چرا افغانستان مردمسالار نخواهد شد؟

از اصلی ترین دلایل اعلامی حمله به افغانستان "نابودی القاعده" و "بسط و رواج دموکراسی" در این کشور بوده است. انتخابات پیشین ریاست جمهوری که در شرایط اشغال کامل و بدون رقابت موثری صورت پذیرفت، حامد کرزای به عنوان نخستین رییس جمهور جدید افغانستان انتخاب شد، اما انتخابات اخیر این کشور که اولین آزمون جدی دموکراسی در افغانستان بود، از سوی بسیاری از کارشناسان تجربه ای ناموفق قلمداد شد. تقلبهای گسترده و بی شمار سبب شد که بسیاری از آرای کرزای باطل اعلام شده و انتخابات به دور دوم کشیده شود، دکتر عبدالله عبدالله نفر دوم انتخابات و مهمترین رقیب کرزای شروطی را برای ادامه رقابت در دور دوم تعیین کرد، شروطی که به زعم او تکرار تقلب را منتفی می ساخت اما با عدم پذیرش این شروط از سوی کرزای او انصراف داد و عملا به دلیل سکوت قانون اساسی در مورد انصراف کاندیدای دور دوم، کمیسیون انتخابات افغانستان اعلام کرد که دیگر نیازی به برگزاری انتخابات نبوده و کرزای به عنوان رئیس‌‌جمهور جدید این کشور شناخته می‌شود. اما این امر مسلم است که کرزای در دور اول نتوانسته نیم بعلاوه یک آرا را کسب کند و لذا عملا از مشروعیت لازم برای ریاست جمهوری افغانستان برخوردار نیست.

مجموعه این اتفاقات گمانه های اولیه تحلیلگران که بر این باور بودند دموکراسی در کشور افغانستان به راحتی ریشه دار نخواهد شد را تایید کرد. با قاطعیت می توان گفت آشکار شدن اولین نشانه های یک حکومت مردمسالار در افغانستان دست کم  یک نسل زمان می برد.  چرا؟

برای تحقق یک نظام مردمسالار و دموکراتیک برخی پیش شرطها ضروری است. معنای پیش شرط آن است که تا زمان محقق شدن این شرایط نمی توان از پیدایش یک نظام دموکراتیک سخن گفت.

1- پیش شرط اقتصادی: 

 مردمی که مهمترین دغدغه آنها تامین نیازهای اولیه و نان شب باشد، به سطح نیازهای بعدی که تحقق آزادی، آرامش روانی، مشارکت سیاسی و... است گذر نخواهند کرد. چنین مردمی رای خود را به راحتی در برابر مبالغ اندکی پول یا کمک مادی خواهند فروخت. برخی تحلیلگران حداقل درآمد سرانه مورد نیاز برای تحقق یک دموکراسی را 6 هزار دلار ارزیابی کرده اند. افغانستان با درآمد سرانه ای معادل 700 دلار در ردیف 219 جهانی قرار دارد. چنین کشوری با چنین سطح پایین درآمدی راه بسیار طولانی و دشواری تا رسیدن به دموکراسی در پیش دارد.

2- پیش شرط اجتماعی:

دموکراسی بر انتخاب عاقلانه فردی متکی است و لذا در جامعه ای تحقق می یابد که دست کم نوعی عقلانیت و فردگرایی -هرچند ضعیف- وجود داشته باشد. ساختار اجتماعی افغانستان هنوز شدیدا قومی است. دورترین شیوه زیست به دموکراسی شیوه قومی است. حرف آن است که ریش سفید ده یا قبیله می گوید و مخالفت با آن اگر با طرد اجتماعی پاسخ داده نشود، دست کم برخی محرومیتها را برای مخالف به دنبال خواهد داشت. هنوز راه بسیاری باقی مانده تا به جای سازو کارهای قبیله ای در این کشور سازو کارهای مدنی استوار گردد. هم اکنون تنها 24 درصد مردم افغانستان در شهرها زندگی می کنند و 76 درصد در روستاها. اگرچه شاید تا چند سال آینده بتوان به تغییر سازو کارهای قبیله ای در شهرها امید داشت اما بی تردید تغییر شبکه قدرت قبیله ای روستاها که عمدتا از ساده ترین وسایل ارتباطی و حتی جاده مالرو هم محروم هستند، دهه ها زمان می برد.

3- پیش شرط فکری:

دموکراسی در کشوری رواج می یابد که مردم آن کشور از لحاظ فکری و ذهنی مقولات و ملزومات دموکراسی را درک و فهم کرده باشند. رکن چهارم دموکراسی، رسانه ها و افکار عمومی است.  و طبیعی است که رسانه ها در کشوری می توانند نقش مهم و سازنده خود را ایفا کنند که مردم از تحصیلات و سطح سواد متناسبی برخوردار بوده و اصول احترام به نظر و رای مردم و انتقاد پذیری و مسئولیت گرایی را آموخته باشند. در افغانستان تنها 28 مردم سواد خواندن و نوشتن دارند! یعنی 72درصد حتی از خواندن نام خود هم ناتوان هستند. متاسفانه نرخ سواد در میان زنان رقم غیر قابل باور 12 درصد است. یعنی از هر ده زن افغان تنها یک نفر توانایی خواندن و نوشتن دارد! این افراد چگونه می توانند مشارکت فعال سیاسی در جامعه مدنی خود داشته باشند.

4- پیش شرط روانی:

بارها دیده اید که فردی در مقام نظر به اصل یا قاعده ای باور دارد اما در عمل به آن التزام ندارد. برای جوامع نیز می توان چنین تفکیکی را قائل شد، میان آنکه مردم یک جامعه به اصول دموکراتیک مانند احترام به نظر مردم، نقدپذیری و... باور داشته باشند و اینکه آن را در عمل پیاده کنند تفاوت وجود دارد. پیش شرط فکری، پیش درآمد پیش شرط روانی است و طبیعی است که پیش از پیدایش زمینه های فکری و آموزشی لازم، تحقق روانی آن نیز دور از انتظار است.

5- پیش شرط امنیتی:

این پیش شرط، عملگرایانه ترین پیش شرط دموکراسی است. دموکراسی وقتی دوام می آورد که بتواند در برابر تهدیدات داخلی و خارجی از خود دفاع کند. اکنون مهمترین تهدیدهای فراروی دموکراسی در افغانستان اول حضور نیروهای خارجی عضو ناتو در این کشور و دوم حضور طالبان است. هنوز خبر جنایتهای طالبان در بریدن دست کسانی که در انتخابات اخیر رای داده بودند، از اذهان پاک نشده است.

نتیجه:

همانگونه که دیده شد هیچ یک از پیش شرطهای اقتصادی، اجتماعی، فکری، روانی و امنیتی لازم برای تحقق حداقل های یک حکومت مردمسالار در افغانستان دیده نمی شود. رویای ساختن یک افغانستان آباد و آزاد هنوز مسیری سخت، دشوار و طولانی تا رسیدن به هدف را پیش رو دارد. مهمترین دستور کار حاکمان فعلی افغانستان در درجه اول باید خروج اشغالگران از این کشور و شکست طالبان، در درجه بعد افزایش سطح سواد مردم افغان و در رتبه سوم افزایش سطح درآمدی و زندگی آنان باشد. بعد از انجام این امور می توان به تعمیق دموکراسی دراین کشور امیدوار بود. در خوش بینانه ترنی حالت رسیدن به اولین جلوه های واقعی یک حکومت مردمسالار در افغانستان یک نسل زمان می برد.

حمید نساج

گروه جامعه و سیاست