• مشکی
  • سفید
  • سبز
  • آبی
  • قرمز
  • نارنجی
  • بنفش
  • طلایی
مطالب مرتبط
  • فضیلت بقیع
    فضیلت بقیع
    در فضيلت بقيع احاديث و روايات متعددي از پيامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نقل گرديده است از جمله اين که در حديثي فرمودند: از بقيع هفتاد هزار نفر که صورتشان مانند ماه شب چهارده است محشور خواهند شد و بدون حساب وارد بهشت
  • تاریخ ساختمان گنبد ائمه بقیع
    تاریخ ساختمان گنبد ائمه بقیع
    طبق مدراک مسلّم تاريخي، گنبد و بارگاه حرم ائمه بقيع که از نظر استحکام و ارتفاع، ظرافت و زيبايي بر همه قبّه‎هاي موجود در بقيع، تفوق داشته و به مدت هشتصد سال سر بر آسمان مي‎سوده و توجه مورخان و جهانگردان را به خود جلب و در
  • تاریخ حرم ائمه بقیع و جنایات وهابیت(2)
    تاریخ حرم ائمه بقیع و جنایات وهابیت(2)
    در مرحله اول از تاريخ حرم ائمه بقيع (عليهم‎السلام) اين مطالب به دست می‎آید: 1ـ حرم شريف ائمه بقيع (عليهم‎السلام) قبل از دفنِ پيکر اين امامان، در خارج از بقيع، داخل خانه‎اي بوده است متعلّق به
عضویت در خبرنامه
  • تعداد بازديد :
  • 10418
  • يکشنبه 5/7/1388
  • تاريخ :

مدفون شدگان در قبرستان بقیع

بقیع

یكى از پر خاطره‏ترین مكان‎هاى مدینه، بقیع است؛ جایى كه نخست آن را بقیع الغرقد مى‏نامیدند. «غرقد» نوعى درخت بوده كه در گذشته، در محل این قبرستان و یا در كنار آن قرار داشته و محتملا به تدریج با گسترش قبرستان، آن درخت‎ها -كه به نظر برخى توتستان بوده - از میان رفته است.

بقیع پیش از اسلام، گورستان مردم یثرب بوده و پس از اسلام نیز به عنوان مهمترین گورستان مدینه شناخته شده است. این گورستان با وسعت نسبتا زیاد خود، در طول قرون مختلف اسلامى مدفن صحابه، تابعین و مهمتر از همه، چهار تن از امامان(علیهم‎السلام) بوده و از این رو محل زیارت تمامى زائران مدینه منوره است. بقیع در ناحیه شرقى مسجد النبى و تقریبا در فاصله دویست مترى آن قرار دارد. این قبرستان تا یكصد سال پیش خارج از حصار قرار داشت، اما اكنون تقریبا در میان شهر مدینه واقع شده و با چهار خیابان محاصره گردیده است؛ ستین، عبد العزیز، ابى ذر، باب العوالى.

بقیع در زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیز زیارتگاه بوده و آن حضرت برخى شب‎ها خانه را ترك كرده و تنها به بقیع مى‏رفته و در آنجا به راز و نیاز با خدا مى‏پرداخته است. برخى دختران آن حضرت و نیز برخى از یاران نزدیكش در بقیع مدفونند؛ كسانى چون عثمان بن مظعون كه از صحابى مورد علاقه رسول خدا بود.

قبرستان بقیع تا قبل از تسلط آل سعود، قبه‏هاى متعددى داشت كه بر روى قبور خاصى ساخته شده بود. اما اكنون به صورت فضاى باز و ساده‏اى در آمده است و قبرها جز نشانى ساده، به صورت سنگى كه بالاى سر آنها گذاشته شده، چیزى ندارد. با وجود این، تعلق خاطر مسلمانان به مدفون شدگان بقیع باعث گردیده است تا قبر عده‏اى از بزرگان مدفون، مشخص باقى بماند؛ گرچه به مرور زمان، قبور صدها بلكه هزاران تن از صحابه و تابعین به دست فراموشى سپرده شده و قبر آنان نامشخص مانده است.

سفرنامه‏ها و كتاب‎هاى تاریخى كه در قرون مختلف به نگارش در آمده است ‏حكایت از اعتناى كامل زائران حرم نبوى به این قبرستان مى‏كند. مسلمانان از هر فرقه و مسلك پس از زیارت خیرالبشر به زیارت مدفون شدگان در بقیع مى‏آمده و خاطره پر شكوه عصر نخستین اسلامى و مظلومیت امامان را زنده مى‏كرده‏اند. متاسفانه این قبور به دلیل عقاید خاص حاكمان جدید عربستان تخریب گردیده و باعث دلخورى جمعیت‎هاى میلیونى مسلمانان زائر و غیر زائر دنیاى اسلام شده است. تخریب این قبه‏ها البته از روى توجه به ساده‎زیستى نبوده است!

