پیامبری در سرزمین بربرها
چگونه پیامبر توانست جامعه جاهلی را تغییر دهد؟1
الگویی برای رسالت روحانیت
روحانیت و حوزه های علمیه، پس از اهلبیت اطهار(ع) مروجان مکتب اسلام و ادامه دهنگان سیره و سنت نبی اکرم(ص) هستند از این رو باید در مواجهه با مشکلات و انتخاب راهبردها و استراتژی های فرهنگی و تبلیغی همواره به سیره و سنت رسول اکرم(ص) مراجعه کنند تا با بهره گیری از برکات وجودی و صراط مستقیم سیره و سنت ایشان، برنامه ها و استراتژی های پیشبرد دین و تبلیغ ارزشهای الهی را تنظیم نمایند. زیرا زندگي پر فراز و نشيب حضرت رسول اکرم(ره) از جنبههاي متعدد داراي غناي معرفتي و بينشي است كه ميتوان با تأسي به اين پيامبر الهي برنامه سعادتمندانه زندگي را پي ريزي نمود. از این رو قرآن کریم، پیامبر(ص) را الگو و اسوه نيكو براى مؤمنان و امت اسلام معرفى كرده است:
«لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً» (1)
انبياي الهي و بخصوص انبياي اولوالعزم داراي ابعاد مختلفي در حيات فردي و اجتماعي خويش هستند و مسئوليتهاي متعددي از طرف خداوند بر دوش آنها نهاده شده است؛ از جمله اين وظايف بزرگ، رسالتِ هدايت مردم به سوي خير و سعادت و تنظيم زندگي آنها براساس قسط و عدل بوده است.(2) این رسالت بزرگ در عصر غیبت نیز ادامه داشته و دارد و فقها و روحانیت عهده دار این رسالت بزرگ الهی در هدايت مردم به سوي خير و سعادت و تنظيم زندگي آنها براساس قسط و عدل هستند.(3) بنابراین در ایفای این رسالت الهی باید به الگوی پیامبر در هدایت مردم توجه کرد.
يكى از ابعاد زندگى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) شيوه آن حضرت در تبديل جامعه جاهلى به جامعه اسلامى است. پرسش اين است كه: چگونه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) توانست در فرصتى اندك و با امكاناتى ناچيز، آنچنان تغييراتى در سطح فرد و جامعه به وجود آورد كه پس از مدتى، جامعهاى كاملا متفاوت با آنچه پيش از آن بوده است، پديد آورد.(4) تبیین این الگو و مدل رسول اعظم(ص) در کار فرهنگی و تبلیغی به یقین می تواند راهگشای بسیاری از برنامه ریزی های حوزه و روحانیت گردد.
حضرت محمد(صلى الله عليه وآله وسلم) در جريان تغيير، تبديل و گذار از جامعه جاهلى به جامعه اسلامى از شيوه فرهنگى بهره جسته است؛ به بيان ديگر، در راس اقدامات آن حضرت، اقدامات فرهنگى و تربيتي قرار داشته است، پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) با تربيت نيروهاي كارآمد توانست تشكيل حكومت داد، و در حكومت هم، به فكر و فرهنگ، و تربيت اولويت مىداد.
ويژگىهاى جامعه جاهلي
علامه شعرانى در تفسير جاهليت گفته است:
«جاهليت اولى به اصطلاح امروز آن دوره توحش انسان است كه هنوز قواعد مدنيت را در نيافته، خود را پاى بند احكام نساخته بود. در آن عهد مردان و زنان برحسب غريزه حيوانى يا يكديگر معاشرت داشتند و پس از آنكه قومى متمدن شدند و محاسن آداب، مكارم اخلاق و احكام و شرايع را پذيرفتند، هرگاه باز به توحش باز گردند و شرم و حيا ميان آنها ضعيف گردد و مراعات آداب نيكو فراموش شود، جاهليت ثانى است. بىعفتى و لاقيدى زنان از لوازم توحش نوع بشر است آنگاه كه زندگيشان نزديك به روش حيوانات بود، خداوند زنان را از آن گونه رفتار منع كرد.»(5)
در نهج البلاغه نيز جاهليت مورد انتقاد و توصيف قرار گرفته است. از جمله حضرت على(عليه السلام) مىفرمايد:
«همانا خدا محمد را برانگيخت، تا مردمان را بترساند، و فرمان خدا را چنانكه بايد، رساند. آن هنگام شما اى مردم عرب! بدترين آيين (على شر دين) را برگزيده بوديد، و در بدترين سراى خزيده (فى شر دار). منزلگاهتان سنگستانهاى ناهموار، همنشينتان گرزه مارهاى زهردار. آبتان تيره و ناگوار، خوراكتان گلوآزار. خون يكديگر را ريزان، از خويشاوند بريده و گريزان. بتهاتان همه جا بر پا، پاى تا سرآلوده به خطا»
همچنين در خطبه 126 مىفرمايد:
«همچون بدخويان جاهليت مباشيد كه نه در دين فهم دارند و نه شناساى كردگارند»
نيز در خطبه 95 مىفرمايد:
«او را برانگيخت، حالى كه مردم سرگردان بودند و بيراهه فتنه را مىپيمودند، هوا و هوسشان سرگشته ساخته، بزرگى خواهيشان به فرو دستى انداخته، از نادانى جاهليتخوار، سرگردان و در كار نااستوار، به بلاى نادانى گرفتار. او كه درود خدا بر او باد، خيرخواهى را به نهايت رساند، به راه راست رفت و از طريق حكمت و موعظه نيكو، مردم را به خدا خواند.»
