تبیان، دستیار زندگی
صنعت چاقو و شمشیرسازی در شهر زنجان، قدمتی کهن دارد، اما به تازگی و با تصویب قانون منع حمل سلاح سرد از یک سو و مسائلی که ورود و خروج ارز را مشکل می کند از سوی دیگر سبب شده این هنر سنتی با افول زیادی مواجه شود.
بازدید :
زمان تقریبی مطالعه :

هنری که با تصویب یک قانون از بین خواهد رفت

صنعت چاقو و شمشیرسازی در شهر زنجان، قدمتی کهن دارد، اما به تازگی و با تصویب قانون منع حمل سلاح سرد از یک سو و مسائلی که ورود و خروج ارز را مشکل می کند از سوی دیگر سبب شده این هنر سنتی با افول زیادی مواجه شود.

فراوری: یاسمن پیشوایی- بخش هنری تبیان

چاقوسازی

صنعت چاقوسازی در زنجان بطور قطع ماحصل عواملی چون موقعیت جغرافیایی و نقش زنجان در جنگهای مختلف تاریخی (قبل از اسلام و بعد از اسلام)، موقعیت سوق الجیشی استان نسبت به استانهای همجوار، قرار گرفتن بر سر تمدنهای شرقی، غربی و نزدیكی به فلات مركزی، فراهم بودن مواد اولیه و معادن غنی آهن و مس و . . . است.

در بررسی های به عمل آمده و با توجه به شواهد و مدارك به دست آمده به طور قطع اعلام تاریخ دقیق و مشخص پیرامون زمان شروع این صنعت در استان زنجان مقدور نیست  اما قدیمی ترین چاقوی به دست آمده از مجموعه ی مرد نمكی در معدن نمك چهرآباد ( روستای حمزه لو ) متعلق به هیجده قرن پیش می باشد. این چاقو دارای دسته ای از شاخ بز است و طول آن 11 سانتی متر كه با استفاده از دو میخ پرچ به تیغه ای متصل گردیده كه طول تیغه 5/8 سانتی متر اندازه گیری می گردد، تیغه مقداری زنگ زده است .
غلاف آن از جنس چرم بوده و با بندی از جنس چرم به به لباس وی متصل بوده است، طول غلاف 5/15 سانتی متر می باشد، در عرض آن شكافی تعبیه شده كه احتمالاً وسیله ای شبیه گوش پاك كن یا نوعی سنجاق در آن جاسازی شده است. چاقوی مزبور را می توان به عنوان اولین و قدیمی ترین سند موثق به دست آمده در خصوص صنعت چاقوسازی زنجان نام برد.

با كشف مجموعه ی منحصر به فرد مرد نمكی، پیشینه ی تاریخی این صنعت در زنجان از هیجده قرن پیش به طور قطع مشخص است. از دیگر مدارك موثق موجود در مركز اسناد ملی می توان به مكاتبات معمول شده و یك برگ صورتجلسه ی چاقوسازان كه به تاریخ 1323 شمسی اشاره نمود. در این سند ذیقیمت اسامی و امضاء 31 نفر از چاقوسازان زنجانی قید گردیده است.

با طلوع و ظهور دین مبین اسلام و گسترش آن در سراسر سرزمین ایران، شهر زنجان از جمله مناطقی بود كه با ورود مهاجمان عرب مقابله نمود و این امر موجب پیدایش جنگ های متعدد و نیز تولید بیشتر سلاح سرد و رونق فلزكاری در منطقه گردید. از آن زمان تا به امروز این شهر توانسته این هنر کهن را در خود زنده نگه دارد. با ورود سلاح گرم به بازار بتدریج حمل و استفاده از سلاح سرد منسوخ گردید. صنعت شمشیرسازی نیز رو به افول می رود و در حد چاقوسازی و ساخت اشیاء برنده مورد نیاز روزمره زندگی به حیات خود ادامه می دهد، یكی از شهرهائی كه صنعت چاقوسازی و ساخت اشیاء برنده را حفظ كرده و بیشترین شهرت و معروفیت را در ایران دارد، شهر زنجان است.

