می من شرح هفتاد و دو آیه‌ست

فصلی از یک مثنوی: علیرضا قزوه

شب امشب شور شیرینی‌ست در من

نماز گریه تسکینی‌ست در من
به جوش آمد دوباره خون مردی
تو اما ای دل غافل، چه کردی؟
بخوان امشب به آهنگ جدایی
«کجایید ای شهیدان خدایی»
کجایی ای شب مجنون، کجایی؟
گل‌افشان خدا و خون، کجایی؟
میی خواهم که دیگرگون شوم باز
سحر آوارة «مجنون» شوم باز
می من شرح هفتاد و دو آیه‌ست
می خمخانة «هور» و «طلایه»‌ست
چه غم میخانه گر آتش بگیرد
دعا کن می نمیرد، می نمیرد
می من سطری از «حرمان هور» است
می من سورة‌ «والفجر» و «نور» است
می جوشیده با خونِ گل یاس
می خورشید رنگِ دشت عباس
می روزی که بستان را گرفتیم
کلید این گلستان را گرفتیم
چه می‌شد اشک ما تفسیر می‌شد
شبم شبهای «بهمنشیر» می‌شد
شبی احرام‌پوش می به دستی
به من گفتا: «چرا در خود نشستی؟»
به جانم ریخت مستی، هفت‌ باری
به او گفتم: «بچرخم؟» گفت: «آری!»
به او گفتم: «بچرخم؟» چرخ «می» زد
به او گفتم: «بخوانم؟» خواند، نی زد
چه می‌دیدم؟ خودم مست و سرم مست
دلم در چرخ اول رفت از دست
دلم ناگاه با یک سوزن آه
میان چرخ چارم ماند از راه
به قدر هفت شب می خورده بودم
میان چرخ هفتم مرده بودم
مرا از من گرفت، از من جدا کرد
تمام سعی را با من صفا کرد
مرا تا پای کوه «رحمت» آورد
به جان من جهانی حیرت‌آورد
غروب روز هشتم وقت رفتن
جهانی بود از غربت دل من
قیامت را سواد جاده دیدم
جهان را خیمه‌ای افتاده دیدم
همان شب بود که کوچیدم به «مشعر»
قیامت بود آن صحرای محشر
«مطوّل» بود دردم، «مختصر» شد
و ناگاه آن شبِ کوتاه، سر شد
به کویش سال‌ها لبیک خواندم
شبی در مشعر مویش نماندم
دلم در چاه حالی مبهم افتاد
همان شب پلک دل روی هم افتاد
نشد آن شب نخوابم، می بنوشم
نشد یک شب شبیه می بجوشم
شب مستی چرا از جوش ماندم
قیامت دیدم و خاموش ماندم
خوشا آنان که چرخیدند در خون
خدا را ناگهان دیدند در خون
به پای دوست، دست از دست دادند
حسین آسا به پایش سر نهادند
چو «ابراهیم همت» در منا باش
سراپا غرق در نور خدا باش
اگر نمرود، آتش زد به جانش
گلستان شد همه روح و روانش
اگر شوق خدا داری چنین کن
صفا و سعی در میدان مین کن
بیا چون «میثمی» عبد خدا باش
به شوق کعبه‌اش در کربلا باش
چقدر این آسمانی خاک، زیباست
به دنیا گر بهشتی هست، این جاست
فدای همت عرفانی تو
به قربان می «چمرانی» تو
مگو چمران، بگو غیرت، بگو درد
بگو تنهاترین، عاشق‌ترین مرد
بخند ای گل که فردا سربلندی
بخند ای که گل که حق داری بخندی
«بروجرودی» جوانانی خداجوش
همه با یک جهان فریاد، خاموش
«بروجرودی»، «جهان آرا» و «همت»
«محمّد» های کوی عشق و غیرت
کجایید آی مردان خدایی
طمع دارد سلام روستایی
در این شبهای غم، شبهای غربت
ز ما دستی بگیرید ای جماعت
بیا تا جام مرآتی بگیریم
می از دست «محلاتی» بگیریم
بده جام «جهان آرا» پسندی
شراب سرخوش مولا پسندی
ز گُردان جنون، گُردی بپرسید
غم ما را از «افشردی» بپرسید
چو «عاشورا» ییان آسمانی
خدا مردان آذربایجانی
کسی در عشق مانند شما هست؟
شما، آه ای برادرهای سرمست!
چو "مهدی" عاشقی بی‌ادعا نیست
به «زین‌الدین» قسم، مثل شما نیست
تو را در هور دیدم غرق نوری
کجا خورشید دارد سنگ گوری
تو را در آتش می خاک کردند
همه مستان گریبان چاک کردند
اگر «مهدی» شدی چون «باکری» باش
اگر خواهان حُسنی، «باقری» باش
«حسن» رازی که در خاکش سپردیم
دریغا پی به معنایش نبردیم
حسن یعنی حسینِ صبرپیشه
شهیدِ کربلاهای همیشه
حسن گفتی، حسینی‌تر شد این دل
به یاد کربلا، محشر شد این دل
چه دید آن روز؟ قرآن روی نیزه
«حسینِ» کربلاهای هویزه
رجز می‌خواند و می‌چرخید مستی
میان نیزه‌ها قرآن به دستی
حسینِ من ابوالفضلی دگر بود
صدایی تابناک و شعله‌ور بود
فنا معنا ندارد در «بقایی»
کجایید ای شهیدان خدایی؟
به حقّ حق، به حقّ «تندگویان»
شهید تازه‌ای از من برویان
«زجانان مهر و از ما جانفشانی‌ست
جواب مهربانی، مهربانی‌ست»
دلم دلتنگ مردان صمیمی‌ست
مرید «حاج عباس کریمی»‌ست
چه ماند از او بجز مشتی غریبی؟
چه ماند از او؟ همین قرآن جیبی
تو چون موسی گذشتی از دل نیل
و من گرم مفاعلین مفاعیل
خوشا آنان که تا او پر گرفتند
حیات تازه‌ای از سر گرفتند
خوشا صهبای «ستاری» گرفتن
سحر شولای بیداری گرفتن
من امشب جام بالایی گرفتم
میی از دست «بابایی» گرفتم
می گلرنگ بالایی پسندی
می «عباس بابایی» پسندی
به «زین‌الدین» قسم اهل نبردیم
اگر سر رفت از دین برنگردیم
خوشا «کلهر» نژادان جوانمرد
خوشا اسطوره‌های غیرت و درد
اگر «فهمیده» را فهمیده بودیم
همه شیران میدان دیده بودیم
به حق «عاصمی» مردانِ عاشق
خرابم کن چو گردان شقایق
تو یادت هست در شبهای پاوه
«چراغی» آسمانی بود «کاوه»
شما از عشق، یکدم برنگشتید
شهید کربلای چار و هشتید
شهیدان سوره والفجر هشتند
که چون آب از دلِ آتش گذشتند
شب والفجر کارم با خود افتاد
دلم یاد امام هشتم افتاد
چقدر اروند رنگ نیل دارد
چقدر این لشکر «اسماعیل» دارد
شهادت را چو اسماعیل عطشان
تمام روزهاشان عید قربان
به حیدر سیرتان لیله‌القدر
به «اسماعیل»‌های لشکر «بدر»
به گلگون پیکران لشکر «نصر»
به حق سورة «والفتح» و «والعصر»
الهی گوشة‌ چشمی به ما کن
به ما حال مناجاتی عطا کن
تمام «قدسیان» «خوش‌سیرتانند»
دل ما را به آتش می‌کشاندند
به یاد بچه‌های «لشکر هفت»
قرار از دل شد و خواب از سرم رفت
من امشب قصد آن دارم که با سوز
به شبهایم ببخشم جلوه روز
بجویم جرعة جام شما را
چراغانی کنم نام شما را
به یاد بچه‌های تیپ «قائم»
دو چشمم چشمة‌ اشک است دائم
خوشا آنان که همچون شرزه شیرند
بلانوشان تیپ «الغدیر»‌ند
چه گردانی همه ماه و ستاره
همه در عشق بازی، «دستواره»
«من از دنبال ایشان می‌دویدم
چو گرد کاروان از ره رسیدم»
جرس بر هم زدم آن شب دوباره
خدا بود و من و ماه و ستاره
جرس بستم به محمل، محمل درد
شبی که ماه با من گریه می‌کرد
به حقِ «یا محمّد! یا محمّد»
توسل کن بیاید «حاج احمد»
بیا در اوج زیبایی بمیریم
دم مردن «تجلاّیی» بمیریم
افق چا‌کدل خونین جگرهاست
سحر جا پای مفقود‌الاثرهاست
بیا و مرتضایی کن دلت را
خدایی کن، خدایی کن دلت را
شهیدی بود چون «آوینی» این دل
چرا شد غرق در خودبینی این دل
شکسته تارِ من چنگی بیاور
شراب «زارعی» رنگی بیاور
می «احمد» تباری دوست دارم
خراسانی دو تاری دوست دارم
بگو بارانِ پی‌درپی بیاید
سحر ناگاه سیل می بیاید
بیا ساقی که توفانی‌ست حالم
عطشناکِ میِ «یوسف» خصالم
شبی که یوسفم یاد از وطن کرد
نگاهم بوی پیراهن به تن کرد
سرم خواب اجل دارد دوباره
دلم شور غزل دارد دوباره
دل من یوسفِ افتاد در چاه
رسن کوتاه و طول عمر کوتاه
بیا ای یوسفِ افتاده در چاه
ببر با جلوه‌ات رنگ از رخ ماه
خوشا مردان مردی چون «کله‌دوز»
همه داغ و همه درد و همه سوز
کجایی یوسف ثانی، کجایی؟
خدا مردِ خراسانی، کجایی؟
تو را چیدم میان دست‌چین‌ها
کجایی یوسفِ یوسف‌ترین‌ها
عزیزِ جانِ من! یوسف‌ترینم
بده مشقی به طفلِ عقل و دینم
بیاموزم اصول‌الدّین مستی
که غرقم در سرابِ خودپرستی
هوس، گرگی‌ست افتاده به جانم
چگونه سورة «یوسف» بخوانم
برادرهای من! امشب بمانید
برایم سورة یوسف بخوانید
چو ماهی بی‌تکلف بود یوسف
درون چاه، یوسف بود، یوسف
کجا یوسف اسیر چاه تن شد
به هر گامی خلیل بت‌شکن شد
چرا ما ماه کنعانی نباشیم
چرا ما یوسف ثانی نباشیم
چرا ما چشم یوسف بین نداریم
مسلمانیم و درد دین نداریم؟!
تو نور چشم یوسف بین ما باش
بیا و چلچراغ دین ما باش
چه زنگی شد دل کنعانی ما
هوس رنگ است یوسف خوانی ما
دلِ تو یوسف این خازن و خان
دل ما قحط پروردانِ کنعان
در این قحطی تو با ما باش، یوسف!
عزیزِ مصرِ دلها باش، یوسف!
همه افتاده مجروحان چاهیم
ببخشامان که لبریز از گناهیم
برادرهای شمعونی نسب، ما
یهوداهای محروم از ادب،‌ ما
چه سازد دَلوِ شعرِ کوچکِ ما
صدای نی ندارد، سوتک ما
ندانستیم آخر قدر این سیم
به ده درهم تو را کردیم تسلیم
تو را دادیم ما آخر به دنیا
امان از بازیِ امروز و فردا
شبیه آب می‌جوشید یوسف
همیشه ساده می‌پوشید یوسف
زلالی، وامدارِ سادگی‌هاست
بسی معراج در افتادگی‌هاست
بیا یوسف! نماز شب بخوانیم
کنار یازده کوکب بخوانیم
بخوان تا خاک، بوی گل بگیرد
چمن در کف، سبوی گل بگیرد
زمین پر می‌شود از بوی یوسف
دل خود را روان کن سوی یوسف
بیا مُشکی ببر از مصر خالش
بیا حسنی بچین از روی یوسف
نخواهم داد در سودای زلفش
جهانی را به تار موی یوسف
سحر خورشید همچون نابرادر
خجالت می‌کشد از روی یوسف
نسیم صبح اگر باشد معطر
نمازی خوانده در گیسوی یوسف

جنگ لفظی بین کودک فلسیطینی و یهودی

در آستانه روز جهانی قدس:

کودک یهودی  : پدر من به من گفته شما شرور،تروریست،خونخوار،وحشی و حیوان صفت هستید!

کودک فلسطینی:پدر من به من چیزی نگفته آخه پدر تو اونو کشته!

