سه روایت از عشق

بخش اول:

حکایت همراهی دیده و دل، و نزاع عقل و عشق، نقل همیشگی محفل انس است و شگفت، شیرینی این حکایت است چندان که حدیث آن هرگز مکرر نیست .

اهل ادب همواره این حکایت را قرائت کرده‏اند و هربار به روایت‏خود از قهرمان این داستان که عشق است، سخن گفته‏اند . نقل این قصه در نهایت‏به دو سلسله ختم می‏شود و اینک کوشش می‏شود تا سند سومی نیز برای آن جعل شود . در این مختصر برآنیم تا حکایت را به سه سند روایت کنیم و آن چنان که شیوه‏ی اهل حدیث و درایت است، طریق ویژه‏ی هر یک از سه نقل را بازشناسیم و حدیث هر یک را بازخوانده، در باب کیفیت و متن آن داوری نمائیم .

روایت نخست از اهل حکمت و فلسفه است . روایت دوم از اهل معرفت و عرفان است و اما روایت‏سوم حکایتی است که در سده‏ی اخیر با وساطت صاحبان جراید و ارباب قلم رواج یافته و توسط مدعیان ادب و هنر، قصد ورود به عرصه‏ی فرهنگ نموده است و هر بار با دست‏برد به دو سند پیشین، عده‏ای از رجال و مسانید یکی از آن دو سلسله، در سند سوم مصرف شده است .

مشترکات روایت اول و دوم

روایت اول و دوم علی رغم اختلاف‏هایی که دارند، از مشترکاتی برخوردارند . در این هر دو روایت، عشق به سه قسم تقسیم می‏شود: اول، عشق حقیقی; دوم، عشق مجازی و سوم، عشق کاذب و سرابی .

اما فیلسوفان برای انواع سه گانه‏ی مزبور، معانی و مصادیقی ویژه ذکر کرده‏اند و اهل معرفت، همه‏ی معانی و مصادیق فلسفی عشق را نوع کاذب و سرابی آن خوانده‏اند و درک معنا و مصداق عشق حقیقی و مجازی را از افق ادراک فیلسوفان فراتر دانسته‏اند .

روایت فلسفی عشق

از دیدگاه فلسفی، کمال حقیقی نفس، تجرد عقلانی آن است و همین تجرد، محبوب حقیقی انسان است . در نگاه فلسفی، حیات عقلانی از نقایص و کاستی‏های زندگی طبیعی مبرا است; زیرا حقایق عقلی از محدودیت‏های زمانی و مکانی و هم چنین از تزاحم‏های مادی و طبیعی، منزه است . زیبایی، قدرت، حیات، علم و ... وقتی چهره‏ی عقلانی پیدا می‏کند، ثابت و دوامی ابدی یافته و از تزلزل، اضطراب و ناآرامی مصون می‏شود . انسان که در دیدگاه فلسفی از ذات و هویتی عقلانی برخوردار است، چون به این گونه کمالات دست‏یابد، از سرور و نشاطی که برای اهل دنیا وصف ناپذیر است، بهره‏مند می‏شود . از نظر این دیدگاه، همان گونه که محبوب حقیقی، تجرد عقلانی نفس است، محبت‏حقیقی نیز محبتی است که به این تجرد عقلانی، تعلق گیرد .

در نگاه فلسفی، عشق مجازی، عشقی است که به ملکات نفسانی - که اوصاف عقلانی هستند - تعلق می‏گیرد; زیرا محبت‏به اوصاف عقلی، بر شوق نفس به حقایق و ذوات عقلانی می‏افزاید و زمینه‏ی وصول به آن را فراهم می‏آورد .

عشق کاذب، عشق به موجودات طبیعی است که در معرض زوال هستند و تعلق نفس به آنها آرامش را از انسان گرفته و مانع از وصول به کمالات حقیقی عقلی می‏گردد .

بوعلی سینا در فصل هفتم و هشتم از نمط نهم کتاب «الاشارات و التنبیهات‏» با عبارت «و النفس العفیف الذی یامر فیه شمائل المعشوق لیس بسلطان الشهوة‏» از محبت مجازی سخن می‏گوید و آن را عشق عفیف نام گذارده، معتقد است این عشق که شمایل معشوق را در نظر گرفته و شهوت بر آن حاکم نیست، وسیله‏ی تلطیف سر، جهت وصول به کمال و محبوب حقیقی است .

«شمائل‏» در عبارت شیخ، جمع «شمیله‏» است، به معنای سرشت و خلق . بنابراین، عشق مجازی از دیدگاه بوعلی، محبتی است که به صفات روحی و ملکات اخلاقی افراد تعلق می‏گیرد .