به تازگی و بعد از آن که حمل ادواتی که در درگیری فیزیکی و ضرب و جرح کاربرد دارد، ممنوع شد، هنرمندان چاقوساز کمپینی را برای حمایت از این هنر 700 ساله تشکیل دادند و اعتراض خود را نسبت به این قانون اعلام کردند.

نمایندگان مجلس شورای اسلامی در جلسه علنی 12 آبان ماه امسال با پیشنهاد کمیسیون قضایی برای الحاق دو تبصره به ماده 617 قانون مجازات اسلامی موافقت کردند که به موجب آن، حمل و واردات سلاح سرد شامل قمه، شمشیر، چاقوی ضامن دار، ساطور، قداره و پنجه بوکس و نیز سایر ادواتی که در درگیری فیزیکی کاربرد دارد، ممنوع و جرم محسوب می شود و کسی که مرتکب این جرم شود، به حداقل مجازات مقرر در این ماده، محکوم و واردکننده نیز به جزای نقدی درجه 6 حسب مورد محکوم می شود.

چاقوسازی

در این ماده قانونی آمده است که تولید، عرضه یا حمل ادوات موضوع این قانون در موارد ورزشی، نمایشی، آموزشی و نیاز ضروری اشخاص برای استفاده شغلی یا دفاع شخصی پس از دریافت مجوز بلامانع است.

یکی از صنعتگران استان زنجان که در ساخت چاقو فعالیت می کند، درباره این قانون  گفت: بیشتر چاقوهایی که در زنجان ساخته می شوند، هنری هستند و قیمت بالایی هم دارند. در حالی که در درگیری های خیابانی، بیشتر از سلاح هایی که از کشور چین وارد می شود و قیمت ارزانی دارد، استفاده می شود. مشکل این است که قانون گذار قانونی تصویب کرده که متاسفانه همه ی هنرمندان را درگیر می کند.

محمدرضا فرجیان در پاسخ به این که در این قانون، ممنوعیتی برای تولید وجود ندارد پس چرا هنرمندان نسبت به این قانون اعتراض دارند؟ توضیح داد: زمانی که صنعتگر نتواند تولیدات خود را بفروشد، این هنر صنعت خود به خود به فراموشی سپرده می شود. تصویب این ماده قانونی موجب شده که کسی در بازار خرید نکند. من از یکی از موزه های آلمان چند سفارش گرفته بودم، اما با تصویب چنین قانونی آن ها سفارش های خود را کنسل کردند، زیرا هیچ کسی دوست ندارد خودش را به خطر بیندازد. به همین دلیل، به صنعتگران چاقوساز زنجان سفارش نمی دهند. همچنین سفارش هایی که از اصفهان برای ساخت کارهای موزه ای گرفته بودم، کنسل شدند.

یک هنرمند فعال در حوزه چاقوسازی گفت: بسیاری از عرب ها برای خریدن شمشیر و قمه، با چین قرارداد بسته اند و با نصف قیمت ِ ایران، از آن ها خرید می کنند. با سخت گیری هایی که در کشور ما می شود، مشتری های خارجی سرمایه خود را به خطر نمی اندازند. در نتیجه، ارزی که از این طریق به زنجان وارد می شد، قطع شد.

او ادامه داد: بیشتر کارهایی که در زنجان ساخته می شوند، نفیس هستند و معمولا قیمت های بالایی هم دارند. به همین دلیل کسی که برای آن ها پول می پردازد از آن ها در درگیری های فیزیکی استفاده نمی کند؛ اما به هر حال، اسم آن شمشیر و قداره است. بنابراین اسم سلاح هایی که در قانون مصوب آمده، گریبان ما را هم گرفته است. هنرمندانی هستند که 30 سال در این حرفه زحمت کشیده اند و برای خودشان اسم و رسمی پیدا کرده اند و حالا درگیر چنین موضوعی شده اند.

این صنعتگر که حدود 30 سال در این حوزه فعالیت کرده و این هنر را از پدرش به ارث برده است، اظهار کرد: در این قانون، اسم قمه و چاقو ضامن دار آمده که این روش نامگذاری، همه جامعه ی حرفه ما را دربر می گیرد. من چاقوی ضامن دار معروف به «فولاد دمشقی» را بعد از 250 سال احیا کرده ام. «فولاد دمشقی» فولاد جوهرداری است که در زمان های قدیم از آن برای ساخت شمشیر کریمخان زند، نادر شاه افشار و بسیاری از شاه های ایرانی استفاده می کردند.