قضاوت با شما کی تروریسته؟

پیشبینی فروباشی رژیم صهیونیستی حتی در افکار جهانی

سبحان

راهکارهای تقویت فرهنگ ایثار و شهادت در بین دانش آموزان و دانشجویان
کلمات کلیدی : فرهنگ، ایثار، شهادت، آموزش، دانش پژوه
نویسنده : فرانک بهمنی
چکیده
تبیین وشناساندن فرهنگ ایثار وشهادت از مکانیزم های دفاعی اسلام برای تسلیح جامعه در برابر هجوم فرهنگ های غیرخودی است. ایثارگری وشهادت طلبی نقش بسزایی درحفظ دین وارزشهای آن واستقلال کشور ایفا می کند . مراکز آموزشی درسطوح مختلف آن بستر مناسبی برای ایجاد ون هادینه کردن فرهنگ صحیح می باشند زیرا از ابزارهای نفوذ فرهنگ، تغییر نگرش در افراد آن جامعه است و قشر دانش پژوه(دانش آموزان و دانشجویان) به جهت خصوصیات روان شناختی، اثر پذیرترین گروههای جامعه هستند که بیشترین ومفیدترین اوقات خود را در مراکز آموزشی می گذرانند. لذا با برنامه ریزی وسیاست گذاری های علمی و جامع،می توان فرهنگ ایثارگری وشهادت را دراین مراکز به سطح قابل قبولی ارتقاء بخشید.
نگارنده دراین مقاله سعی نموده با تاکید بر مفهوم حقیقی ایثار و شهادت و توسل به توانمندی و تاثیر گذاری محیط آموزشی بر دانش پژوهان، با ارائه راهکارهایی علمی و بنیادین درجهت این برنامه ریزی گام بردارد . روش تحقیق توصیفی- تحلیلی است و نگارنده سعی کرده است با استفاده از آیات و منابع اصیل اسلامی به تبیین بحث بپردازد.
مقدمه
فرهنگ وادب هر ملتی سرمایه بی نظیری برای تثبیت نظام ارزشی وکسب استقلال و هویت جوانان ونوجوانان آن ملت است ، از سویی برای استقلال ابدی یک ملت ثبات فرهنگ براساس اعتقادات اصیل اخلاقی وباورهای قلبی افراد آن ملت لازم وضروری است واز سوی دیگر واقعیت های معنوی منبع نامحدودی از نیروی ایمان، قدرت معنوی واستقلال شخصیتی وفکری را دراختیار انسان می گذارد وانسان براساس چنین قدرت های معنوی می تواند به سوی نقش آفرینی مثبت در اجتماع حرکت کند، ایثار کردن وقبول شهادت از برترین ارزشهای معنوی فرهنگ اسلامی است که درتثبیت استقلال کشور وهویت دینی و ملی آنان نقشی بی بدیل دارد. ایثارمقام انسانی فوق العاده باشکوهی است که اسلام آن را ستوده وآن را درآیات و روایات متعددی بیان کرده است .الَّذین آمنُوا وهاجروا و جاهدوا فی سبیلِ اللهِ بِاَموالهِمِ و اَنفُسهِم اعظَم درجةً عند اللهِ و اولئک هم الفائزونَ (توبه/2 و 3 )
آنچه در این زمان اهمیت دارد انتقال این ارزشها ودانشهای دینی واسلامی به نسل های پس از این است ونخستین راه درانتقال فرهنگ ازیک نسل به نسل دیگر، تعلیم وتربیت برخوردار از دانش ومعرفت، با استفاده از ریشه های ملی و بومی است .(قهرمانی، 1388 ، ش 34 و 33 ، ص 32 ). ضمن آنکه تحولات پرشتاب کنونی در عرصه فرهنگ جهانی بسیاری از نگرش ها و روش های رایج تربیت دینی ما را تغییر داده است. اما درعین حال نقش نهادهای گوناگون اجتماعی از قبیل آموزش وپرورش ، خانواده، رسانه ها و ... درانتقال فرهنگ پایدار وصحیح ،خصوصاً ایثار وشهادت، مؤثر وپراهمیت می باشد . در این میان نقش دستگاه های آموزشی چون آموزش وپرورش که مسئولیت میلیونها دانش آموز را برعهده دارد ودانشگاه با هزاران دانشجو، خطیرتر از همه دستگاهها ونهادهای دیگر خواهد بود.
2- تعریف فرهنگ
مرور ادبیات واژه فرهنگ این مطلب را به ذهن متبادر می سازد که تعریف روشن ومورد تواقفی در مورد فرهنگ وجود ندارد . لکن مفهوم رایجی که امروزه از واژه می باشد. کروبر 1 وکلاکن 2 با (CULTURE) فرهنگ برداشت می شود فرهنگ به معنای مرور بالغ برصد وشصت وچهار تعریف از فرهنگ بیان می دارند که فرهنگ مجموعه ای پیچیده از علوم، دانش ها، هنرها، افکار، اعتقادات ، آداب، سنن وقوانین اجتماعی و مقررات هستند که برجامعه حاکم است ومورد پذیرش اعضای آن می باشد) قهرمانی، 1388 ،ص 31 و رک بیرو، 1370 ، ص 77 ).بنابراین فرهنگ عبارت است ازمجموعه ویژگی های، معنوی، فکری واحساسی متمایزی که مختص یک جامعه یا گروه اجتماعی است)همان)
از سوی دیگر در تمام جوامع بشری، ارزش هایی وجود دارد که بنیان اصلی فرهنگ آن جامعه می باشد. اهمیت وجایگاه این ارزش ها به گونه ای است که هر ملتی، هویت وحیات اجتماعی وسیاسی خود را درپای بند واحترام به آنها وانتقال کامل آن به نسل های آینده می داند. سرزمین شکوهمند ایران با فرهنگی برخاسته از هویت دینی، پیشرو در ارائه طرحی جامع درانتقال ارزشها می باشد وایثار وشهادت یکی از این ارزشها است که مقارن با تاریخ کبیر آن است وپس از واقعه ی عاشورا اعتبار وارزش این فرهنگ در نزد مسلمانان از جمله ایرانیان، مقام والایی یافته است. برای تبیین دقیق حوزه های فرهنگ می توان آن را به سخت افزاری و نرم افزاری تقسیم نمود:
1- فرهنگ سخت افزاری: شامل ابزارها واشیایی که ساخته شده وبه ارث گذاشته شده است.
2- فرهنگ نرم افزاری: شامل رسم ها، اعتقادات، علوم وهنر است وکودک ابتدا با فرهنگ سخت افزاری یعنی اشیا وابزارهایی که هر کدام معنایی دارند سروکار می یابد وپس از رشد عقلی با فرهنگ غیرسخت افزاری یعنی مفاهیم انتزاعی چون اخلاق، نژاد ، طبقه، آداب و رسوم و... آشنا می شود وآنها را می پذیرد وتأثیر این دو جنبه در شخصیت افراد و رفتارهای آنان انکارناپذیر است . مثلاً اختراع ابزارهای دقیق مانند ساعت ،کامپیوترها و...سبب شده مردم دانسته ویا ندانسته به علت ارتباطی که با این ابزارها دارند دچار حساسیت نسبت به زمان ومکان شده اند. اندازه گیری مفهوم خاص یافته است وعملاً رفتارهای اجتناعی ویژه ای برانگیخته است، که در نتیجه پدیده های فرهنگی جدیدی را به دنبال آورده است. بنابراین ابعاد معنوی ومادی فرهنگ بریکدیگر اثر می گذارند واز هم اثر می پذیرند.در تلاش برای انتقال فرهنگ ایثار و شهادت باید به هر دو جنبه فرهنگ، سخت افزاری و نرم افزاری توجه نمود . زیرا در ارائه راهکارها ما را به تمام جوانب راهنمایی می نماید. 3
2-1 فرهنگ ایثار
کلمه ایثار باب افعال از ماده آثر یوثر به معنای او را بر خود برگزید و برتری داد)جر، 1363 ،ج 1،ص 2 (این کلمه، معنای بذل وبخشش، ترجیح دادن بعضی بربعضی دیگر، گذشت کردن از حق خود برای دیگران (رک دهخدا، 1376 ،ج 3 ،3166) علامه مهدی نراقی در جامع السعادات می فرماید:
»برترین درجات جود وسخاء ایثار است وآن عبارت است از جود وبخشش مال با وجود نیازواحتیاج به آن. خدای سبحان درمدح اهل ایثارمی فرماید: »ویؤِثرُونَ علی اَنفُسهِم ولَو کانَ بِهِم خَصاصه « (حشر/9) وآنان را بر خود مرجح می دارند اگر چه خود نیازمند باشند و رسول خدا(ص) فرمود:" أَیما امرِء اشتَهی شَهوةَ فَرَد شَهوتَه و آثرَ علی نَفسه غَفرَله ." هر مردی که چیزی را بخواهد وخود را از آن خواهش نگاه دارد ودیگری را بر خود ترجیح دهد آمرزیده می شود".( نراقی، 1384 ،ج 2 ،ص163)
بنابراین ایثارگاهی با بذل مال یا کار وتلاش بیشتر انجام می گیرد، ودربعضی موارد ایثار با نثارجان در راه خدا صورت می گیرد که شهادت نام دارد. »ومنَ النّاسِ من یشری نَفسه ابتغاء مرضات اللهِ« . (بقره /207) در میان مردم کسانی هستند که درجستجوی خشنودی خدا ازجان خویش می گذرند. اهل بیت وشیعیان آنها همواره کوشیده اند تا حدامکان از این فضیلت پاسداری کنند.
2-2 فرهنگ شهادت
مجموعه ای از اعتقادات وآموزه هایی که بنیان شکل گیری روحیه ی شجاعت، مبارزه و جهاد در راه خدای متعال ونهایتاً کشته شدن در راه ایمان وعقیده است . در فرهنگ اجتماعی ،سیاسی واقتصادی اسلام، ایثار واز خودگذشتگی به عنوان اوج وارستگی انسان ونشانه قرب بشر به خداوند متعال است واگر ایثار واز خود گذشتگی با نثارجان در راه خدا باشد، شهادت تلقی می گردد، واقعه ی عاشورا، اوج ایثار و رسیدن به مقام شهادت است که سرشار از نکات زندگی ساز برای همه انسانهای آزاده جهان می باشد . شهادت مرگ آگاهانه ومقّدس وهدفمند است. »ولاتحسین الذین قتلوا فی سبیل الله امواتاً بل احیاء عندربهم یرزقون. « (آل عمران/189 ((رک جنتی،1382،ص 185وصابری یزدی،1375،ص 351 ).
2-3 تعریف تربیت
در لغت رب- رب القوم از آن قوم نگهداری کرد،رب الصبی :کودک را پرورد تا بالغ شد .(جر، 1363 ،ج 1) تربیت به معنای پرورانیدن ،آداب اخلاق را به کسی آموختن.(معین، 1371 ،ج 1،ص 1063 ) رشد دادن، هدایت کردن در مسیری مشخص وبه فعلیت رساندن است ومی توان آن را پرورش دادن قوای روحی وجسمی برای رسیدن به کمال مطلوب دانست یا آنکه ایجاد کننده صفات پسندیده وملکات فاضله شمرد . مراقبت سالم از حیات درحال رشد، تغییر در شخص به منظور درک مسائل و زمینه سازی مطلوب برای استقلال فکری نیز تعریف دیگر آن است. (رک مدنی، 1386 ،ص 129 و 91- رودگر، 1386 ،ص109 )