 

مدفون شدگان در بقیع

قبر امامان شیعه

مهمترین دفن شدگان بقیع از دیدگاه شیعیان، چهار تن از امامان معصوم هستند كه در كنار یكدیگر به خاك سپرده شده‏اند.

1. امام مجتبى(علیه‎السلام)

ریحانه رسول خدا(صلی الله علیه و آله)، حسن بن على(علیهماالسلام)، در پانزدهم رمضان سال سوم هجرت به دنیا آمد. وى و برادرش امام حسین(علیه‎السلام) مورد علاقه شدید رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بودند و به عنوان فرزندان آن حضرت شناخته مى‏شدند. امام مجتبى(علیه‎السلام) بعد از رسول خدا(صلی الله علیه و آله)، در كنار پدرش امیرمؤمنان(علیه‎السلام)، در جنگ‎هاى جمل، صفین و نهروان شركت كرد. پس از شهادت امیرمؤمنان(علیه‎السلام)، با نصب پدرش، مردم عراق با او بیعت كردند، اما به دلایل متعددى وى را همچون پدرش در جنگ با معاویه تنها گذاشتند. او نیز به اجبار حكومت را رها كرد و عازم مدینه شد. این رخداد در سال 41 هجرى قمرى اتفاق افتاد. پس از آن، امام مجتبى(علیه‎السلام) به مدت ده سال در مدینه با شیعیان خود مرتبط بود. وى اسوه اخلاق بود و بارها اموال خویش را نصف كرد و نیمى از آن را در راه خدا بخشید. عاقبت به توطئه معاویه و به دست همسر نابكارش كه دختر اشعث بن قیس بود، مسموم شد و به شهادت رسید. مردم مدینه در سوگ آن امام به ماتم نشستند. امام علاقه‏مند بود تا در كنار جدش رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به خاك سپرده شود؛ اما مروانیان با همكارى شخصى كه ادعاى مالكیت زمینى را داشت كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در آنجا مدفون شده بود، مانع این كار شدند؛ لذا آن حضرت را در بقیع به خاك سپردند.

2. امام سجاد(علیه‎السلام)

امام سجاد(علیه‎السلام) چهارمین امام شیعه است. او در سال 38 قمرى متولد شد و دوران رشد خود را در عهد امامت امام مجتبى(علیه‎السلام) و پدر خود حسین بن على(علیهما‎السلام) سپرى كرد. در كربلا حاضر شد، اما به دلیل بیمارى نتوانست در جنگ شركت كند. پس از آن قریب سى و چهار سال؛ یعنى تا سال 94 قمرى، رهبرى شیعه را بر عهده داشت. این دوره، دوره‏اى سخت بود و شیعیان به شدت تحت فشار امویان قرار داشتند. آن حضرت از راه‎هاى گوناگون توانست ‏شیعیان خالص را در اطراف خویش گرد آورد و راه را براى فرزندش امام باقر(علیه‎السلام) باز كند. از مهمترین یادگارهاى امام سجاد (علیه‎السلام) دعاهاى آن حضرت است كه مشحون از مفاهیم عالى اخلاقى و عبادى و سیاسى است و پس از قرآن و نهج البلاغه، یكى از مهمترین متون دینى ما به شمار مى‏آید.

امام سجاد(علیه‎السلام) در سال 94 ق. به تحریك ولید بن عبدالملك مسموم گردید و به شهادت رسید و در كنار امام مجتبى(علیه‎السلام) در بقیع مدفون شد.

3. امام باقر(علیه‎السلام)

آن حضرت پنجمین امام شیعه است و در سال 58 قمرى به دنیا آمد و تا سال 94 قمرى در كنار پدرش در مدینه زندگى مى‏كرد. پس از رحلت پدر، رهبرى شیعه را در دست گرفت و به جهت‏ شهرت علمى و فقهى خویش، شاگردان فراوانى گرد او جمع شدند. آن امام را به دلیل همین علم و دانش ‏«باقر العلوم‏»؛ یعنى شكافنده علوم لقب دادند. جابر انصارى، از آخرین صحابه بر جاى مانده، سلام رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را به او رساند و امام را بوسید. امام در اوج نزاع‎هایى كه میان عالمان مدینه بر سر مسائل اعتقادى و احكام فقهى در گرفته بود، خطوط روشنى را در فقه تبیین كرد كه تكیه‎گاه شیعیان در مذهب اصیل شیعه است.

