فرجام قياس دو قهرمان

مقايسه شخصيت رستم وارجن درشاهنامه و مهابهارات

قسمت اول ، قسمت دوم ، قسمت سوم (پاياني)

 

داروي زندگي بخش

در هر دو داستان دارويي زندگي بخش هست؛ اين دارو در شاهنامه نوشدارو ⁽¹⁾ و در مهابهارات سمجيوني نام دارد. اين دارو در مهابهارات در دست ماران قرار دارد و «اين موضوع شايد تاييدي بر پيوستگي مار و دارو باشد» (ر. ک. دوبوکور. 1376: 67). در شاهنامه نيز کاووس نوشدارو را در خزانه خود دارد. «در هر دو داستان دارندگان دارو از دادن آن به غير ابا مي‏کنند و تبديل به شريراني مي‏شوند، با اين تفاوت که شرير داستان مهابهارات چون به سبب القائات وزير خود از دادن دارو خودداري مي‏کند، وقتي پشيمان مي‏شود در کسوت ياري‏گر ظاهر مي‏گردد و با استفاده از افسوني که بايد براي تاثيرگذاري دارو بخواند، ارجن را زنده مي‏کند. به همين دليل به رغم يکساني تام در جملات طرح، داستان ارجن پايان‏بندي ديگري مي‏يابد» (قبادي و صديقي، 1385: 152).

کشتن برادر

ارجن برادر خود کرن را در جنگ هيجده روزه از پا در مي‏آورد. کرن حاصل فراهم آمدن کنتي و سوريا (همان هور فارسي) است. کنتي به سبب جلب رضايت برهمني از او افسوني را مي‏آموزد که با آن مي‏تواند هر يک از خدايان را که بخواهد حاضر کند کنتي با رفتن برهمن در پي آزمايش درستي يا نادرستي ادعاي او بر مي‏آيد و پس از خواندن افسون. سوريا را در کنار خود مي‏يابد حاصل در آميختن سوريا با او به دنيا آمدن کرن است. کنتي از شرم فرزند را از خود دور مي‏کند و از اين رو کرن در دامان ارابه به راني مي‏بالد. بعدها کرن که در قدرت بسيار سرآمد است به سپاه دشمن پاندوان پيوسته و بسيار در حق آنان بدسگالي مي‏کند. رستم نيز شغادي را که دل در گرو شاه کابل دارد و بدخواه اوست پس از در افتادن در چاه پر نيزه و شمشير با تير به درختي مي‏‏دوزد و جانش را مي‏گيرد.

در داستان مهابهارات کرن از پدري ديگر و در داستان شاهنامه شغاد از مادري ديگر است. در هر دو داستان فرزندي از کنار خانواده دور مي‏شود. کشندگان کرن و شغاد در کاري که مي‏کنند گناهي ندارند. کرن به سپاه دشمن پيوسته و يکي از مسببان بلاهايي است که در سال‏هاي گذشته بر سر پاندوان آمده است او نيز چون شغاد آب به آسياب دشمن مي‏ريزد و براي نفع دشمن، به برادران پشت مي‏کند. مهابهارات به هر شکلي در پي آن است که پاندوان را حفظ کند. به همين دليل پيش از جنگ تقريباً تمام حريفان قدرتمند آنان را خلع سلاح مي‏کند. کنتي، مادر پاندوان، از کرن مي‏خواهد فرزندانش را نکشد، ايندرا زرهي را که کرن با آن به دنيا آمده و موجبات رويين تني اوست. از وي باز مي‏ستاند، پاندوان چگونگي پيروز شدن خود را از عمو و استاد خود- کساني که در سپاه دشمن جا گرفته‏اند و به رغم آنکه در جنگ عرصه را بر پاندوان تنگ مي‏کنند، دل با آنان دارند- مي‏پرسند، خدايان پيروزي پاندوان را خواهان‏اند. از اين رو برخلاف رستم، ارجن در جنگ با برادر تنها مي‏کشد و کشته نمي‏شود.