درتربیت دینی اصل بینش، گره زدن ایمان با عنصر عقل وعشق وقراردادن انسان در مسیرجذبه الهی وحیات طیبه است تا روابط انسان با خدا، خود وجهان در پرتو رابطه با انسان کامل که مربی ومعلم حقیق است، تنظیم شود .(رودگر ، 1386 ،ص92 ) درواقع برای رسیدن به حقیقت دینداری بایستی تمامی رهنمودهای دینی سامان یابد تا بتوان شخص را به معنای حقیقی مؤمن دانست )مدنی، 1386 ،ص )
3- ارتباط نهادهای آموزشی با فرهنگ عمومی
» آموزش « و » تدریس« در اصلاح به معنای هرگونه فعالیتی است که از جانب یاد دهنده به منظور ایجاد یادگیری دریادگیرنده انجام شود. یادگیری هدف آموزش است . فرایندی است که از گذر تجربه، تمرین، تغییرات تدریجی ونسبتاً پایدار در رفتار فرد به وجود می آید. آموزش ویادگیری معنایی عام وگسترده دارد وآموزش های رسمی، غیررسمی ، مستقیم وغیرمستقیم یا هرگونه تلاش به منظور ایجاد یادگیری را در برمی گیرد)رک.نصیری، 1386 )
قبلاً بیان شد که منظورازتربیت رشد وهدایت کردن وبه فعلیت رساندن قوای روحی وجسمی برای رسیدن به کمال مطلوب است. بنابراین مبانی تعلیم وتربیت عبارت است از : اندیشه ها ونگرش های معرفت شناختی، جهان شناختی، انسان شناختی وارزش شناختی که .( با واقعیت های نظام هستی پیوند دارند)رک ساجدی، 1386 ،ش 42 ،ص 4 )
اصول تعلیم وتربیت »بایدهای« کلی است که از دل مبانی زاده می شوند یا قواعدی، است که مربیان با ملاحظه مبانی واهداف باید به کار گیرند . بی تردید تربیت انسان به هر شیوه ای ممکن نیست، بلکه امکانات ومحدودیت های وجودی واجتماعی، اقتصادی راهکارهای ویژه ای را می طلبد . شناخت مبانی، مربی را دراستفاده ازقواعد واصول مناسب برای نیل به اهداف تربیتی مدد می رساند، ضمن آنکه استفاده از شیوه و روش مناسب ما را به راهبردهای علمی وتأثیر گذار نزدیک می سازد.
بسیاری از صاحب نظران علوم دینی، جامعه شناسان وروانکاران از ضعف وکمرنگی ارزشهای دینی و اخلاقی ونیز ارزش های فرهنگی در برخی از محیط های آموزشی نگرانند. ضعف اهتمام به نماز یا نماز جماعت، دعا ومناجات وسایر شعایر مذهبی ودینی، عدم رعایت پوشش مناسب از سوی دختران وحتی پسران ، کم توجهی به حفظ حریم محرم و نامحرم وحدود شرعی روابط دختر وپسر، رواج پدیده مدگرایی، اقبال به برنامه های غیراخلاقی، الگوپذیری از الگوهای غربی ،رشد پدیده شوم اعتیاد وکشیدن سیگار در میان برخی از جوانان، ضعف انگیزش علم خواهی وفاصله گرفتن از فرهنگ ایثار و شهادت طلبی ... همه از آفت هایی است که در اثر عدم توسعه فرهنگ دینی وارزشهای بنیادینی چون ایثارگری وشهادت درمحیط های آموزشی و منابع آن ایجاد شده است . بنابراین سعی شده درنوشتار حاضر با توجه به امکانات موجود آموزشی ، و وضعیت دانش پژوهان، راهکارهای ارتقاء فرهنگی درخصوص فرهنگ ایثار وشهادت ارائه وتبیین گردد.
4- راهکارهای ترویج فرهنگ ایثار وشهادت
4-1 شناخت دانش پژوهان
اکنون مراحل مختلفی را که متصدیان واولیاء آموزشی کشور وعزیزمان باید در ترویج فرهنگ ایثار وشهادت رعایت نمایند، تا فرزندان انقلاب با فرهنگ ایثار وشهادت آشنا شده وآن را قسمتی از مقبولترین فرهنگ اجتماعی اسلام وانقلاب بدانند بیان می گردد.
اولیاء آموزشی وفرهنگی نیازمندند برای رسیدن به نتایج مطلوب در ترویج فرهنگ ایثار، ابتدا از ویژگی های این گروههای سنی کاملاً آگاه گردند. زیرا معرفت اولین گام برای نفوذ درافراد است .معرفت دانش پژوهان شامل زمینه های متنوعی می شود که ذیلاً مهمترین آنها نام برده می شود:
1- نیازهای اساسی روانی 2- استعدادهای اصلی 3- علائق وگرایشها 4- ویژگی های رشد 5- ضعفها وکاستیها.
4-2 توحید وخداباوری
نوع دیدگاه وعقاید اشخاص ، منش اخلاقی آنها را تشکیل می دهد. انسان آنگونه عمل می کند که باور دارد. بنابراین ساز وکار اصلاح مبانی از بهترین راههای اصلاح رفتار است. اصلاح مبانی به معنای اصلاح باورهای نادرست وتعمیق باروهای درست است ودر نظام ادیان ابراهیمی از جمله اسلام، توحید زیربنای اصلی این نظام هاست.
انبیای الهی اساس خودسازی ونخستین گام در راه تربیت انسان وتزکیه نفس و در نتیجه ایثارگری وشهادت طلبی را شناخت» توحید« وپالایش از شرک قرار می دادند . از این روآغاز دعوت وبن مایه تعالیم شان بر مدار توحید وکلمه طیبه »لا اله الا الله « بوده است. » وما ارسلنا من رسول الله نوحی الیه انه لا اله األاّ انا فاعبدون « (انبیاء/25( وپیش ازتوهیچ پیامبری نفرستادیم، مگر آنکه به او وحی کردیم که خدایی جز من نیست، پس تنها مرا بپرستید. توحید وخدا باوری از چند جهت با مبانی ایثار وشهادت پیوند می یابد، ازجمله :ارزش بخشیدن به آن، ایجاد انگیزه برای ایثار وتداوم آن،حمایت و تایید آن .( رک. نجارزادگان، 1386 ،ص 40 )
بسیاری از مسئولین و مربیان و استادان محترم در ترویج فرهنگ ایثار و شهادت تلاش می کنند با توجه به نگرش های نوین جوانان به مسائل دینی، آنها را موجه جلوه داده وبا ارزشگذاری افراطی در جوانان انگیزه ورغبت نسبت به این آموزه پرثمر ایجاد نمایند غافل از اینکه اصل واساس دین خداشناسی است وباید ابتدا در تعمیق باور خدا تلاش نمود . شهید مطهری می فرماید:
»مفاهیم اخلاقی در تربیت دینی توخالی نیستند... حق ،عدالت، ایثار، عفت، تقوا ... تمام اینها الفاطی توپر می باشد، پایه ومنطق ومبنا دارند، اساس مطلب این است که ما برای اخلاق چه منطقی به دست بیاوریم .آیا می توان غیر راه خداشناسی ومعرفه الله برای اخلاق، منطق مستدل پیدا کرد؟ ... پشتوانه واعتبار همه این مفاهیم خداشناسی است . اگرایمان نباشد، این مفاهیم مثل اسکناس بی پشتوانه است.« ( مطهری، بی تا، ص 286 و رک فروم، 1376 ،ص ( 33
در حقیقت هدایت افراد در گروه ایمان آنهاست."... وانَّ الله لَهاد الَّذینَ امنُوا األی صراط مستقیم" ( حج/54 )خدا کسانی را که ایمان آورده اند به سوی راه راست هدایت کننده است.
...» ومن یؤِمن بِاللهِ یهد قَلبه و اللهُ بِکُلِّ شَیء علیم« هرکس به خدا ایمان آورد قلب او را هدایت می کند، خدا به هر چیز داناست )رک. کلینی، بی تا، ج 3 ،ص 5-74 )
بنابراین اهم وظایف نهادهای آموزشی برای گرایش وقبول اصول ارزش اسلام از جمله ایثار وشهادت که رسیدن به بالاترین مراتب اخلاق اجتماعی در اسلام می باشد ،تعمیق باور صحیح نسبت به خدای رحمان وصفات عالی آن است.
4-3 شناخت شناسی فرهنگ ایثارگری
شناخت شناسی فرهنگ ایثارگری نکته مهم دیگری در اشاعه فرهنگ آن است . برای ثبات واشاعه فرهنگ ایثارگری درمراکز آموزشی،اولیای تعلیم تربیت وفرهنگ باید همواره درصددغنی سازی فهم دینی وشناخت، ملی باشند تا دربرابرشناخت وفهم فرهنگ غیرخودی مقاوم وفعال باشد. تاریخ با بهترین روش بیان فوق راتصدیق می کند .برای مثال شکست مغول وهضم آن درفرهنگ ایران نشان دهنده برتری این عامل است. دراینجا بازسازی وتوجه به دوشیوه شناخت که در( (www.shahed.isaar.ir رک ( بین دانش پژوهان نوجوان و جوان بیشترین سهم را در پذیرش فرهنگ ایثار وشهادت دارد آورده شده است.
4-3-1 شناخت از طریق پیامدهای رفتار
زمینه های شکل گیری شناخت باید روش ومستدل باشد .پیامدهای مطلوب در گزینش رفتار تأثیر بسزایی خواهد داشت وبخش عمده شناخت نوجوانان وجوانان از طریق پیامدهای رفتار ایثارگری شکل می گیرد، به عبارت دیگر رفتار ایثارگری وپیامد این رفتار مبنای استناد انسانها وقبول وپذیرش توسط افراد خصوصاً جوانان و نوجوانان است .دانش آموز ودانشجوی نوجوان وجوان، با توجه با پیامدهای رفتار استنباط می کنند که آیا آن رفتار با آن ویژگی فرهنگی تطبیق می کند؟ بنابراین اگر در فرایند شکل گیری شناخت از رفتار، تعارض پیش آید در فرد دو تمایل متفاوت وشناخت متعارض شکل می گیرد: 1- ایثارگری خوب است اما در جامعه پیامد های منفی دارد پس قابل پذیرش نیست . 2- رفتارمتناقض برخی ایثارگران این مطلب را القا می کند که ایثارگری تئوری ای است که قابل اجرا نمی باشد. بنابراین باید محیط اجتماعی ،آموزشی ما سیاست گذار بهترین پیامدها در رفتار ایثارگرانه باشد تا شناخت صحیح ومثبت ایجاد گردد.
4- 3-2 شناسایی عوامل اصلی رفتار ایثارگری
در این مرحله برجسته ترین عوامل رفتارهای ایثارگرانه باید به خوبی مشخص وتبیین گردد. محرک اصلی فرهنگ ایثارگری ایمان، مبارزه طلبی (جهاد)، رشادت و ازخود گذشتگی است. اگر بخواهیم این فرهنگ حفظ شود باید این محرک های برجسته در جامعه حفظ گردد . بنابراین اولیای آموزشی و فرهنگی جامعه همواره باید در صدد شناسایی محرک های اصلی رفتار ایثارگری بوده وهمان را به عنوان یک نکته محرک برجسته معرفی وتبلیغ نمایند تا محرک های برجسته غیرخودی ونامأنوس با فرهنگ ایثارگری )مثل جنگ طلبی یا تهور و بی باکی غیردینی وجاه طلبی ( جایگزین محرک اصلی نگردد .
4-3-3 شناخت ومعرفی کارکردهای فرهنگ ایثار وشهادت
معرفی کارکردهای فرهنگ ایثار وشهادت به نسل امروز اهمیت وارزش این فرهنگ را تبیین می کند و بیانگر لزوم حفظ وگسترش آن در تمام زمانها خواهد بود.فدا کردن جان برای حفظ ارزشها، عزّت بخشیدن به افراد جامعه، هم بستگی اجتماعی ، ایجاد روحیه ظلم ستیزی وعدالت طلبی در جامعه، حفظ استقلال تمامیت ارضی کشور درمقابل بیگانگان، ایجاد شور ونشاط وتحرک در بین افراد جامعه همگی از کارکردهای فرهنگ ایثار وشهادت درجامعه می باشد که طی برنامه های متفاوت باید برای نوجوانان وجوانان تبیین گردد.
4-4 ایجاد ارتباط رفتار ایثارگرانه نسل گذشته ونسلی فعلی
درتحقیق انجام شده توسط آخوندی( 1383 )مبنی بر سنجیدن پای بندی به دفاع در مقابل تهاجم بیگانگان جهاد 77 در صد پاسخ گویان با این ایده که پس از جنگ آرمان های جنگ و رزمندگان فراموش می شوند وبه این دلیل نباید جبهه رفت، مخالفت کرده اند و 16/8 درصد آن هم بی نظیر- گویا درتردید- بودند وتنها9/5 با این ایده موافق بودند )اخوندی، 1383 ، ص (145یعنی77% جوانان بی تردید درزمان جنگ حاضر به ایثار و فداکاری هستند، وانگهی ایثار مخصوص زمان جنگ ودر حوزه نبرد فیزیکی با دشمن نیست وایثار درغیر نبرد، گاهی از ایثار در میدان نبرد نیز مهم تر است. فرهنگ ایثار یعنی فرهنگ گذشت، فرهنگ زحمت وتلاش چنین فرهنگی درهرکسی به وجود آید باید وی را ایثارگرنامید.
چنانچه تجلی ایثار را فقط در زمان جنگ ومخصوص رزمندگان بدانیم، هر اندازه تلاش کنیم نمی توانیم فرهنگ ایثار را به نسل امروز منتقل کنیم. ولی اگر تجلی ایثار را رد غیر زمان جنگ هم صحیح بدانیم وجلوه های ویژه ایثار را در عصر حاضر نشان دهیم و این تجلی را از زاییده ایثار درجبهه بدانیم، پیوند نسلی ایجاد خواهد شد. بنابراین فرهنگ ایثار و شهادت بایستی باز تولید شود ودر تولید آن، از ایثارگری های زمان انقلاب و جنگ الگو بگیریم، دراین صورت هم فرهنگ جبهه را به نسل امروز انتقال دادیم و مناسبات نسلی را بر قرار نموده ایم وهم با تولید،فرهنگ نوین ایثار استمرارچنین فرهنگی را تضمین کرده ایم .
4-5 برنامه درسی
برنامه درسی در تربیت اسلامی وترویج ارزشهای آن را نمی توان به عنوان جزیره ای منفصل یا کم ارتباط با سایر عناصر مرثر در ترویج فرهنگ ارزشی اسلام وایثار وشهادت تلقی کرد. در تعلیم وتربیت نظام مند، برنامه درسی با سایرعناصردرهریک از مراحل طراحی، اجرا و ارزشیابی ارتباط دارد، تلاش دانشمندان تعلیم وتربیت اسلامی به پیشرفت وتوسعه سیاست های آموزشی، اهداف تربیتی، طبقه بندی وتألیف متون درسی منجر شده است. اما تعلیم آموزه های ایثارگری وشهادت به مثابه یک نظام که متکفل تحقق هدف های اصیل جامعه اسلامی است، کمتر مورد توجه بوده است . در متون تعلیم و تربیت اسلامی همه عناصر تعلیم وتربیت وارتباط آنها دریک چشم انداز نظام مند درن ظر آورده نشده وبه تربیت اسلامی به عنوان یک روش کامل زندگی پرداخته نشده است.(نلر، 1379،71-72 ). تفکر در خصوص برنامه درسی در ترویج فرهنگ ایثار وشهادت مستلزم، شناخت زوایای معرفت شناسی آن وبه ویژه مفهوم دانش ازیک سو ونظام ارزشی آن از سوی دیگر است. اکثر صاحب نظران تربیت اسلامی، برنامه درس را به عنوان محتوا در نظر آورده اند. اینان برنامه درسی را شامل فهرستی از محتوا، موضوعات یا مواد درسی تلقی می کنند. دراین دکترین ، منشأ ومنبع دانش نقش اساسی درتعیین وتفکیک محتوا برعهده دارد.در حالیکه خداوند مصدر ومنشأ هر دانشی است ،برخلاف دیدگاه سکولار ، که مبنای وحی را جهت تعیین وتفکیک برنامه درسی و محتوای آن نمی پذیرد "دراسلام یقین به حقیقت منزل،غیرقابل تردید است") جوادی آملی، 1361 ،ص 43 )