امام باقر(علیه‎السلام) در سال 114 یا 117 ق. به تحریك هشام بن عبدالملك به شهادت رسید و در كنار پدرش حضرت سجاد(علیه‎السلام) در بقیع دفن شد.

4. امام صادق(علیه‎السلام)

امام صادق(علیه‎السلام) كه ششمین امام معصوم است و مذهب شیعه را با نام او به عنوان مذهب جعفرى مى‏شناسند، در سال 80 یا 83 قمرى در مدینه به دنیا آمد و پس از رحلت پدر، رهبرى فكرى و سیاسى شیعیان اصیل پیرو مذهب امامیه را بر عهده گرفت. آن حضرت تا سال 148 قمرى در قید حیات بود. در این مدت هزاران شاگرد در محفل درسش حاضر مى‏شدند و مورد ستایش تمامى عالمان عصر خویش بود. در متون دینى شیعه، چندین هزار روایت از آن حضرت در تفسیر، اخلاق و به ویژه فقه، رسیده كه باعث عظمت‏ حدیث ‏شیعه و موجب تقویت بنیه علمى آن است. امام صادق (علیه‎السلام) كوشید تا شیعیان را در برابر دیگران مسلح به دانش حدیث و فقه كند و با انحرافاتى كه ممكن بود در میان شیعه به وجود آید، به مبارزه برخیزد. در دوره این امام نیز جز در چند سال نخست دولت عباسى، فشارى سخت بر شیعیان وجود داشت. منصور، دومین خلیفه عباسى، نسبت به امام صادق (علیه‎السلام) سخت كینه داشت و عاقبت نیز به نوشته مورخان در 25 شوال سال 148 هجرى به تحریك وى مسموم شد و به شهادت رسید. آن حضرت در كنار جد و پدرش در بقیع به خاك سپرده شد.

در گذشته، قبور این چهار امام، با قبه‏اى كه بر فراز آن ساخته شده بود، به عنوان یكى از زیارتگاه‎هاى مسلمانان، به ویژه شیعیان، شناخته مى‏شد؛ یكى از مشهورترین این بناها از آن مجدالملك قمى براوستانى وزیر بركیارق سلجوقى است كه در قرن پنجم بر فراز قبور امامان ساخته شده بوده است. اما این آثار در سال‎هاى اخیر از میان رفته و قبور ائمه در شكل ساده‏اى مشخص شده است. (1)

 

قبر منسوب به حضرت فاطمه(علیهاالسلام)

درباره محل دقیق قبر آن حضرت و این كه آیا در خانه خود مدفون شده یا در بقیع، نمى‏توان با قاطعیت اظهار نظر كرد. شواهدى وجود دارد كه نشان مى‏دهد آن حضرت در بقیع مدفون گردیده، همانگونه كه شواهدى حكایت از آن مى‏كند كه در خانه خود، كه اكنون در حجره شریفه قرار دارد، دفن شده است. (2) در احادیث امامان شیعه، نوعا محل دفن، خانه خود حضرت معرفى شده است. (3) به همین دلیل علماى برجسته شیعه نظیر شیخ صدوق، شیخ مفید، شیخ طوسى، ابن طاووس و علامه مجلسى مدفن حضرت را خانه خودش، كه بعدا در مسجد قرار گرفت، مى‏دانند. (4) محلى كه به عنوان قبر آن حضرت در بقیع مشخص شده، پایین‏تر از قبور ائمه چهارگانه، در قسمت راست(شمال غرب) آنها قرار گرفته است و احتمال دارد كه اینجا محل قبر فاطمه بنت اسد باشد.

حضرت فاطمه(علیهاالسلام) یكى از زنان برگزیده عالم شناخته شده و مورد علاقه شدید رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بود. درباره آن گرامى، فرزندان و شویش امام على(علیه‎السلام)، فضایل بى‏شمارى از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل شده است؛ یكى از آنها همان روایت مشهور است كه پیامبر(صلی الله علیه و آله) او را پاره تن خود خواند و آزار به او را آزار در حق خود شمرد. حضرت فاطمه(علیهاالسلام)، پس از ماجراى سقیفه، به مخالفت با حاكمیت وقت پرداخت و در باقى ‏عمر خویش، حاضر به حرف زدن با آنان نشد. آن حضرت وصیت كرد تا دور از چشم آنان و در شب دفن شود و این كار را به عنوان اظهار مخالفت و نشان دادن مظلومیت ‏خود در برابر خلفا انجام داد.