سفرهاي خطرناک

اين سفرها از ويژگي‏هاي همه حماسه‏هاي دنياست. براي تعيين مصداق‏هاي آن در شاهنامه مي‏توان از هفت خان‏ها نام برد. برخي هفت‏خان‏ها را با مراحل آيين‏گذر همسان دانسته‏اند. «آنچه اين خان‏ها را با اين آيين مي‏پيوندد فراخواني، ياري‏هاي فراطبيعي، گذر از راه‏هاي دشوار، و نيز مواجهه با موجودات اساطيري چون ديو، اژدها، سيمرغ و زن جادو است. قهرمان پس از پشت سرگذاشتن دشواري‏ها در آيين گذر به نوعي بلوغ مي‏رسد» (واحد دوست، 1379: 235- 231).

هفت خان رستم شبيه سفر يک ساله ارجن براي نگهباني از اسب قرباني و تن دادن به کارهاي سخت از جمله جنگ در اين راه است. هر چند سفر ارجن به معناي رسيدن به بلوغي که مدنظر آيين‏گذر است، نمي‏تواند باشد اما پاندوان با پشت سر نهادن اين سفر به نوعي زندگي تازه و پيراسته از گناه دست مي‏يابند.

در هر دو داستان قهرمانان براي کمک به شاه قدم در راه مي‏گذارند. رستم مي‏خواهد کاووس را از چنگ ديوان مازندران برهاند و ارجن نيز مي‏خواهد راجه جدهشتر را از چنگال خارخاري که گريبان او را پس از جنگ هيجده روزه گرفته است، نجات بخشد. جدهشتر دائم از ماجراي جنگ با خانواده و کشتن آنها عذاب مي‏کشد، بنابراين به پيشنهاد کرشن اشميده جنگ را برگزار و ارجن را نيز مامور انجام درست اين مراسم مي‏کند.

قهرمانان شاهنامه و مهابهارات در لحظاتي به کمک ديگران نيازمند مي‏شوند، بنابراين امدادهاي غيبي و گاه نيز شخص يا اشخاصي به ياريشان مي‏آيند. قهرمان مهابهارات ناگزير مي‏شود جداي جنگ با انسان‏ها و ديو با جم نيز- که از خدايان است- بجنگد، اگر تلقي نولد که، که «ديو سپيد را يکي از خدايان غيرآريايي مي‏داند، پذيرفتني باشد» (خالقي مطلق، 1372: 412). جنگ رستم با ديو سپيد را نيز جنگ با خدايان مي‏توان دانست.

ارجن در اين سفر همراهاني دارد که در انجام ماموريت او را ياري مي‏کنند. اما حماسه ايراني براي برجسته ساختن شخصيت جهان پهلوان خود او را تنها به سوي مواجهه با دشواري‏ها رهسپار مي‏کند و اين هم يکي از تفاوت‏هاي عمده نگرش پردازندگان داستان‏هاي ملي ايران و هندوان است. چنان که آمد سازندگان داستان‏هاي مهابهارات به پرداخت درست شخصيت قهرمان اصلي حماسه خود چندان توجهي ندارند به همين دليل ماجراي شکست ارجن را از زني روايت مي‏کنند، اين شکست جداي ناکامي و شکست او در جنگ با ببرباهن، است.

هفت مرحله سفر ارجن عبارت‏اند از:

1. - چسبيدن اسب قرباني به سنگ و آواز بر آوردن سنگ.
2. - رفتن ارجن به ولايت چنپ کري و جنگ باراجه هنس الدهج.
3. - رفتن به شهر زنان و جنگ با راني پرميلا.
4. - رفتن به شهري که درختانش هر روز آدم و جانور بار مي‏آورند.
5. - رفتن به ولايت من پور و جنگ با ببرباهن فرزند خود.
6. - جنگ با پسر ميورالدهج، نامرالدهج.
7. - جنگ با سپاهيان جم.

هفت خان رستم نيز عبارت‏اند از:

1. - جنگ رخش با شير.
2. - گرفتار آمدن در بياباني تفته.
3. - جنگ با اژدها.
4. - از بين بردن زن جادو.
5. - جنگ با اولاد ديو.
6. - جنگ با ارژنگ ديو.
7. - جن با ديو سپيد.