برنامه درسی منتج از سیمای انسان طبیعی(مادی)، انسان وجامعه را همان طور که هست درنظر می آورد و غالبا در خصوص محتوای برنامه بر دانش های این جهانی و نیازهای انسان در سطح من طبیعی که مبتنی بر غرایز و امیال است،تاکید دارد.در صورتی که برنامه درسی منتج از سیمای انسان آرمانی،محتوا را در جهت تربیت انسان و جامعه ای بهتر تدوین و سازماندهی می کند و غالبا درخصو ص محتوای برنامه بر علوم دینی، تعالیم ایثارگری وگذشت، شهادت واز خودگذشتگی جایگاه ویژه ای دارد زیرا بر رشد وتکامل معنوی وآرمان های اصیل انسانی سروکار دارد. (رک Haque،1993،ص37.(
بنابراین در تدوین برنامه درسی جامع ومتوجه به ارزشهای اسلامی (ایثارگری وشهادت طلبی) لازم است به جهت گیری سیمای انسان طبیعی وآرمانی توجه شود تا شکاف بین طبیعت با آرمان و واقع با ممکن با حداقل برسد. باید وسعت های وجودی آدمی آن طور که هست به عنوان مبنایی جهت تربیت انسان آن طور که باید به کار گرفته شود.(کرمعلیان و حسینی، 1383 ،ص69 )
4-6معلم وشاگرد
فقدان ارتباط عناصر تعلیم وتربیت با عمل موجب شده تا نظریه های ذهنی، انتزاعی وکم کاربرد در حوزه عمل فراهم آید. به منظور کاستن از این نقیصه اساسی ، توجه به رویکردهای جدید درخصوص عناصر تعلیم وتربیت اسلامی و به ویژه معلم و شاگرد ضروری است.رفع این نارسایی مستلزم کاستن از ذهن گرایی وتوجه بیشتر به حوزه کاربرد وعمل در فرهنگ ایثار وشهادت است. در هر نظریه تربیتی ایثار وشهادت، نقش وکنش معلم و شاگرد به دیدگاه آنها نسبت به ماهیت انسان وابسته است . مفروضاتی که معلم درباب ایثار وشهادت دارد بر رابطه معلم وشاگرد، نقش هریک ازآنها در فرایند آموزش، نوع برنامه، روش تدریس وفضای مدرسه مؤثر است.
براساس انسان شناسی اسلامی ساحت درون انسان دارای دو منزلت است : فطرت و طبیعت.معلم از یک سو باید در صدد مهار من طبیعی شاگردان و از سوی دیگر رشد و بالندگی من انسانی والهی آن ها را دنبال کند تا تحولات لازم ارزشی ،گستره زندگی دانش پژوه را دربرگیرد ودر اثر جریان مستمری از تبیین ارزشها وتربیت وربوبی شدن، به کمال نزدیک شود. ربوبی شدن انسان، که مجموعه کامل نهادینه شدن وبروز ارزشهای اسلامی است ،جریانی مستمر، مادام العمر ومستلزم همکاری اشخ اص ونهادهای مختلف هم چون خانواده، مسجد، مدرسه، اجتماع، و.... است. این جریان در درون ساخت های وجودی شاگرد ودانشجو رخ می نماید ودر این معناست که تعلیم وتربیت به خودسازی نزدیک می شود.) رک کرمعلیان، 1383 ،ص 70 )
علاوه بر این، طبق تحقیقات انجام گرفته معلم از با نفوذترین ومحبوبترین افرادی است که بر روی شاگردانش می تواند تأثیر بگذارد واین تأثیر گذاری درسنین پایین تر بیشتر می باشد. یک بررسی علمی نشان می دهد که قریب 35 درصد از کودکان درهفت سال دوم زندگی دوست دارند همانند معلم خود باشند .(رک، مجموعه مقالات همایش معلم، فرهنگ وتوسعه، 1380 ).ودانش پژوه درصورتی معلم خود را به عنوان اسوه ی اخلاق وایثار می پذیرند که او را دارای غنای علمی ومعرفتی واخلاقی بدانند. بنابراین معلمان اگر رفتاری بر اساس شناخت عمیق از فرهنگ ایثار وشهادت داشته باشند که قرین با مهرو عطوفت اسلامی گردد ، می تواننداسوه های بسیارخوب وتأثیر گذار درجهت ترویج این فرهنگ وسازندگی وتغییر ر فتار دانش پژوه به این سمت وسو گردند.
چند پیشنهاد درجهت افزایش دانایی معلمان عزیز نسبت به فرهنگ ایثار وشهادت:
1- ایجاد کارگاه های پژوهشی متناسب با سطوح علمی معلمان واساتید در ارتباط با شناخت فرهنگ ایثار وشهادت و راهبردهای عملی ترویج آن.
2- برگزاری کارگاههای مختلف آموزشی با طراحی متناسب با مقتضیات مدرسین و تأمین اهداف آموزشی در ارتباط با فرهنگ ایثار وشهادت.
آشنا سازی معلمان با اصول و روش های تربیتی یکی از موارد مهمی است که باید درکارگاههای فوق مورد توجه قرار گیرد. زیرا معلمان آگاه برای انتقال فرهنگ ایثاروشهادت ومعارف مرتبط با آن ، نیازمند استفاده از اصول وروش های صحیح تربیتی هستند.
4-7ترجمه ونگارش متون عرفانی به زبان امروزین
طیف وسیعی از نوجوانان وجوانان به کتاب های عرفانی شرق دور ویا حتی مکاتب دین نما گرایش پیدا کرده اند. این گرایش، نتیجة عطش درونی جوانان نسبت به آگاهی از معنویت ودردسترس نبودن منابع قابل درک در زمینه عرفان اسلامی است . جوانان با وجودی که دین آنان، اسلام است وعالی ترین الگوهای ایثارگری در دین اسلام وجود دارد، چون کتاب های عرفانی غیراسلامی به زبان وشیوة امروزین نگاشته وترجمه شده اند، به این متون و رشادت های قهرمانان آن گرایش پیدا کرده اند . بدیهی است ترجمه وبه روزنویسی متون اسلامی وبه ویژه بخشهایی که مرتبط با بحث ایثار وشهادت است در متون عرفانی، به وجهی که به محتوای آن خللی وارد نشود ونیز نگارش جدید در این زمینه در جذب نوجوانان وجوانان ،مؤثر خواهد بود.
4-8 ایجاد حس عدم دل بستگی دردانش پژوهان
یکی از ضروریات رسیدن به مقام شهادت، عدم دلبستگی است. چینش همزمان عشق وعدم دل بستگی شهادت می آفرید. عدم دل بستگی باعث حرکت به سوی ناشن اخته هاست. بدون احساس از دست دادن است. لذا یکی از مبانی نظری بسیار مهم در ترویج فرهنگ ایثار وشهادت، تعمیق، باور به فقر انسان نسبت به خداوند وفانی و گذرا بدون جهان خواهد بود.
4-9 تکمیل راهکارها
به این جهت که اختصار درمقاله رعایت شود وبحث نیز تکمیل گردد بقیه راهکارهایی را که نظام آموزشی می تواند درترویج فرهنگ ایثار وشهادت اجرا نماید، به صورت خلاصه آورده می شود واین اختصار لطمه ای به فهم مطلب وارد نمی کند زیرا در مباحثی که گذشت توضیحات ضروری داده شده است:
1- واقع نمایی و واقع گرایی در ارائه فرهنگ ایثار وشهادت.
2- آموزش از زبان هم کلاسی ها (هم کلاسیهای که خودشان از نزدیک با شهید یا جانباز وایثارگری در ارتباط بوده اند).
3- تجربی سازی: آموزش شهادت طلبی از طریق خود جانباز یا ایثارگر انجام شود عقل فطرتی است که با تجربه ها ودانش رشد می یابد( فرهادیان، 1378 ،ص 296)
4- خوشایندسازی آموزشی: استفاده ازتئاترونمایشنامه درمدرسه و دانشگاه محیط آموزشی را که در بعضی موارد خسته کننده است متنوع وجالب می کند ودرهمان تئاتر و نمایشنامه موضوعات ایثار وشهادت را به بهترین وجه می توان به نمایش گذاشت.مسابقات داستان نویسی ،نقاشی ،پیامک و وبلاگ... در این موضوع روشهای مناسبی هستند که نه تنها ذهن یا به تعبیری بعد شناختی مخاطب را، بلکه همزمان جنبه عاطفی وی را نیز درگیر می سازد ویادگیری بهتر وعمیق تر صورت می گیرد .(رک پرکنیز، به نقل از مهرمهدی، 1383 ،ص 31 )
5- آشناسازی دانش پژوهان با زندگینامه شهدا وایثارگران از طُرق مختلف از جمله برگزاری مسابقات یا ارائه تحقیق دانشجویی به عنوان بخشی از وظایف درسی.
6- تشویق داوطلبانه دانشجویان ودانشگاهیان برای تحقیق وانجام دادن پروژه، پایان نامه، پیرامون ،ایثار، شهید وشهادت.
7- اشاعه الگوهای دینی ایثار وشهادت.
8- بالا بردن تکریم ایثارگران وخانواده های شهدا(واقعی و نه شعاری).
9- توجه به عواطف جهت انتقال فرهنگ.
پیامبر(ص) : ای جابر! دین اسلام دین با متانتی است. با خودت با مدارا رفتار کن بعد می فرمایند ای جابر،آنها که خیال می کنند با فشار آوردن بر روی خود وسخت گیری بر خود زودتر به مقصد می رسند اشتباه می کنند واصلاً به مقصد نمی رسند.
10- پرداختن به جنبه های معرفتی به جای تأکید سطحی بر جنبه های رفتاری.قُل انّی علی بینَه من ربی : بگو من دلیل روشنی از پرودگار دارم. دمیدن روح اندیشه درباره این مسأله وضرورت پایبندی به آن درمیان دانش آموز ودانشجو از محوری ترین وظایف نهادهای آموزشی است.
11- استفاده از وسایل کمک آموزشی در ترویج فرهنگ ایثار وشهادت.
12- جایگزینی معناگرایی وایمان درونی بجای شکل گرایی وانضباط بیرونی ، با تفهیم وتعلیم حقیقی مفاهیم ایثارگری وشهادت ومصادیق عینی در جامعه.
13- تدوین برنامه جامع جهت تعمیق و ترویج فرهنگ ایثار و شهادت در سطح کلان جامعه،که مراکز آموزشی نیز بخشی از آن می باشد.
نتیجه
درپایان می باید به این مسأله توجه نماییم که مشکلات ایجاد شده در زمینه کاهش و تضعیف فرهنگ ایثار وشهادت درمراکز آموزشی براساس همکاری کلّی وملّی مرتفع می گردد، زیرا دگرگونی درساختارهای فرهنگی واجتماعی کنونی نتیجه عملکرد و رفتارهای غیرمنطقی بعضی مدیران، پایین بودن میزان برخورداری بعضی از مسؤولان از مؤلفّه های ایثار وشهادت، عدم تکریم منطقی از جامعه ایثارگری درجامعه ، عدم هماهنگی بین نهادهای متولی آموزشی و غیر آن وعدم وجود برنامه ی جامع و برگرفته ازساختارهای کلّی فرهنگی، اجتماعی ، سیاسی واقتصادی موجود در تعمیق و گسترش فرهنگ ایثارگری درجامعه است.
بنابراین اگر بخواهیم فرهنگ ایثارگری را نهادینه کنیم می باید از آموزش وپرورش در فرآیند جامعه پذیری واز همه مهم تر، عملیاتی کردن فرهنگ ایثار وشهادت در مراکز آموزشی شروع کنیم وانجام این امر باید در فضایی فرهنگی ومبتنی برآموزه های دینی وعلمی انجام پذیرد. (رک محمدرضایی ، بی تا، شناسایی عوامل وموانع ترویج فرهنگ ایثار وشهادت)
امید است که این پژوهش بتواند ضمن شناسایی متغیرهای تأثیر گذار وشناخت روشهای مبنایی در فرایند تعمیق فرهنگ ایثار وشهادت، شرایطی را برای نهادینه نمودن فرهنگ فوق معرفی نماید.
منابع
1- قرآن کریم.
2- آخوندی، محمدباقر ،(1383 )، هویت ملی مذهبی جوانان ،قم : دفتر تبلیغات اسلامی.
3- بیرو،آلن، (1370)، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه غلام عباس توسلی، تهران : مؤسسه کیهان .
4- جر،خلیل(1363)، فرهنگ لاروس، ترجمه سید حمید طبیبیان، تهران : امیرکبیر .
5- جنتی، احمد،)1382(، نصایح ، قم: نشر الهادی.
6- جوادی آملی، عبدالله،(1361)، علوم انسانی: اسلام وانقلاب فرهنگی ، تهران : جهاد دانشگاهی .
7- دهخدا ، علی اکبر( 1376 )، لغت نامه ، تهران: دانشگاه تهران.
8- رودگر، محمد جواد،(1386)، تربیت دینی، آسیب ها وراه های درمان، فصلنامه کتاب نقد ، شماره 42 ، تهران: پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی.
9- ساجدی، ابولفصل ،(1386)، ابزارها وروش های آسیب زا درتعلیم وتربیت دینی دانش آموزان، فصلنامه کتاب نقد، شماره 42 ، تهران : پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی.
10- صابری یزدی، علیرضا ومحمدرضا انصاری محلاتی،(1375) ، الحکم الزاهره، قم : مرکز چاپ ونشر تبلیغات اسلامی.
11- فروم، اریک،(1376)، هنر عشق ورزیدن ، ترجمه پوری سلطانی، تهران: انتشارات مروارید.
12- فرهادیان، رضا ،(1378)، مبنای تعلیم وتربیت در قرآن واحادیث، قم : انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
13- قهرمانی ، محمد وحسن عاشقی و روح الله مهدیون ، ( 1388 )،جهانی شدن، . فرهنگ وبرنامه ریزی آموزشی،ماهنامه مهندسی فرهنگی ، سال چهارم ،شماره 33 و 34
14- کرمعلیان، حسن وسید علی اکبر حسینی، ( 1383 )، عناصر تربیتی انسان طبیعی وآرمانی در نظام تعلیم وتربیت اسلامی ، فصلنامه اندیشه دینی، شماره 11 ، شیراز : دانشگاه شیراز.
15- کلینی ، محمدبن یعقوب ،(بی تا)، اصول کافی، با شرح و ترجمه حاج سید جواد مصطفوی، قم: انتشارات علمیه اسلامیه.
16- مجموعه مقالات همایش معلم، فرهنگ وتوسعه ، ( 1380 )، اصفهان : اداره کل آموزش وپرورش.
17- محمدرضایی ،علی اکبر وحسینعلی سرگزی و قاسمعلی کابلی وزینب الوستانی، ( بی تا)، شناسایی عوامل وموانع فرهنگ ایثار وشهادت (مطالعه موردی : استان گلستان )، مقاله برگرفته شده از سایت تبیان.
18- مدنی، آزاده ،( 1386 )، آسیب شناسی تربیت دینی ، فصلنامه کتاب نقد، شماره 42 ، تهران : پژوهشگاه فرهنک واندیشه اسلامی.
19- معین،محمد،( 1371 )،فرهنگ شش جلدی معین،تهران:امیرکبیر.
20- مطهری ، مرتضی ،( بی تا )، فطرت ، انتشارات صدرا.
21- مهر محمدی، محمود،( 1383 )، آموزش عمومی هنر، تهران: انتشارات مدرسه.
22- نجار زادگان، فتح الله،( 1386 )،رهیافتی براخلاق وتربیت اسلامی،قم : دفتر نشر معارف .
23- نراقی، مولی مهدی( 1384 )، علم اخلاق اسلامی ترجمه کتاب جامع السعادات ، ترجمه سید جلال الدین مجتبوی، تهران: انتشارات حکمت.
24- نصیری،.....،( 1386 )،..........،کتاب نقد،شماره 42 ،تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
25- نلر، جورج،( 1379 )، انسان شناسی تربیتی ، ترجمه محمدرضا آهنجیان و یحیی قائدی ،تهران : آییژ.