 

قبه بنات الرسول

از جمله مدفون شدگان بقیع، سه دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) هستند كه پیش از این، قبه‏اى بر فراز قبر آنان قرار داشته و به نام قبه بنات الرسول مشهور بوده است.

رقیه: وى همسر عثمان بن عفان بود و با او در مدینه زندگى مى‏كرد. زمانى كه جنگ بدر رخ داد، او گرفتار مرض سختى بود و تا قبل از رسیدن پدر به مدینه، درگذشت. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) او را در بقیع دفن كرد.

ام كلثوم: وى پس از رقیه، به همسرى عثمان بن عفان در آمد. وى نیز در سال نهم هجرت درگذشت و در بقیع دفن شد.

زینب: او همسر ابوالعاص بن ربیع بود. پس از هجرت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به مدینه، در مكه نزد همسرش نگه داشته شد. ابوالعاص در جنگ بدر در كنار مشركان شركت كرد و اسیر شد. زینب گلوبند خود را به عنوان فدیه فرستاد. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود تا گلوبند را پس فرستادند و ابوالعاص را نیز به شرطى آزاد كرد كه همسرش را طلاق دهد و راهى مدینه كند، و بدین ترتیب زینب به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ملحق شد. چند سال بعد، ابوالعاص ایمان آورد و به مدینه آمد و مجددا با زینب ازدواج كرد. زینب در سال هشتم هجرت درگذشت.

این سه خواهر در كنار یكدیگر دفن شده‏اند و همانگونه كه اشاره شد، قبر آنها قبه‏اى داشته و به عنوان یكى از زیارتگاه‎هاى مدینه در بقیع بوده است.

 

همسران رسول خدا(صلی الله علیه و آله)

بیشتر همسران آن حضرت، در بقیع و در كنار یكدیگر مدفون شده‏اند. برخى از آنها عبارتند از: زینب فرزند خزیمه(متوفاى سال 4 ه.)؛ ریحانه فرزند زبیر(متوفاى 8 ه.)؛ ماریه قبطیه(متوفاى 16 ه.)؛ زینب بنت جحش(متوفاى 20 ه.)؛ ام حبیبه دختر ابوسفیان(متوفاى 42 یا 44 ه.)؛ حفصه دختر عمر(متوفاى 45 ه.)؛ سوده(متوفاى 50 یا 54 ه.)؛ صفیه دختر حیى بن اخطب یهودى(متوفاى 50 ه.)؛ جویریه فرزند حارث(متوفاى 50 یا 56 ه.)؛ عایشه دختر ابوبكر(متوفاى 57 یا 58 ه.) عایشه علاقه‏مند بود تا در كنار رسول خدا(صلی الله علیه و آله) دفن شود، اما خودش گفت به خاطر آنچه پس از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) انجام داده‏ام، از دفن شدن پیش آن حضرت شرم دارم. و لذا در بقیع دفن شد؛ ام‎سلمه (متوفاى سال 61 ه.) بهترین همسر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پس از خدیجه و از حامیان ولایت امیرمؤمنان بود. (5)

 

مقبره ابراهیم  

تنها فرزند پسر، كه در مدینه نصیب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شد، ابراهیم بود كه از مادرى به نام ماریه قبطیه به دنیا آمد. این زن را حاكم مصر به رسم‏ هدیه براى رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرستاده بود. ابراهیم در ذیحجه سال هشتم هجرت متولد شد. با تولد او موجى از شادى و سرور مدینه را فرا گرفت، بطورى كه محل تولد ابراهیم، به عنوان مشربه ام ابراهیم تا همین اواخر نیز از آثار دینى مدینه به شمار مى‏رفت. اما پس از گذشت قریب یك سال، ابراهیم درگذشت و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را در غم فقدان فرزند خود شدیدا اندوهگین كرد.

ابراهیم در كنار عثمان بن مظعون، كه یارى فداكار و مورد علاقه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بود، مدفون شد.

 

فاطمه بنت اسد

این مادر، از زنان بسیار محبوب نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بود. وى آنقدر عظمت داشت كه بنابر اخبار فراوان، به اندرون خانه كعبه رفت و امیرمؤمنان، على(علیه‎السلام) را در آن مكان مقدس به دنیا آورد. او به عنوان همسر ابوطالب در سرپرستى رسول خدا(صلی الله علیه و آله) شریك بود و آن حضرت فاطمه بنت اسد را چون مادر خویش مى‏دانست. وى از نخستین زنان مسلمان در مكه بود و پس از هجرت، همراه فرزندش امام على(علیه‎السلام) در مدینه زندگى مى‏كرد. به هنگام رحلتش، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به شدت متاثر شد و بر وى نماز خواند و در حالى كه مى‏گریست، او را در قبر نهاد. محتمل است قبرى كه در نزدیكى قبور ائمه(علیهم‎السلام) قرار دارد، از آن فاطمه بنت اسد باشد.