فرجیان با بیان این که چون در این قانون اسم چاقوی ضامن دار آمده است، بنابراین کار ما هم زیر سوال می رود، گفت: متاسفانه قانون گذار با تصویب این ماده قانونی، بسیاری از موارد را نادیده گرفته است. قانون گذار باید قبل از تصویب قانون، موارد را تفکیک می کرد تا به این هنر آسیبی وارد نشود. بخشی از چاقوی فولاد دمشقی را من احیا کردم و در بخش دیگری هم از مهندسان آلمانی در این زمینه بهره گرفتیم و این کار منحصربه فرد را برای فروش عرضه کردیم.

او با بیان این که حتی از ترس، جرأت نکردم این کار را برای گرفتن مهر اصالت به معاونت صنایع دستی و هنرهای سنتی ارائه کنم، افزود: برخی از هنرمندان ژس چند نمونه قمه ی نفیس را در کانال  شبکه های اجتماعی خود گذاشتند که با اخطار اماکن استان زنجان ژس ها را حذف کردند. برخی از این کانال ها هم بسته شدند. اگر من این کار را برای دریافت نشان اصالت ارائه می کردم، ممکن بود به جرم ساخت چاقوی ضامن دار و قمه با من برخورد شود!

این صنعتگر با اعلام این که ما اولین احیاگر کارهای برنزه در ایران بودیم و شمشیر هخامنشی را از روی نمونه اصلی آن احیا کردیم، اظهار کرد: ماموری که در گمرک نمونه کارهای موزه ای را به اسم شمشیر یا قمه جمع آوری می کند، با استناد به قانون، کارش را انجام می دهد و ما تا بخواهیم به او ثابت کنیم که کارهای مان موزه ای است، باید مراحل پیچیده قانونی را طی کنیم. در نهایت نیز ترجیح می دهیم این موضوع را پیگیری نکنیم.

چاقوسازی

فرجیان ادامه داد: ما سال هاست کارهای نفیس مان را به کشورهای عربی از جمله عراق و عربستان صادر می کنیم؛ اما سال گذشته که زمزمه تصویب این قانون مطرح شد، اجازه خروج این کارها از کشور را ندادند. هر گردشگر عربی که به شهر زنجان وارد می شد، بیش از 40 میلیون تومان از صنایع دستی استان خرید می کرد، اما متاسفانه با چنین برخوردهایی که از سال گذشته شروع شده، این افراد ترجیح می دهند به هیچ عنوان از زنجان خرید نکنند و نیازهای شان در این زمینه را از هند و چین تامین کنند.

او در این باره اضافه کرد: عرب ها سالانه حدود 20 میلیارد تومان از زنجان خرید می کردند که متاسفانه این بازار از بین رفته است.

او درباره این که دولت برای کمک به این موضوع چه کاری می تواند انجام دهد؟ گفت: دولت می تواند کمرگ هایی را ایجاد کند و اجازه ی صادرات را به صنعتگران این بخش دهد. در زمان شاه اسماعیل صفوی، زنجان نخستین مرکز شمشیرسازی در ایران بوده است و ما نباید اجازه دهیم این قدمت به راحتی از بین برود. عرب ها با خریدن 10 قندشکن یک کیلویی، یک میلیون تومان و یک قمه نیم کیلویی، سه میلیون تومان پول می دادند. این کار ارزآوری بالایی داشت، از طرفی صد درصد مواد اولیه این کار در داخل کشور وجود دارد، از شاخ گاومیش گرفته تا فولاد و طلاکوبی.

فرجیان بیان کرد: واردات اجناس چینی و قیمت های پایین آن موجب شده بسیاری، از جمله اراذل و اوباش این کارها را بخرند و به واسطه این اتفاق ها حرفه ما آسیب ببیند. 95 درصد سلاح های ضبط شده توسط اراذل و اوباش، چینی هستند. زنجان مهد قمه و شمشیر است؛ اما بسیاری از قتل ها به وسیله چاقوهای چینی انجام می شود.


منابع: ایسنا/ وبلاگ چاقوی زنجان