منبع: مجموعه مقالات همایش ملی فرهنگ ایثارو شهادت/ دانشگاه زنجان

فرهنگ ایثار بعنوان نوعی سرمایه ارتباطی در اجتماع
نویسنده : جمال ادهمی , جلال جعفر پور
جمال ادهمی (دانشجوی دکتری جامعه شناسی وعضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج)
جلال جعفر پور (کارشناسی ارشد مردم شناسی . مدرس دانشگاه )
چکیده
موضوع مقاله حاضر ایثاربه مثابه گرانبهاترین سرمایه ارتباطی است. ایثار، از خود گذشتگی و نوع دوستی همواره از دیرباز مورد توجه متفکران در حوزه های مختلف بوده است. غایت ارتباط مبتنی بر ایثار، اقناع و رضایت مردم در جهت رضایت خداوند است و تعالی و ترقی و امنیت یک جامعه از طریق مشارکت ایثارگرایانه و کنش نوع دوستانه درجهت منافع و مصالح همگا نی تضمین می گردد و برای نیل به این مقصود لازم است فرهنگ ایثارو شهادت از طریق نهادها و کارگزاران جامعه پذیری با الهام و الگوسازی ازایثارگری ها درطول تاریخ و با رجوع به حافظه جمعی در شخصیت افراد درونی گردد. بنابر این مقاله حاضر با روش اسنادی و کتابخانه ای در پی تحلیل و تفسیر نقش واهمیت فرهنگ ایثار وشناخت مکانیزم های نهادینه سازی، تعمیق و تقویت آن در جامعه می باشد.
کلمات کلیدی: ایثار، فرهنگ ایثار، نوع دوستی، سرمایه ارتباطی
مقدمه
وقتی صحبت از مقوله فرهنگ ایثار و شهادت می شود، در آموزه های زرتشت، بودا، اهورامزدا وکنفوسیوس و ... مکرر از ارزش ایثار سخن رفته است و بر مقوله کمک به دیگری، همنوع دوستی وخیرخواهی تاکید و توجه زیادی گردیده است و احسان وگذشت و نیکی از عناصرکلیدی آنها به شمار می رود. درسایر ادیان نیز یکی از توصیه های جدی معطوف به همین ارزش می باشد. در ادیان یهود، مسیحیت و اسلام، گذشت و ایثار از ارزشهای مهم و اساسی برشمرده شده است و محتوای انجیل، تورات و قرآن شواهدی بر این داعیه قلمداد می گردد. ایثار نمود و نماد دیگرخواهی آدمیان است و روح همنوع دوستی آنها را به معرض نمایش می گذارد وگاه تا جایی پیش می رود که فردی یا حتی جمع کثیری جان خویش را در راه دیگری و دیگران از دست می دهند تا کمال و تمام ایثار و از خود گذشتگی را برجای آورند و از این ر و است که چنین افرادی در نگاه ملتها و مردمان هر جامعه ای به سمبل هایی فراموش نشدنی تبدیل می گردند. در نتیجه ارزشها و آرمانهای حاکم بر جامعه باید توسط نهادهای اجتماعی آن جامعه نهادینه و درونی شود.
مقصود وغایت ایثار بسط ارتباط و تعامل اجتماعی است ایثارگر، بیگانه و دوست را مد نظر ندارد بلکه در پی نیل به اقناع و رضایت خدا و خلق اوست. ایثاربعنوان سرمایه ارتباطی باید ابتدا در خانواده رشد و تکوین یابد سپس در اجتماع تقویت و تکمیل گردد. بنابراین ایثار در بطن یک رابطه ناب و اصیل انسانی شکل می گیرد که با شکل گیری و غلبه این نوع تمایل دامنه و تداوم روابط دگرخواهی ونوع دوستی در ورای اجتماعات طبیعی )خانواده، دوستان و نزدیکان(بیشتر می شود و توسعه این روابط به ارتباطات بین فردی و زندگی اجتماعی قوام می بخشد. حیات اجتماعی محصول تعامل کنشگرانی است که زند گی و وجود انسانی آنان در بستر زندگی اجتماعی تبلور می یابد و تمام وجودشان معطوف به دیگران می گردد. رواج ایثاردر سطح جامعه باعث خروج انسانها از انزوا وخلوت محض می شود و با افزایش دامنه جذب و و رواج ارزش های عام، نوعی وحدت و مدارا به همراه می آورد که دردرون آن موجودیت انسانها و گروه های متفاوت حفظ می گردد. رفتارهای ایثارگرایانه در زمره رفتارهای دگردوستانه واخلاقی قرار می گیرند که در هر جامعه یکپارچگی بین اجزاء مختلف جامعه را فراهم می نمایند و مهم ترین عامل در پیوند اجتماعی، روابط بین شخصی و و مقوم حیات اجتماعی هستند. در مقاله حاضر با روش اسنادی و کتابخانه ای به تحلیل و تفسیرنقش واهمیت فرهنگ ایثار وشناخت مکانیزم های نهادینه سازی، تعمیق و تقویت آن در جامعه پرداخته می شود.
مبانی نظری
ایثار از آن مفاهیمی است که ابعاد گسترده ای را در بر می گیرد. این خصیصه والای انسانی درهمه بخش های زندگی انسان حضور و بروز دارد. در ابعاد فر دی و اجتماعی و بخشهای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، علمی، و... نمونه های آن را فراوان می توان یافت.
ایثار در لغت چنین آمده است: « ایثار، برگزیدن غرض دیگران را برغرض خویش مقدم داشتن، منفعت غیر را برمصلحت خود مقدم داشتن، و این کمال درجه سخاوت است.کرامت کردن، ایثارگری آن است که ایثار میکند یا آماده ایثاراست» (دهخدا 1385 ،383) «ایثاربرگزیدن واختیارکردن، اکرام نمودن و دراصطلاح اختیارکردن غیراست برخود از روی قصد ونیت » ( سجادی 1379،356 )
« دراصطلاح دانش اخلاق، ایثارجلوه ای از سخا می باشد. مراد از سخا آن است » که انسان ازآنچه خود بدان نیاز دارد، جوانمردانه درگذرد و آن را به دیگری که بدان نیاز دارد ببخشد و این گذشتن وبخشیدن که همانا دیگری را برخود برگزیدن است ملکه نفس آدمی می گردد » (روشه،1370 :92) بروم ایثار و دگر دوستی را عملی می داند که فرد از آرامش و آسایش خود می کاهد تا رفاه و آرامش دیگران را افزایش دهد. ( بروم، 2:2006 )
ایثار زمانی مفهوم پیدا می کند که انسان ازآنچه که خود نیازمند آن است گذشت کند و به دیگری ببخشد وازحق خود گذشت نماید تا دیگران درآسایش باشند و راحتی خود را نادیده می گیرد.
ایثار به معنی عطاکردن و دیگران را برخود ترجیح دادن است و دراصطلاح این است که انسان از آنچه خود بدان نیاز دارد جوانمردانه بگذرد وآن را به دیگری که بدان نیازمند است، ببخشد یعنی خود را ندیدن و به حساب نیاوردن ( مطهری 213:1364 ) بطورخلاصه می توان در یک کلام گفت که ایثارگران کسانی هستند که بیشترین منفعت وسود دهی را داشته باشند وخود ازکمترین امکانات بهره مند باشند چون جهت رضای خداوند عمل می کنند، بنابر این انتظاری ازکس یا جامعه ندارند . (خمینی(ره) 1357 :71)
کنش و رفتار مبتنی بر ایثار بیانگرارزشگذاری اصول اخلاقی همچون عدالت، برابری و خیرخواهی برای افراد و گروه های دیگراست و از این رو در مقایسه با سایر انواع کنش ها وافعال انسانی، جایگاه برتری به خود اختصاص می دهد. بنابر این ایثاربعنوان نوعی رفتار نوع دوستانه دارای دو بعد وابستگی عاطفی عام وتعهد عام است. وابستگی عاطفی عام اشاره به هویت جمعی و انسانیت انسان دارد و اگر این میل در نظام شخصیتی فرد رشد کند آن گاه او همه انسانها را از خود می داند و درقبال همه احساس تعهد و تکلیف می کند و همه افراد در تعریف او از دوستی جای می گیرند. تعهد عام نوعی تعهد با گسترش دامنه شمول است که براساس آن فرد در کار خود نسبت به همه اعضای اجتماع احساس مسئولیت می کند(چلبی، 78:1376 )
ایثار و نوع دوستی به مثابه مفهومی اخلاقی از دیر باز مورد توجه مصلحان، پیامبران، عالمان دین، فلاسفه و جامعه شناسان بوده است. درمکتب اسلام ایثار دارای دامنه گسترده ای است که از نفسانیت خویش در پیشگاه خداوند تا جنبه های توحیدی وسیاسی را در بر می گیرد دراسلام ایثار نه تنها بستری جهت طی طریق و نیل به درجات عالی برای انسان فراهم می سازد، بلکه زمینه ساز دفاع ازآرمانه ای متعالی اسلام که درفرد واجتماع حلول یافته است.
خداوند درقرآن کریم راجع به انسان های دنیا طلب که تمام هم وغم خود را مصروف دنیا می کنند و به هیچ وجه به عاقبت وآخرت وآثار اخروی ونتایج آن جها نی اعمال خود نظرنمی کنند فرموده:
« واثرالحیاة الدنیا فان الجحیم هی المأوی واما من خاف مقام ربه ونهی النفس عن الهوی فان هی المأوی » ( 41- سوره نازعات ،آیات 38 )
«هرکس زند گی دنیا را برگزید دوزخ جایگاه اواست وهرکس ازهوای نفس دوری جست بهشت منزلگاه اواست » یکی ازمهمترین عوامل بقا و دوام یک جامعه وجود .« روحیه ازخودگذشتگی است. اسلام دینی است که درآن جنبش وجهاد و ایثار برای تحقق بخشیدن به قوانین الهی ستوده شده است. به همین خاطر در طول تا ریخ اسلام شاهد حرکت های اصلا حی و ایثارگرایانه بیشماری بوده ایم. حرکت هایی که یک نمونه بارز آن ایثار جان و مال مهاجرین در صدر اسلام، امام حسین(ع) در جریان واقعه کربلا و ایثار رزمندگان در جریان جنگ تحمیلی است.
درفرهنگ اسلامی درتمام زوایای جامعه مسلمانان ایثار و ازخودگذشتگی درمقابل دیگران بقدری فراوان رایج است که می توان گفت: ایثار تار و پود اصلی جامعه اسلا می را تشکیل می دهد. بنابراین در دین اسلام ایثار عملی خدا محور ودر جهت رضایت و قرب حق تعالی است، بطوریکه خداوند در قرآن می فرماید:
« ویتخذماینفق قربات عندالله وصلوات الرسول »( سوره توبه،آیه 99 )
«آنچه را انفاق و ایثارمی کنید وسیله ای برای تقرب درنزد خدا ودعای پیامبرقرارمی دهید ».
نکته قابل ذکر در این مفهوم داشتن قصد و نیت است که باید فی سبیل الله باشد و برای خدا صورت گیرد. چون اگر در مقابل انگیزه یا هدف خاصی غیر ازخداوند صورت گیرد ایثارنمی باشد، بنابراین قصد ونیت یکی ازمهمترین عناصر ایثار است.
در حوزه فلسفه، فیلسوفان عصر روشنگری (هابز، لاک، روسو، کانت) به این موضوع توجه کرده اند. هابز در کتاب لویاتان از نوزده قانون طبیعی یاد می کند که اهم آنها احترام به حقوق دیگران و تلاش برای پیشبرد منافع دیگران حتی به قیمت .( گذشتن از حقوق خویشن است(هابز 161:1380)
لاک انسان را اساساً موجودی نوع دوست می دا ند که از نظر اخلاقی با دیگرافراد برابراست، چون انسان به دلیل انسان بودنش از حقوقی برخوردار است که لزوماً به دلیل برتری قدرت، ثروت و یا موقعیت او نی ست(جونز ، 204:1370 ) روسو با طرح اندیشه قرار داد اجتماعی به لزوم رابطه اخلاقی میان انسانها اشاره می کند مقصود وی از قراداد اجتماعی شرکت در اراده عمومی برای رسیدن به خیر جمعی و مشترک است (روسو، 129:1379 ) کانت ایثار و نوع دوستی را نقطه مقابل خودخواهی قرار می دهد و معتقد است این دو عامل در درون انسان در حال ستیز و نزاع با یکدیگرند. اگر انسان خودخواه نباشد، دیگران را دوست دارد و نگران سعادت آنهاست وچنانچه از روی انسان دوستی زمینه خوشبختی دیگران را فراهم کند عمل او از ارزش اخلاقی برخوردار است(کانت 272:1384 )
کانت نیز نگاه اخلاقی به نوع دوستی و ایثاردارد. بطوریکه می گوید از داشتن نگاه ابزاری به دیگران بپرهیز. وی همچنین برتکلیف انسان نسبت به خودش و نسبت به دیگران از جهت خیر خواهی و علاقه مندی به دیگران وپذیرش مسئولیت و داشتن عدالت در روابط اجتماعی تأکید می کند(کانت، 260:1384 )
دورکیم نیز معتقد بود اخلاق اساس یکپارچگی اجتماعی است و اخلاق دینی و سنتی را اساس همبستگی مکانیکی و اخلاق اجتماعی و مدنی را اساس همبستگی ارگانیک می داند. فرض اساس وی در بحث های اخلاقی این بود که جوامع گوناگون دارای رفتارهای اخلاقی متفاوتند و شرایط اجتماعی منش های اخلاقی متفاوتی ایجاب می کند. در گذشته امور اخلاقی ریشه جمعی داشت و هر آنچه روح جمع ی را خدشه دارمی کرد جرم و عملی غیر اخلاقی تلقی می شد اما امروزه معنای جرم تغییر کرده وهرآنچه وجدان فردی را خدشه دار کند وبه حقوق انسانی لطمه بزند غیر اخلاقی است. وی به این نتیجه رسید که ریشه اخلاق در دین است زیرا دین از یکسو در مؤمنین ترس و احترام را بر می انگیزاند و ازسوی دیگربه فداکاری و ایثار امر می کند. وی همچنین می گوید یک عمل می تواند دو هدف داشته باشد 1. فردی(من هستم) 2. جمعی (دیگرانی غیر از من هستند). او معتقد است هر عملی که در راستای صیانت آشکار فرد باشدعملی اخلاقی تلقی نمی گردد. اما اگر اعمالی که در راستای گسترش و تکامل وجود فرد هستند، تأثیرات سودمندی برای کسان دیگری غیراز خود فرد داشته باشند، اخلاقی محسوب می شوند.(دورکیم، 69:1360 )