در روایت‎هاى دیگر، محل دفن وى در نزدیكى قبر سعد بن معاذ و ابوسعید خدرى دانسته شده است.

 

عباس بن عبد المطلب

عباس عموى پیامبر(صلی الله علیه و آله) بود و در حوادثى كه در مكه بر اسلام گذشت، در جمع بنى‎هاشم از مدافعان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به شمار مى‏رفت. وى از اشراف مكه تلقى مى‏شد و روحیه اشرافى نیز داشت. در عین حال، پس از آن كه اسلام آورد و به دلیل كمكى كه در جمع بنى‎هاشم به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) كرده بود و نیز به عنوان عموى آن حضرت، مورد علاقه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بود. وى بعد از رحلت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به امیرمؤمنان(علیه‎السلام) وفادار بود و در سال 33 هجرى قمرى در عهد خلافت عثمان بدرود حیات گفت. بنى عباس از نسل او هستند.

 

دیگر مدفون شدگان بقیع

پیش از این اشاره كردیم كه بقیع مدفن هزاران تن از صحابه، تابعین و بزرگان اسلام است. قبور بسیارى از آنان نامشخص و برخى نیز مشخص است.

محمد بن على

محمد حنفیه فرزند بزرگوار امیرمؤمنان(علیه‎السلام) است. وى مورد علاقه پدر بود و در جنگ‎هاى امیرمؤمنان(علیه‎السلام) با ناكثین، قاسطین و مارقین در كنار آن حضرت شركت داشت. وى در سال 80 هجرى درگذشت.

عقیل بن ابى طالب

وى فرزند ابوطالب و بیست ‏سال بزرگتر از امیرمؤمنان(علیه‎السلام) بود و از نسب شناسان معروف زمان خویش شمرده مى‏شد. (6)

عبدالله بن جعفر

جعفر بن ابى طالب همان كسى بود كه سرپرستى مهاجران حبشه را به عهده داشت و پس از بازگشت، در جنگ مؤته به شهادت رسید. عبدالله، فرزند بزرگ وى، همسر زینب دختر امیرمؤمنان (علیه‎السلام) و مردى با گذشت بود. تنى چند از فرزندانش در كربلا به شهادت رسیدند. او در سال 80 درگذشت.

اسماعیل بن جعفر الصادق(علیه‎السلام)

اسماعیل فرزند بزرگ امام صادق(علیه‎السلام) بود كه پیش از پدر درگذشت. یكى از فرقه‏هاى اسلام كه به نام اسماعیلیه شناخته مى‏شود، از معتقدان به امامت او و فرزندانش هستند. مقبره اسماعیل تا ده - پانزده سال پیش بیرون از بقیع قرار داشته است. چنین اظهار شده كه قبر را به داخل بقیع منتقل كرده‏اند.

شاهدى عینى گفت ‏شبى خود ناظر بوده كه مقبره را خراب كردند و محتویات قبر را به داخل بقیع انتقال دادند.

صفیه

صفیه دختر عبدالمطلب و عمه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بود. وى از زنان ‏با شهامت صدر اسلام به شمار مى‏رفت و در جریان جنگ احزاب، در داخل شهر، یك یهودى را كه براى یهودیان بنى قریظه جاسوسى مى‏كرد، به قتل رساند.

عاتكه

عاتكه نیز دختر عبدالمطلب و از عمه‏هاى رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بود. وى همان است كه در مكه، پیش از جنگ بدر، خوابى بدین مضمون دید كه قریش جگرگوشه‏هاى خود را از دست مى‏دهد. اما ابوجهل او را مورد تمسخر قرار داد و از قضا در بدر، قریش بیشترین بزرگان خود و از جمله ابوجهل را از دست داد.

این دو خواهر در كنار یكدیگر دفن شده‏اند و در گذشته بقعه‏اى داشته‏اند كه به نام ‏«بقیع العمات‏» شناخته مى‏شد، و اكنون اثرى از آن بر جاى نمانده است.

 

برگرفته از کتاب آثار اسلامى مكه و مدینه، رسول جعفریان

گروه دین و اندیشه تبیان، هدهدی

 

UserName