نتيجه‏گيري

شباهت‏هاي موجود ميان داستان‏هاي مربوط به رستم و ارجن در دو کتاب شاهنامه و مهابهارات حاکي از تاثيرپذيري يکي از اين داستان‏ها از ديگري است. با توجه به مهاجرت‏هاي اقوامي چون سکاها به هند و حتي به دست گرفتن قدرت در آن سامان به نظر مي‏رسد که داستان‏هاي مربوط به رستم بايد از ايران به هند رفته باشد. شباهت‏هاي ميان رستم، جهان پهلوان ايران، و ارجن، قهرمان مهابهارات، و نيز حدس کساني چون دارمستتر درباره تاثر احتمالي داستان پاندوان از داستان ايراني کيخسرو مي‏توان حاکي از تاثيرپذيري احتمالي هندوان از داستان‏هاي حماسي ايران باشد. ارتباط با ايندرا، ازدواج با زنان بيگانه، جنگ با حاصل اين ازدواج، وجود دارويي زندگي بخش در داستان جنگ با فرزند که مي‏تواند مردگان را زنده کند، کشتن برادر ناتني از مواردي است که شباهت‏هاي ميان دو شخصيت رستم و ارجن را نشان مي‏دهد. طبيعي است که داستان با وضعيت جغرافيايي و فرهنگي جديد تفاوت‏هايي نيز با داستان مبدأ پيدا کرده باشد.

پي‏نوشت:

1-  lnrataدر فرهنگ باستاني هند به معناي آب حيات، ام‏الحيات، مادر زندگي،... به کار رفته است (ر. ک. قرشي، 1380: 327). بنابراين سمجيوني را نوعي آب حيات يا به نوعي در ارتباط با آب حيات به حساب مي‏توان آورد.

منابع:

^{اسماعيلي، حسين (1381) داستان زال از ديدگاه قوم‏شناسي، تن پهلوان و روان خردمند، به کوشش شاهرخ مسکوب، چاپ دوم، تهران، طرح نو.}

^{بهار، مهرداد، (بي‏تا)، «ورزش باستاني ايران و آيين مهر»، فرهنگ و زندگي. ش 10.}

^{بهزادي، رقيه (1382) آرياها و ناآرياها در چشم‏انداز کهن تاريخ ايران، چاپ اول، تهران. انتشارات طهوري.}

^{پورداود، ابراهيم (1356) پشت‏ها، جلد دوم، انتشارات دانشگاه تهران.}

^{جلالي دهکردي، مريم (1369) «همسر گزيني در ايران باستان و شاهنامه». در پيرامون شاهنامه، به کوشش مسعود رضوي، چاپ اول، تهران، انتشارات جهاد دانشگاهي دانشگاه تهران.}

^{خالقي مطلق، جلال (1372) سخن‏هاي ديرينه، به کوشش علي دهباشي، چاپ اول، تهران، نشر افکار.}

^{دارمستتر، وجوه مشترک ميان مهابهارات و شاهنامه، ترجمه جلال ستاري، هنر و مردم، ش 153/ 154.}

^{دوبوکور، مونيک (1376) رمزهاي زنده‏جان، ترجمه جلال ستاري، چاپ دوم، تهران، نشر مرکز رستگار فسايي، منصور (1369) «روايتي ديگر در مرگ رستم». فرهنگ، کتاب هفتم.}

^{رضي، هاشم (1380) حکمت خسرواني، چاپ دوم، تهران، بهجت.}

^{شايگان، داريوش (1375) اديان و مکتب‏هاي فلسفي هند، جلد اول، چاپ چهارم، تهران، انتشارات اميرکبير.}

^{فردوسي، ابوالقاسم (1382) شاهنامه، چاپ ششم، تهران، قطره.}

^{قبادي، حسين‏علي و عليرضا صديقي (1385) «مقايسه ساختاري خويشاوند کشي و خويشاوند آزاري در شاهنامه و مهابهارات»، پژوهش‏هاي ادبي، ش 11.}

^{قرشي، امان‏الله (1380) آب و کوه در اساطير هندو ايراني، چاپ اول، تهران، هرمس با همکاري مرکز بين‏المللي گفتگوي تمدن‏ها.}

^{مهابهارات (1380) ترجمه مير غياث‏الدين علي قزويني، تصحيح محمدرضا جلالي ناييني، چاپ دوم، تهران انتشارات کتابخانه طهوري.}

^{واحد دوست، مهوش (1379) نهادينه‏هاي اساطيري در شاهنامه فردوسي، چاپ اول، تهران، سروش.}

حسينعلي قبادي/عليرضا صديقي

تنظيم:بخش ادبيات تبيان