دورکیم دو نوع فردگرایی اخلا قی و خودخواهانه را ازیکدیگر تفکیک می کند. در فردگرایی اخلاقی فرد در پیوند با جامعه و نظم اخلا قی آن شناخت ه م ی شود و این نوع فرد گرایی به معنای مسئول بودن فرد در قبال افراد دیگر، جامعه و اخلاق مدنی است و بر پایه احساس همدردی یا رنج بشری و آرزوی برابری و عدالت استوار است اما فردگرایی خودخواهانه صرفاً مبتنی بر تقدم منافع شخصی است(همان : 110 )
هابرماس نیز در نظریه کنش ارتباطی بر تفاهم و گفتگو مبتنی بر اجماع و توافق تأکید می کند ومعتقد است کنش ارتبا طی مبتنی برسرمایه ارتباطی است نه زر، زور وتزویر. یعنی کنش افراد بر اساس منافع مادی و ابزاری شخصی نیست بلکه مبتنی بر اخلاق است و همین اخلاق وکنش اخلاقی مبتنی بر رعایت انصاف، عدالت، آزادی و نفع مشترک وصرف نظر کردن از نفع شخصی برای نفع ومصلحت همگا نی است بطوریکه این کنش عامل مهار منازعات و استحکام بخش اجتماع است هابرماس، (242:1384 )
پیشینه تحقیق:
« بررسی مفهوم ایثار و شهادت و چگونگی انتقال آن از طریق تلویزیون در بین خانواده های شهر تهران » عنوان پژوهش اکرم السادات میر حسینی است. وی به این نتیجه دست یافت که برنامه های مستند دفاع مقدس بیش از بقیه برنامه ها در گسترش فرهنگ ایثار و شهادت موثر بوده اند(میرحسینی 1388 )
« بررسی و مقایسه تأ ثیرپذیری جامعه از فرهنگ شهادت با نمود عینی دراقشار اجتماعی: مطالعه موردی مدارس متوسطه استان گیلان» عنوان تحقیق اکبر پور فلاح است وی معتقد است فرهنگ شهادت در بین اقشار مختلف به صورت های گوناگون اثر می گذارد و نتایج تحقیق او حا کی از آن است که می زان تأ ثیرپذیری از فرهنگ شهادت در بین والدین دانش آموزان (بویژه والدین بی سواد) بیشتر از فرزندان شان است، همچنین دختران بیش از پسران، دانش آموزان تجربی و انسانی بیش از دانش آموزان ریاضی، روستائیان بیش از شهرنشینان و همچنین افرادی که در جبهه حضور داشته اند از فرهنگ شهادت تأثیرپذیرفته اند(پورفلاح 1381 )
« بررسی عوامل و موانع ترویج فرهنگ ایثار و شهادت در جامعه از منظر شهروندان قزوینی » عنوان پژوهش محمد فلاح صفوی و ناصر فریبرز محرمخانی است. آنها در پاسخ به این سوال که چه عاملی باعث کم رنگ شدن فرهنگ ایثار و شهادت در جامعه می شود و موانع موجود در این مسیر کدامند؟ به این نتایج دست یافتند که از نگاه شهروندان قزوینی در طول 17 سال پس از پایان جنگ تحمیلی و دفاع مقدس، فرهنگ ایثار و شهادت در جامعه روز به روز به دلیل ضعف ایمان واعتقادات مذهبی، شکاف طبقاتی، روحیه دنیا پرستی و فاصله گرفتن از ارزش های معنوی، شعف عملکرد مسئولین دولتی، گسترش فرهنگ بیگانه و بیگانگی نسبت به فرهنگ خودی، بیگانگی نسل جدید با فرهنگ ایثارو شهادت، عدم شناخت کافی افراد نسبت به فرهنگ ایثار وشهادت و عدم تربیت درست دینی آنها، کم رنگ تر شده است بنابر این تقویت دینداری، کاهش مشکلات اقتصا دی، شناساندن صحیح فرهنگ ایثار و شهادت، گنجاندن نمونه هایی از رفتار ایثارگونه در کتابهای درسی در قالب داستانها، شناسایی نمونه های زنده ایثارگری و برجسته نمودن ارزش کمک به دیگران با استفاده از ابزارهای فرهنگی به تقویت و ترویج فرهنگ ایثار و شهات کمک می کند(فلاح صفوی و فریبرز محرمخانی 1385 )
«بررسی و شناسایی موانع رشد و توسعه ارزشهای منبعث از فرهنگ ایثار و شهادت در جامعه و ارائه راه های مقابله اصولی با آنها »عنوان پژوهش رضا شریفی است وی به عوامل خانواد گی، گروهی و اجتماعی در گرایش نسل جوان به سوی ارزش های منبعث از فرهنگ ایثار و شهادت توجه نموده است و ترویج ارزش های منبعث از فرهنگ ایثار و شهادت را مستلزم توسعه عدالت در جامعه، توسعه رفاه و کاهش مشکلات اقتصادی مردم، بهبود رابطه با مسئولین، اعتماد اجتماعی، افزایش کارآمدی دولت اسلامی در اداره امور کشور، پذیرش صادقانه نسل جوان و تأمین فرصت های مورد نیاز آنها برای رشد در جامعه، پاسخ به شبهات جوانان، افزایش کارآمدی آموزش و پرورش در تربیت نسل جوان می داند(شریفی 1382 )
»بررسی روش های مختلف تر ویج فرهنگ ایثار وشهادت و زنده نگهداشتن یاد وخاطره شهدا و ایثارگران از سوی دستگاه های مختلف «عنوان تحقیق نورعلی عباسپور می باشد وی در نتایج تحقیق خود بیان می دارد که ساختار، برنامه، بودجه و نیروی انسانی سازمان ها، روش مورد استفاده آنها بر ترویج فرهنگ ایثار وشهات تأثیر می گذارد بطوریکه سازمان هایی که از ساختار کامل برنامه و بودجه مصوب، تعداد نیروی انسانی بیشتری در حوزه ایثار و شهادت برخوردارند فراوانی فعالیت آنها در محورهای ترویج، تجلیل و تسهیلات نیز بیشتر است. بنابر این سازمانه ای متولی ایثارگری باید با جامع نگری و بسیج امکانات و توانمندی های خود بتوانند بطور هدفمند و با اتخاذ روش های موثر کارشناسی و تخصصی در جهت ترویج و گسترش فرهنگ ایثار و شهادت عمل نمایند(عباسپور1383)
نقش رسانه ها در گسترش فرهنگ ایثار و شهادت، پژوهش صادق برقیاست وی انسان را موجودی هدفدار و آرمانگرا می داند، هدفداری مقدمه آرمانگرایی است. وقتی در زندگی روزمره خود به دنبال هدف باشد، برای آن تقدس ویژه ای قایل است. در دین و فرهنگ ما حوادث و حماسه کربلا و... از طریق فرهنگ شفاهی و سپس مکتوب به نسلهای امروزی منتقل داده شد. و مفهوم ایثار و شهادت طلبی از نگاهی در مفهوم ایثار مورد تقدس و ارزش برای افراد جامعه قرار گرفته است.
عزیز عسگری نیز در مقاله ای تحت عنوان الگو سازی و الگو پذیری از منظر فرهنگ ایثار و شهادت به بررسی و الگوپذیری در مکتب اهل بیت عصمت و طهارت و پیروی از پیامبر و عترتش به عنوان اسوه های حسنه برای ارزشی شدن جامعه و الگوسازی و الگو پذیری فرهنگ شهادت و ایثار در میان جامعه توجه نموده است (www.farhangeisar.com،www.navideshahed.com
( www.sajed.ir
در ادامه بطور مفصل به ماهیت و مصادیق، ابعاد، اهمیت وجایگاه، نقش و پیامدهای ایثار درجامعه وکارگزاران آن پرداخته می شود.
مصادیق ایثار:
بطورکلی چون ایثارامری است که درتمام زوایای زندگی انسان ودرتمام ابعاد آن امکان بروز وظهوردارد، به همین ترتیب نیز مصادیق آن نیز بی حد وحصراست. ایثار می تواند حتی در زوایا و نیات افراد هم صورت گیرد، چرا که قصد کار خیر و بخشش و ایثارهم بخشی ازاین عمل به حساب می آید.
« ومن الناس من یشتری نفسه ابتغاء مرضات الله والله رئوف بالعباد » (سوره بقره،آیه 207 )
بعضی مردانند که برای طلب رضایت خداوند تعالی ازنفس خود می گذرند وازجان خود مایه می گذارند، پروردگار تعالی به چنین بندگانی مهربان و رئوف است، یعنی در راه عقیده ودین باید بذل مال وجان کرد.
ایثارمی تواند صورت های مختلفی داشته باشد، گاه با دادن جان وگاه با دادن مال و زمانی هم با هزینه کردن آبرو واعتبار و بعضی مواقع هم ترکیبی از اینها می باشد که منتهای درجه ایثاراست.
اهمیت وضرورت ایثار
همانطور که اشاره شد اگرایثار بعنوان والاترین سرمایه ارتباطی در یک جامعه تعمیق و تقویت شود و در جامعه بصورت فرهنگ وبخشی ازشخصیت تک تک افراد درآید آثار و فواید آن در تمام ابعاد و سطوح جامعه پدیدار خواهد شد. بنابراین ایثار وازخود گذشتگی که دو کلمه مترادف هستند تنها به این مورد که بیشتر درجنگ وجهاد ودفاع معنا پیدا می کند خلاصه نمی شود، بطورکلی دین ما ازآنجا که یک دین همه جانبه است وتعالیم عالیه آن درتمام ابعاد زند گی مادی ومعنوی انسان بروز دارد تمام ابعاد اقتصادی واجتماعی و سیاسی را در بر میگیرد. ایثار موجب مشارکت داوطلبانه افراد یک جامعه در بر چیدن آثار و پیامدهای فقر، توسعه نیافتگی، نابرابری های اجتماعی، فساد و تبعیض، ظلم و تیره روزی، تضاد و دشمنی، عقده و کینه وغیره می شود زیرا جوهر ایثار مبتنی بر محبت و گذشت خالصانه از مصلحت و منفعت شخصی جهت جلب رضای خدا و خلق خداست.
نقش ایثار و شهادت در اصلاح جامعه
ایثار بعنوان یک فضیلت صرفاً دار ای ارزش های قائم به ذات نیست بلکه در ارتباط با جامعه و تکاپو برای تحقق اهداف و آرمان های آن معناو مفهوم پیدا می کند و این خصیصه در مسیر ترقی و تعالی جامعه از طریق اصلاح و تعدیل ناسازگاری ها و بی نظمی های اجتما عی نقش تعیین کننده ای دارد بطوریکه در دین اسلام به رابطه ایثار و اصلاح اشاره شده است:
«دراصطلاح قرآنی اصلاحات اجتماعی به کوشش برای تحقق آموزه ها ودستورهای اجتماعی اسلام اطلاق می شود و مصلح به کسی گفته می شود که در راه تحقق شریعت الهی بکوشد از این رو پیامبران درقرآن مصلح نامیده شده اند»( رشاد 1387: 450) بطوریکه افراد مصلح و منجی در طول تاریخ با شهادت و نثارجان خود به تحقق اهداف ارزشمند اجتماعی در راه خدا اهتمام ورزیده اند.
بنابراین جهاد، ایثار وشهادت به عنوان یکی ازآموزه ها و دستورات دینی ازجمله مفاهیمی هستند که بیشتردر رابطه با اصلاح جامعه مصداق پیدا می کنند. این اصلاح دارای اقسام مختلفی است که عبارتنداز:
1.اصلاح خانواده
خانواده به عنوان هسته مرکزی تشکیل جوامع انسانی دارای نقش وآثار و پیامدهای فراوان درسطح فر دی واجتماعی است. به همین علت قبل ازجامعه باید خانواده اصلاح شود، زیرا خانواده یک نهاد اجتماعی و درارتباط مستقیم و تأثیرگذار با جامعه است ازعوامل اصلاح درخانواده گذشت و ایثار اعضاء در برابر یکدیگراست.
اگر اعضای خانواده حاضر نباشند، بنا بر مصلحت های خود نسبت به هم گذشت وایثارنمایند منجر به اختلاف واغتشاش درمنزل خواهد شد و لیکن با ایثار وگذشت ازحقوق حقه خود می توانند محیطی آرام و لذت بخش برای همدیگرایجاد کنند.
2.اصلاح اجتماعی
غرض از«اصلاح اجتماعی تنظیم روابط اجتماعی است به گونه ای که جامعه درمسیرکمال مطلوب وهدف نهایی حرکت کند، بنابراین اقامه عدل وقسط در مفهوم گسترده اش با انجام اصلاحات یکی خواهد بود( 330 امین 1370). بنابر این اصلاح اجتماعی اگر مبتنی بر ایثار باشد همگان ازنتایج حاصل از آن برخوردار خواهند شد و اما اگر اصلاح اجتماعی مبتنی بر نفع فردی و یا گروهی باشد همگان بطور یکسان از نتایج اصلاحات اجتماعی بهره مند نگردیده و در نتیجه بی عدالتی و نابرابری اجتماعی در ابعاد اجتماعی، حقوقی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و... بوجود خواهد آمد.
نقش ایثار و شهادت در تکامل جامعه
امام علی (ع): یا نوف ! ... {المومنین و المومنات} فی اموالهم یتواسون وفی الله یتباذلون یانوف! درهم ودرهم وتوب وتوب والافلا (مجلسی،ج 68- 1340 : 191)
امام علی (ع) : ای نوف !.. مومنین دراموال خود مواسات می کنند وآن را در راه خدا به یکدیگرمی بخشند.ای نوف !درهمی و درهمی و جامه ای وجامه ای وگرنه، نه.
یعنی ازآنچه داری درهمی ازآن تو و ازآن برادردینی ات وجامه ای ازتووجامه ای از برادردینی ات. این است مومن راستین، بهترین افراد دراجتماع کسی است که به ایثار مایلتر و به برگزیدن دیگران برخود حریص ترهستند و دیگران را برخویشتن مقدم می دارند.
فرهنگ ایثار و شهادت
فرهنگ ایثار وشهادت هم مقوله ای است که جامعه با دارا بودن آن می تواند اصل الهی خود را روی زمین ثابت نگه دارد وجامعه را به مفاهیم آسمانی مربوط سازد، چرا که در این فرهنگ که رسیدن به مقصد آسمانی است، شرایط بر ای رشد وشکوفایی انسان مهیاء می گردد.