روشن است كه در گفتارهاى مذكور، انحطاط فكرى اعراب، در كنار خشونت طبيعى و انحطاط مادى و معنوى به تصوير كشيده شدهاست. مردم در آن دوران، دچار دوگونه نابه سامانى و كمبود بودند: نابه سامانى مادى كه از لحاظ رفاه در سطح پايينى قرار داشته باشند و نابهسامانى معنوى كه عبارت است از گمراهى مردم و خالي از تفكر، اختيار و ابتكار كه سه خصلت اصلى انسان است.
بنابراين ميتوان گفت: دوره جاهلى دورهاى است كه مجموعهاى از نابهسامانىهاى مادى و معنوى آن را احاطه كرده است و در كل، جامعه داراى آهنگ و جهت الهى نيست؛ از نظر مادى، مردم از وضع اقتصادى خوبى برخوردار نيستند و از نظر معنوى، از دين قابل دفاع عقلانى و منطقى و پيراسته از خرافات بىبهرهاند. قتل و غارت (الحق لمن غلب)، شرب خمر و قمار (از تمامى انواع آن) در ميان آنها رواج دارد اقدامات خلاف اخلاق و زنده به گور كردن دختران (عمدتا به خاطر مسائل اقتصادى) از ديگر اقدامات جاهلى است. افتخار به حسب و نسب و قوم و قبيله از ديگر اعمال اعراب در عصر جاهلى است كه سوره تكاثر در همين زمينه نازل شدهاست. از نظر اعتقادى، شرك و بتپرستى در ميان تعداد زيادى از اعراب رواج داشت. از نظر سياسى مىتوان مهمترين ساختسياسى را در قبيله جستوجو كرد. قبيله به جماعتى گفته مىشود كه براساس «نسب» و «خون» به همكارى در جهتبهبود معيشتخود اقدام كرده باشند. عامل همبستگى اعضاى قبيله با يكديگر «عصبيت» است. رئيس قبيله شيخ قبيله است كه لازم است مسن، مجرب، عاقل، شجاع و ثروتمند باشد. شيخ قبيله مسئول جنگ و صلح و پيمانها و مهمانىهاى قبيلهاى است. از مهمترين قبايل در جزيرةالعرب مىتوان از قبيله قريش نام برد. اهتمام به شعر و ادب، شعر و خطابه، دانش تبارشناسى و يا علم الانساب و نيز علمالايام از ديگر ويژگىهاى اعراب جاهلى بود. مهماننوازى و شجاعت نيز در ميان آنان به صورت يك فرهنگ و عادت در آمده بود. موارد اخير را مىتوان به عنان نقاط مثبت در عصرجاهلى در نظر گرفت، گرچه چون فاقد جهتگيرى كلى الهى بود طبعا نمىتوانست در همه كاربردها مثبت باشد.
نوشته سید مهدی موسوی
منابع:
1. سوره احزاب، آیه:21.
2. سوره حديد، آيه: 25.
3. ر.ک: امام خمینی، ولایت فقیه، ص9؛ امام خمینی، منشور روحانیت، 1385، ص9-10؛ آیت الله عبدالله جوادی آملی، بنیان مرصوص، ص341.
4. دكتر نجف لكزايى، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) و شيوه گذر از جامعه جاهلى به جامعه اسلامى»، فصلنامه تاريخ اسلام، ش1، ص6-40.
5. دايرة المعارف تشيع، ج 5 واژه جهالت، ص284.