مهم ترین مکاتب و دوره های فقهی شیعه
سلام خدا بر اهل قم باد، و رحمت خدا بر اهل قم باد، خداوند بلاد قم را از باران سیراب كند، و بركات برایشان نازل فرماید. پس گناهان ایشان را به حسنات تبدیل سازد. ایشان اهل ركوع، سجود و خشوع و قیام و روزه هستند. آن ها فقیه و عالم هستند. ایشان اهل دین، ولایت، و عبادت نیكوی خداوند هستند.
دوره سوم. مكتب قم و ری:
آغاز این دوره از غیبت كبرا (قرن چهارم) شروع و تا نیمه اول قرن پنجم ادامه می یابد. در این دوره، فعالیت های بحث، تدریس و كتابت به دو شهر قم و ری منتقل شد و استادان بزرگ در فقه شیعه به وجود آمدند و تأثیرات بزرگی در فقه امامی ایجاد كردند. قم از زمان ائمه اطهار(علیهم السلام) به عنوان «شهر ولایت» و «عُشِّ آل محمد(صلی الله علیه وآله)»، «حصن شیعه» و یكی از مهم ترین شهرهای شیعه شناخته می شده است و روایات متعددی در تعریف و تمجید از این سرزمین مقدس وارد شده است: ـ «اِنَّ البلایا مَدفوعَةٌ عَن قم و اَهلِها»;40 بلاها از شهر قم و اهل قم دفع شده است.
ـ روی عن امیرالمؤمنین(علیه السلام): «انّه قال: سَلامُ اللّهِ عَلی اهلِ قم، وَ رَحمَةُ اللّهِ علی اهلِ قم، سَقَی اللّهُ بِلادَهُم الغیث، و تنزل علیهم البركات فیبدل سیئائهم حسنات، هُم اهلُ ركوع و خشوع و سجود، و قیام و صیام، هم الفقهاء العلماء، هم اهل الدین و الولایة و العبادة و حُسن العبادة»; امیرالمؤمنین(علیه السلام)فرمود: سلام خدا بر اهل قم باد، و رحمت خدا بر اهل قم باد، خداوند بلاد قم را از باران سیراب كند، و بركات برایشان نازل فرماید. پس گناهان ایشان را به حسنات تبدیل سازد. ایشان اهل ركوع، سجود و خشوع و قیام و روزه هستند. آن ها فقیه و عالم هستند. ایشان اهل دین، ولایت، و عبادت نیكوی خداوند هستند.
شهر ری نیز سرزمینی آباد بود كه مدارس، مكاتب، علما و فقهای زیادی در آن وجود داشت. دلیل انتقال مكاتب فقهی شیعه از عراق به ایران آن بود كه فقهای شیعه و علمای دین در سرزمین عراق تحت آزار و اذیت عباسیان قرار داشتند و دو شهر قم و ری مكان امنی برای نشر علوم اهل بیت(علیهم السلام) به شمار می رفتند.
برخی رجال مهم این دوره:
1. علی بن ابراهیم، وی استاد شیخ كلینی در علم حدیث است. دو كتاب معروف او عبارتند از: قرب الاسناد و الشرایع.
2. محمدبن یعقوب كلینی، وی معاصر علی بن حسین بابویه (پدر شیخ صدوق) است. كلینی مؤلف كتاب الكافی است كه هفت جلد بوده و روایات بسیاری در ابواب مختلف جمع آوری شده است. كافی از كتاب های مهم حدیث به شمار می رود.
3. ابن قولویه (285ـ368 هـ. )، وی از اصحاب ثقه و از بزرگان حدیث به شمار می رود.
4. آل ابن بابویه، بیت آل ابن بابویه، یكی از بیوت مهم فقه و حدیث در قم به شمار می رود كه رئیس آن علی بن بابویه (پدر شیخ صدوق) است. وی دو فرزند به نام ابوجعفر محمد (مشهور به صدوق) و ابوعبداللّه حسین (برادر صدوق) داشت كه هر دو از بزرگان فقه و حدیث به شمار می روند. بنا به نقل علّامه حلّی، مرحوم صدوق دارای سیصد تألیف است و مهم ترین كتاب وی مَن لایحضره الفقیه است كه یك دائرة المعارف جامع در حدیث به شمار می رود.
ویژگی های مهم دوره سوم:
1. توسعه در تدوین، جمع و تنظیم احادیث; پیشتر و در دوره های سابق، روایات به صورت شخصی و بر اساس سلیقه راویان جمع آوری می شد. در حالی كه در دوره سوم تحولی شگرف در این زمینه به وجود آمد و دو كتاب الكافی و من لایحضره الفقیه شاهدی بر این مدعاست.
2. تدوین كتب فقهی جدید; سؤالات و پرسش هایی كه از فقها می شد، تحت عنوان: «الرسائل الجوابیه» و مانند آن جمع آوری گردید. در كتاب هایی مانند الذریعة و رجال نجاشی اسامی هزاران نوع از این رسائل آمده است. با این حال، این كتب فقهی به صورت بسیط و ساده بود و فقها سعی می كردند در پاسخ سؤالات مطرح شده، تنها روایات معصومان(علیهم السلام)را بیان كنند و در آن ها فروعات فقهی كثیر و متنوع كمتر دیده می شود. فتاوای مطرح شده در غالب موارد، نصوص و متن روایت بود. برای مثال، می توان از این كتاب ها نام برد: المنع و الهدایة نوشته صدوق، رساله علی بن بابویه قمی به فرزندش صدوق و رساله جعفربن محمدبن قولویه.
نوشته محمدمهدي كريمي نيا
تنظیم برای تبیان حسن رضایی گروه حوزه علمیه
منبع:مجله معرفت، ش93، ص43-59، مقاله تاريخ فقه و حقوق،