اگرافراد یک جامعه به دنبال زند گی جاویدان هستند باید به شهادت به عنوان یک ارزش وهدف غایی بنگرند که آنها را به سرمنزل مقصود می رساند. شهادت سرخ، روح انسان برای رسیدن به کمال روحانی و فیوضات رحمانی است.
فرهنگی که پایه های محکمی داشته باشد این قدرت را دارد که خود را درمقابل عوامل ضد فرهنگی وآفاتی که یک فرهنگ ازآن لطمه می بیند مصون نگه دارد ودستاوردهایی شامل شهادت فردی واجتماعی را به ارمغان آورد.
فرهنگ ایثار وشهادت نیز که یک فرهنگ سالم و پویاست تا زمانی که صبغه الهی دارد، همچون ام ی بدیهی ولازم وضروری برای جامعه است واستمرار و حیات دارد.
« واما ینفع الناس فیکمث فی الارض »( سوره رعد،آیه 16 )
« وآنچه برای مردم مفیداست درزمین می ماند »
ماهیت فرهنگ ایثار وشهادت به علت اینکه منبعث از دین اسلام وسیره معصومین است چون حق است زوال ناپذیر نیز می باشد. دین ریشه درفطرت دارد وفرهنگ نیز ریشه در دین اسلام دارد، پس آنچه ریشه درمبانی محکم واستواری چون دین وفطرت خدادادی دارد پایدار می ماند. این مسأله برصحت ودرستی آن نیزگواهی می دهد.
نقش فرهنگ ایثاروشهادت در قدرت امنیت ملی
فرهنگ ایثاروشهادت این توانایی را داردکه همانند دژ تسخیرناپذیری درمقابل دشمنان وانواع فرهنگ های بیگانه که دار ای پیامدهای منفی می باشند ایستادگی کند وتجربه نیزنشان داده که همه ترس دشمنان و بدخواهان اسلام ناشی ازهمین بعد فرهنگ اسلامی یعنی ایثار وشهادت است.
همچنین فرهنگ ایثار وشهادت مسیری نورا نی بر ای رسیدن به کمال مطلوب انسانی که عبارت است از بندگی خالص خدا که دراثرمعرفت وشناخت او نصیب انسان می شود.
بدون شک عزم و اراده مردان و زنان وانسان های ازجان گذشته وشهادت طلب دردفاع ازتمامیت ارضی وتأ مین آزادی های اساسی ومقابله با تهدیدهای دشمنان مهم ترین و مؤثرترین مؤلفه های قدرت وامنیت کشوراست. بدون شک ایثارگری یکی ازمؤثرترین راه ها درتامین امنیت داخلی بوده و باید درتدوین طرح مذکورافراد شهادت طلب مشارکت یابند. (کاتوزیان، 1381،8 )
بنابراین ایثار بعنوان والاترین سرمایه ارتباطی مستلزم آن است که در شخصیت عجین و درونی شود تا در اجتماع نهادینه گرد د. بنابراین باید ایثار، همگرایی و نوع دوستی از طریق نهاد ها و کارگزاران اجتماعی همچون خانواده، همسالان، مدرسه، رسانه های جمعی، محیط کار بطور عام و نهاد دین بطورخاص در شخصیت افراد درونی شود. البته این مسأله در جوامع مادی گرا و معنویت گرا متفاوت است. یعنی در جوامع ما دی گرا بیشترارزشهای مادی گرایانه و محاسبه عقلانی سود و زیان شخصی در اولویت است از این رو گذشت مبتنی برچشمداشت و بصورت داد وستد مادی ودنیوی است. درجوامع ما دی گرا اگر فرد کاری برای دیگران انجام دهد، برای این است که به آنان نیازداشته وتوقع جبران و تأمین خواسته های خویش را دارد. اما درجوامع خدا محوروالهی، ارزش های معنویت گرایانه ونو ع دوستانه بیشتر در رأس امور می باشد و فرد در چنین جامعه ای با خدای خود معامله می کند و چشمداشتی ازدیگران ندار د. اگرکاری می کند، اگرگذشتی انجام می دهد، خالص برای اطاعت ازامرخدا است، یعنی فرد به دنبال نفع شخصی نبوده بلکه منافع و مصالح همگانی را آن هم در راه انسانیت و فی سبیل الله در نظر می گیرد.
بنابراین تعمیق و تقویت فرهنگ ایثاروشهادت در جامعه مستلزم آن است که نقاط عطف تاریخ ایثار و شهادت به درستی شناسایی وشناسانده شود ووجدان جمعی را نسبت به جان فشانی ها و ایثارگری های افراد بیدار نمود ودرحافظه جمعی، فرهنگ و ارزش های دفاع مقدس و ایثارگری شهیدان و رزمندگان سلحشور ایران اسلامی بعد از پیروزی انقلاب را که تاکنون حاوی بهترین درسهای فداکاری و شجاعت و دلاورمردی در راه دفاع از سرحدات کشور و آرمانهای انقلابی و اسلامی است یاد آوری نمود و این و ظیفه خطیرخانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانه های جمعی و نهادها وسازمانها بعنوان محیط کاراست که فرهنگ ایثار و شهادت نسل های قبلی(نسل انقلاب و جنگ تحمیلی) را به نسل های بعدی منتقل نمایند. یعنی باید فرهنگ سازی ایثار و شهادت همچون بسیاری از مهارت های زندگی دیگر از خانواده بعنوان سلول اجتماع شروع شود و نهادهای دیگر آن را در جامعه تکمیل و تقویت نمایند. زیرا زنان در اداره امورخانواده و جامعه نقش بسیار تعیین کننده ای دارند و می توانند برای تسریع روند تغییر و اصلاح امور و تحقق هدف های جامعه مسئولیت بسیار جدی ومهمی را برعهده بگیرند و فرزندان را با هنجارهای رفتاری و نگرشی ایثارگرایانه رزمندگان در راه عزت، شرف و استقلال میهن آشنا سازند. ووالدین با گذشت و ایثارنسبت به یکدیگر در مسائل خانواده وکار این جوهرو سرمایه ارتباطی را درفرزندان درونی وغنی سازند. سپس مربیان در مدارس با یاد آوری نمونه های ایثارو فداکاری در تا ریخ و آموزش گذشت وایثار به دانش آموزان آنها را برای آینده آماده سازند ودر دانشگاه نیزاساتید و مسئولان فرهنگی دانشگاه باید با برگزاری کارگاه ها، نمایشگاه، ومراسم تج لیل از آثارو جلوه های ایثارو ایثارگران در جهت ترویج فرهنگ ایثارعمل نمایند و در کنار برنامه درسی رسمی، ایثاررا بعنوان سرمایه ای والا ومهارت زندگی و ارتباط دراجتماع آموزش دهند مساجد و حسینیه ها نیز می تواند در گردهمایی مردم در هنگام مراسم مذهبی وملی در راه فرهنگسازی ایثارنقش تعیین کننده ای داشته باشند. و سپس رسانه های جمعی نیز در کنار خانواده و مدرسه ودانشگاه این ویژگی را از طریق نمایش فیلم، برنامه های مستند و تاریخ شفاهی(نقل ایثار وفداکاری رزمندگان توسط خودشان و یاافرادی که درآن شرایط شاهد مستقیم یا غیرمستقیم ایثار بوده اند) و برنامه های کودکان درجهت گسترش فرهنگ ایثار عمل نماید وسرانجام درمحیط کار، مدیران ومسئولان سازمانها باید با گرامیداشت خاطره های ایثار، فداکاری و شهادت در جهت ارتقاء سطح آگاهی و مسئولیت پذیری اقشار جامعه در ترویج فرهنگ ایثارو ادای دین به رزمندگان و ایثارگران تلاش نمایند.
بطورخلاصه می توان گفت فرهنگ سازی و ترویج فرهنگ و روحیه ایثار و ارزش های دفاع مقدس بعنوان یک الگوی عینی و آشنایی مردم و بخصوص جوانان و نوجوانان با ایثارگری ها ورشادت های شهیدان و رزمندگان در این دوران پرافتخار باید به عنوان یک اصل مهم مد نظر آحاد مردم و مسوولان و بویژه مسئولان فرهنگی قرار گیرد .
نتیجه
فرهنگ آینه تمام نمای جامعه و بازتابی از اعتقادات وآداب و رسوم و سنت و شعائر جامعه است ویژگی های آن اینکه هویت دهنده ، مصونیت آور ، درون جوش ودارای ضمانت اجرائی است. فرهنگ ایثار وشهادت مانند هاله ای مقدس است که اگر جامعه ای را در برگیرد امنیت و آرامش اولین ارمغان آن خواهد بود.
معانی و مصادیق شهید و شهادت در اسلام به معنای گواه و گواهان است، یعنی شاهدان گفتار وکردار و پندارانسان. شهادت اوج پرواز یک انسان با ایمان و آرزوی دیرین جامعه مومنین و کمال بلوغ زندگی یک انسان پاک و نیل به والاترین درجات قرب الهی است. شهید در انتخاب مسیرشهادت منطق وطرزتفکر ویژه ای دارد که شناخت این طرزتفکر و پایه های ایدئولوژیکی و اندیشه شهید به هم جهت وهم هدف شدن با او کمک می کند. و ایثارعبارت است ازاعتقادات دینی و علائق ملی و میهنی؛ همچنین آثارجاودانه ایثار محفوظ درحساب خدا ، و بخشش به لطف خدا، و توشه آخرت است. اگرافراد یک جامعه حاضر باشند نسبت به هم گذشت و ایثار نمایند، منجر به اصلاح در تمام زمینه ها خواهد شد.
ایثار و ازخودگذشتگی به عنوان یک عامل موثر درانسجام جامعه تمام ابعاد یک جامعه ر ا دربر می گیرد وخاصیتی است که می تواند درتمام تار و پود یک جامعه تنیده شود. بیان این که فرد ایثارگر با جهت گیری الهی، با خود و محیط و اطرافیان خود اعم از خانواده، مدرسه، وجامعه درعرصه های مختلف سیاسی، اجتماعی فرهنگی، اخلاقی، اقتصا دی، تا ریخی و....خود را مسئول می داند و همچنین درارتباط با خالق خود نیز احساس مسئولیت میکند.
در نتیجه هدف نهایی از آفرینش انسان همانا تکامل افراد و جامعه است. ایثار وشهادت حرکتی مقتضی کمال است. وجود فرهنگ ایثار و شهادت منشاء احساس امنیت وآرامش داخلی وخارجی در تمام ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، در جامعه است وخود زمینه ی رشد وتعالی و شکوفائی جامعه و افراد آن را فراهم می کند. بنابراین تعمیق و تقویت فرهنگ ایثار و شهادت در جامعه مستلزم شناسایی وبازخوانی نقاط عطف تاریخ ایثار و شهادت و آگاه سا زی وجدان جمعی نسبت به جانفشانی ها و ایثارگری های افراد در طول تاریخ اسلام و به ویژه جریان جنگ تحمیلی و درونیسازی و نهادینه سازی آن از طریق نهادها و کارگزارن جامعه پذیری می باشد.
منابع و ماخذ
امین سیدمهدی ( 1370 ) معارف قرآن درالمیزان،ناشرمرکزچاپ ونشرسازمان تبلیغات اسلامی، چاپ وصحافی علامه طباطبائی، نوبت چاپ اول.
پور فلاح، اکبر( 1381 ) بررسی و مقایسه تأثیر پذیری جامعه از فرهنگ شهادت با نمود عینی در اقشار اجتماعی: مطالعه موردی مدارس متوسطه استان گیلان، اداره کل بنیاد شهید انقلاب اسلامی استان گیلان.
جونز، وت( 1370 )خداوندان اندیشه سیاسی(جلد دو م)ترجمه علی رامین، تهران: انتشارات امیرکبیر.
چلبی ، مسعود( 1376 )، تعهد کار، نامه پژوهش، سال دوم، شمار ه 5 فصلنامه تحقیقات فرهنگی، ویژه فرهنگ و اخلاق کار.
خمینی (ره) روح الله( 1375 ) ایثار و شهادت در مکتب امام خمینی (ره)، موسسه تنظیم و نشر آثارامام خمینی (ره)
دورکیم، امیل( 1369 )درباره تقسیم کاراجتماعی، ترجمه باقر پرهام، پایل نقش جهان.
دهخدا علی اکبر، زیر نظر سید جعفر شهیدی( 1385 )فرهنگ متوسط دهخدا، چاپ اول نشر چاپ دانشگاه تهران.
رشاد، علی اکبر ، ( 1387 )دانشنامه امام علی (ع)، نشرسازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی
روسو، ژان ژاک( 1379 )قرار داد اجتماعی، ترجمه مرتضی کلانتریان، تهران انتشارات آگاه.
روشه، گی ( 1370 )کنش اجتماعی، ترجمه، هما زنجانی نژاد، دانشگاه مشهد،
سجادی، سید جعفر( 1379 )فرهنگ معارف اسلامی ،جلداول،انتشارات کومش .
شریفی، رضا( 1382 ) بررسی و شناسایی موانع رشد و توسعه ارزشهای منبعث از فرهنگ ایثار و شهادت در جامعه و ارائه راههای مقابله اصولی با آنها، معاونت پژوهش و تبلیغات بنیاد شهید انقلاب اسلامی، اداره کل مطالعات وتحقیقات.
شیرازی ، آیت اله مکارم( 1378 ) قرآن کریم، ترجمه مرکز و نشر آثار آیت اله مکارم شیرازی، چاپخانه اسوه قم
ضیائی،سیدعبدالحمید ( 1384 ) مبانی نظری، بنیادشهید وامورایثارگران، دفترمطالعات بنیاد شهید و امور ایثارگران
عباسپور، نورعلی( 1383 ) بررسی روش های مختلف تر ویج فرهنگ ایثار وشهادت و زنده نگهداشتن یاد وخاطره شهدا و ایثارگران از سوی دستگاه های مختلف، بنیاد شهید و امورایثارگران، معاونت پژوهش و ارتباطات، اداره کل مطالعات و تحقیقات.
فلاح صفوی محمد، فریبرز محرمخانی ناصر( 1385 ) بررسی عوامل و موانع ترویج فرهنگ ایثار و شهادت در جامعه از منظر شهروندان قزوینی، سازمان بنیاد شهید و امور ایثارگران استان قزوین، معاونت پژوهش و ارتباطات فرهنگی.
کاتوزیان،ناصر ( 1381 ) اهمیت ذاتی قانون و فنون قانون گذاری ، معمای حاکمیت قانون درایران، اسماعیل خلیلی (تدوین)،تهران،طرح نو.
کانت، ایمانوئل( 1384 )درس های فلسفه اخلاق، ترجمه صانعی دره بیدی، تهران: انتشارات نقش و نگار.


