ... یك "مجموعه" را تشكیل می‎دهد. محراب در واقع گنجینه‎ای اصلی و سراسر هنر و ظرافت به یادگار مانده در قلب خانه‎های خداست. سند گویایی از نهایت استعداد هنر هنرمندان مسلمان، مجموعه‎ای از بسیاری هنرها و خلاقیت‎ها، از گچبری تا خط و كاشی كاری و دیگر رشته‎های هنر تزئینی.(8)

به یقین هنرمندان با ایمان و اخلاص مسلمان، خوب آگاه بوده‎اند كه محراب را چونان دری گشوده شده به بهشت، در پیش چشم نمازگزاران بر پیش چشم نمازگزاران بر پا نمایند و تزئین كنند، تا آن وقت كه تمامی اندیشه‎ها به خالق و همه نگاه‎ها به یك سو روان می‎شود، زیباترین هنر مقابل اقامه كنندگان نماز قرار گیرد.

و در یك كلام جمع شدن هنرهای گوناگون در مجموعه‎ای به نام محراب، تجلیگاه ذوق و ابداع هنر مسلمین می‎باشد.

 

پی‎نوشت‎ها:

1. تفسیر نمونه، ج2، ص 529.

2. مساجد الكوفه، كامل سلمان الجبوری، ص16.

3. همان.

4. تاریخچه و احكام مساجد و مشاهد، حسن مظفری معارف، ص 36.

5. وسائل الشیعه، ج5، ص460، ح1.

6. مجمع البحرین: طریحی، ماده "حرب".

7. اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ج2، ص118.

8. فصلنامه هنر، وزارت ارشاد، ج3، صص153- 154.

                                                                                                                                              

                                                                                                                                             سایت تبیان

                                                                                                                                            مهری هدهدی

 

اگر در خصوص این موضوع سوالی داشتید، به مشاوره تبیان مراجعه نمایید .
شب قدر مختص زمان پيامبر است؟

شب قدر مختص زمان پيامبر است؟

شب قدر مختص زمان پيامبر است؟
چرا شب قدر، قدر ناميده مي‌شود؟

چرا شب قدر، قدر ناميده مي‌شود؟

چرا شب قدر، قدر ناميده مي‌شود؟
بر زنان این مشاغل حرام است اگر...

بر زنان این مشاغل حرام است اگر...

بر زنان این مشاغل حرام است اگر...
5نکته اخلاقی مهم برای خانه تکانی هایمان !!

5نکته اخلاقی مهم برای خانه تکانی هایمان...

5نکته اخلاقی مهم برای خانه تکانی هایمان !!
UserName
عضویت در خبرنامه