مبانی روایت فلسفی

تفسیر فلسفی عشق، متاثر از هستی‏شناسی و انسان‏شناسی فلسفی است . در این تفسیر، انسان همان گونه که از «عالم عقول‏» به طبیعت نازل شده و هبوط کرده است، دیگر بار با ویژگی‏های جدیدی که کسب می‏کند، از طبیعت‏به برزخ و از آن پس به عالم عقول راه می‏سپارد . پس «طبیعت‏» مسکن آدمی نبوده، جایگاه عبور و گذر است و به همین دلیل نیز، آدمی به آنچه در این موطن است‏بسنده نکرده، به آن راضی نمی‏شود . افلاطون نیز که اشیای طبیعی را صورت نازل شده‏ی حقایق عقلی می‏دانست، چون دنیا را زندان انسان می‏شمرد و سعادت او را در بازگشت‏به عالم عقول جست‏وجو می‏کرد، معتقد بود انسان‏ها با وصول به حقایق عقلانی از مکروهات و کاستی‏هایی که لازمه‏ی زندگی دنیا است رهایی پیدا می‏کنند .

روایت عرفانی عشق

وجه بی‏کران و نامتناهی الاهی، کرانه‏ای را کنار نمی‏گذارد تا در فراسوی آن، پدیده‏ای به استقلال، فرصت‏بروز و ظهور داشته باشد «اینما تولوافثم وجه الله‏» به همین دلیل، هر کس که از نظاره‏ی آن محروم باشد، بدون شک دیده‏ی حقیقت‏بین او کور و نابینا و از شناخت‏حقیقت‏خود و جهان، عاجز است . در قیامت که روز ظهور حق است، فنا و نابودی آنچه به ناحق، «موجود دانسته می‏شد، آشکار می‏شود و بقا و استمرار وجه بی‏کران الاهی ظاهر می‏گردد . «کل من علیها فان و یبقی وجه ربک ذوالجلال و الاکرام‏»

ذات الاهی برتر از آن است که در ادراک غیر او گنجد و هیچ کس او را آنچنان که شایسته او است در نمی‏یابد . (ما عرفناک حق معرفتک) هر کس از وجه الاهی - که آیت و نشانه‏ی او است - بهره‏مند است . به همین دلیل، هر کس که از نظاره‏ی آن محروم باشد، کور است و از شناخت‏حقیقت‏خود و جهان عاجز خواهد بود، اما کسی که به دیدار وجه الاهی نایل شود، به هیچ موجودی نمی‏تواند نظر استقلالی داشته باشد، اعم از این که آن موجود در مراتب عالیه، و یا نازله باشد . پس تا زمانی که انسان، اثری از نفس خود می‏بیند و حقیقتی را هر چند عقلی، برای خود و یا دیگران قائل است، گرفتار شرک جلی و یا خفی بوده و از نظاره‏ی حقیقت نامتناهی و زیبایی ازلی او محروم است .

«کمال و جمال حقیقی‏» در نگاه اهل معرفت، همان «هستی مطلق‏» است و عشق حقیقی، عشقی است که از نظر به آن جمال، حاصل می‏شود و اما مجاز، قنطره و پلی است که آدمی را به حقیقت می‏رساند و بر این مبنا اسما و صفات الاهی که آیات و نشانه‏های خداوند هستند و نیز «عوالم عقلی و برزخی و طبیعی‏» که اسما و صفات فعلیه‏ی خداوند هستند، راه به هستی مطلق برده و او را نشان می‏دهند و به همین لحاظ، اموری مجازی هستند . باروری و ظهور عشق، مشاهده‏ی زیبایی و حسن است، دل در گرو دیدار است . هر انسان کور دلی که از دیدار خداوند ودود، و مشاهده‏ی وجه او عاجز باشد، هرگز از سرور و بهجتی که اولیای الاهی در شور و مستی گذر از خود می‏یابند، نصیبی ندارد .

حافظ در ابیاتی عارفانه، وصف آن عشق را بدین‏سان می‏نماید:

ظهور حسن و جمال الاهی که به تجلی است، مقید به زمان و مکان نبوده، حقیقتی ازلی و ابدی است و این زیبایی را نه فرشتگان - که از هویتی عقلی برخوردارند و نه عقل - که به شناخت آنها مشغول است - در می‏یابد .

برای نظر به وجه الاهی و عشق حقیقی، سعدی تصریح می‏کند که باید از سر خویش برخاست:

عشق حقیقی و مجازی را دولت و نوبتی است که جز با افول معرفت و عشق عقلی یا نفسی، ظهور نمی‏کند . گرچه در تعابیر دینی اهل دنیا با باطن دنیا که همان دوزخ است و مشتاقان بهشت و یا اهل گریز از دوزخ، با مقصود خود که همان بهشت است، محشور می‏شوند، ولی علی رغم تفاوت و امتیازی که هر یک از این دو گروه دارند، خواسته و اشتیاق هیچ یک از آنان آن چنان که باید، پسندیده و ممدوح نیست . آنچه شایسته و سزاوار انسانی شمرده می‏شود، «عبودیت‏» است; کسی که خداوند سبحان را بدون آن که واسطه‏ای برای وصول به غیر، قرار دهد، بالذات و بالاستقلال مورد توجه قرار می‏دهد و تنها با او به راز و نیاز مشغول می‏شود . سعدی چنین می‏سراید:

ادامه دارد...

حمیدپارسانیا

تنظیم برای بخش ادبیات تبیان