مجلسی محمد باقر،بحارالانوار، نشرموسسه الوفاء، 1403مطهری ،مرتضی( 1366 ) حماسه حسینی ، تهران انتشارات صدرا.

میر حسینی، اکرم السادات( 1388 ) بررسی مفهوم ایثار و شهادت و چگونگی انتقال آن از طریق تلویزیون در بین خانواده های شهر تهران، پایان نامه کارشناسی ارشد علوم اجتماعی گرایش ارتباطات، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم وتحقیقات.
هابرماس، یورگن( 1384 )کنش ارتباطی، ترجمه کمال پولادی، تهران: انتشارات موسسه ایران.
هابز، توماس( 1380 )لویاتان، ترجمه جسین بشیریه، تهران نشر مرکز.
هادیان سیاسی، ( 1380 )/ ماهنامه هدایت نشریه تحلیلی، سال اول شماره 5

مفهوم شناسی و تعاریف
کلمات کلیدی : ایثار، شهادت، ظلم و تجاوز، عزت مسلمین
وقتی از فرهنگ ایثار و شهادت سخن به میان می آید، سؤالات متعددی در اذهان متبادر می شود که ممکن است از زبان عوام و حتی بعضی خواص مطرح گردد؛ مثلاً:
1- منظور از فرهنگ ایثار و شهادت چیست؟
2- با توجه به اینکه ایام دفاع مقدس سپری شده، طرح این بحث چه موضوعیت و ضرورتی دارد؟ و دهها سؤال دیگر.

معمولاً این گونه سوالات از عدم شناخت صحیح و همه جانبه نسبت به موضوع ایثار و شهادت ناشی می شود. اگر با ژرف نگری به این موضوع بیندیشیم، به تمام شبهات و سؤالات نهفته در اذهان پاسخ داده می شود و این چیزی است که در این مقاله مختصر درصدد آنیم.


در مقدمه باید گفت عنصر مبارزه با ظلم و تجاوز در تمام جوامع و فرهنگ ها امری مقدس و ضروری، و از جمله عناصر مهم در حفظ حیات حقیقی انسانهاست که در طول تاریخ به آن محتاج بوده اند، منتها در برهه هایی از زمان و به دلایل شرایطی خاص، این فرهنگ ظهور و تجلی بیشتری داشته است. هر زمان که ظالم یا متجاوزی قد علم کرده، مردانی غیور و فداکار با اراده ای پولادین و از خودگذشتگی در مقابلش ایستاده و با ظلم و تجاوز مبارزه کرده اند. حال یا در راه هدف والای خود کشته شده اند و یا با فتح و پیروزی ظالمان متعددی را سر جای خود نشانده اند.


مصادیق حقیقی چنین مبارزاتی را در تاریخ ملل مختلف با هر کیش و آیینی فراوان می توان یافت که بعضی از نمونه های آن حتی در قصه ها و اشعار سینه به سینه نقل شده است. اما در دین مبین اسلام و به ویژه در مکتب تشیع، به دلیل ویژگیهای خاص آن و تأکید بر حفظ حیات معنوی و عزت مسلمین در خصوص مبارزه با ظلم و تجاوز و فساد و . . . سفارشات و تأکیدات مهمی شده است؛ تا جایی که در مذهب ما مبارزه با متجاوز یکی از فروع دین تلقی شده و احکامی بر آن مترتب است، همانگونه که برای نماز و روزه و حج و . . . شرایط و احکامی ذکر شده است. بنابراین در این مقاله به بررسی مبانی فرهنگ ایثار و شهادت در قالب پاسخگویی به پرسش های فوق پرداخته می شود.

نویسندگان:
مرضیه مختاری پور، دانشجوی دکترای مدیریت آموزشی دانشگاه اصفهان
حسن مختاری پور، معاون پژوهش و ارتباطات فرهنگی بنیاد شهید اصفهان
دکتر سیدعلی سیادت، عضو هیأت علمی دانشگاه اصفهان