نقش تزكيه در كسب علوم و معارف

لینک های جذاب صوتی مرتبط با موضوع را اینجا ببینید

تلاش پيگير علم پيشگان در كسب علم و دانش همواره مورد تشويق و ترغيب مكتب حيات بخش اسلام بوده است قرآن كريم به شكل هاى گوناگونى آن را مطرح كرده است . گاهى آن را ملاك امتياز و برترى شمرده مى فرمايد:[ قل هل يستوى الذين يعلمون والدين لايعلمون انما يتذكر اولواالاباب]1[بگواى محمد آيا كسانى كه دانش دارند با كسانى كه بى دانش اند يكسانند؟ كسانى پند پذيرند و حق دريابند كه خرد دارند] و در جاى ديگر تعالى و طى مدارج والاى انسان را در دو جهان در پرتو فروغ علم ميسر مى داند[ يرفع الله الذين امنوا منكم والذين اتواالعلم درجات] 2 [خداوند كسانى از شما را كه ايمان آورده اند بلند مقام گرداند و آنان را كه دانشى دارند درجه ها بخشد].

اسلام اين ارج و بهاء را بر آن علمى مى نهد كه از دو ويژگى برخوردار باشد.نخست در سينه پاك عالمى گرد آمده باشد كه خويش را به زينت[ اخلاق الهى] آراسته و ديگراينكه در مسيرارزشهاى متعالى انسان به كار آيد. با نبود هريك ازاين دو علم همچون آب عذب و فراتى خواهد بود كه از لجن زار گذشته و در مرداب فرو ريزد. كه در نهايت انسان راازاوج[ احسن تقويم] به قعر[ اسفل سافلين] 3 سقوط خواهد داد. واين است كه قرآن كريم اين گنجينه معارف الهى آنجا كه هدف ازارسال و بعثت نبى اكرم (ص ) را تبيين مى كند همواره علم و تزكيه را هم دوش مى آورد. 4 همچنان كه اين حقيقت در سخنان اين حضرت نيز نمايان است . چه وى اگراعلام مى دارد :[بالتعليم ارسلت ]5 [ براى تعليم فرستاده شدم] نيز مى فرمايد :[بعثث بمكارم الاخلاق و محاسنها] 6 [ براى مكارم و نيكيهاى اخلاق برانگيخته شدم] و همينسان اگر [علمنى ربى فاحسن تعليمى] [ پروردگار مرا تعليم داد چه نيكو تعليمى] را بر زبان مى آورد در كنار آن[ ادبنى ربى فاحسن تاديبى] 7 [ پروردگارم مرا تربيت كرد چه نيكو تربيتى] را نيز گوش زد مى كند.

بدينسان هنگامى كه علم باارزشهاى اخلاقى و هدفهاى انسانى همراه گردد داراى قدر و منزلت خواهد بود و در شمار معيارهاى برترى دراسلام قرار خواهد گرفت و همين گونه مقام وارزش عالم در سايه اين است كه همگام با تلاشى پيگير در تحصيل علم و دانش تلاشى افزون در تطهير و پاكى درون داشته باشد.اين است علم و عالمى كه از او سخن رفت .

ازاين رو بر آن شديم تا جهت طالبان علمى كه قدم همت بر ساحت حوزه نهاده اند تا لهيب عطش فطرت دانش طلبى خويش را با زمزم معارف الهى تسكين بخشند و روح افسرده و محبوس خود و جامعه را بر[ رهوار مكارم] نشانند بااستفاده از آيات قرآنى واحاديث اوصياءالهى و نيز گفتار و رفتار عالمان ربانى مطالبى را كه در پيشبرداين هدف والا موثر بوده و راه كسب علم با فضيلت را مى شناساند به گونه اى گذرا عرضه مى كنيم

در آغاز سرلوحه سخن را حديث شريف[ عنوان بصرى] قرار مى دهيم :

امام صادق (ع) به عنوان بصری که در جستجوی علم بود نکاتی را فرمودند : 

1- حقيقت علم

[ليس العلم بالتلمم انما هو نور يقع فى قلب من يريدالله تبارك و تعالى ان يهديه]

با تامل دراين سخن روشن مى گردد كه مرادازاين علم غيراز علوم رسميه اى است كه در مدارس تحصيل مى شود و يااز نشستن در پاى كرسى درس مطالعه كتابها و جستجو در آثار دانشمندان به دست مى آيد چه اينها تنهاالفاظ واصطلاحاتى است كه براى تفهيم و تفهم بكار مى رود و علم حقيقى چيزى غيرازاينها مى باشد اين الفاظ واصطلاحات زمينه ساز آن نورى است كه ما آن را[ حقيقت علم] مى ناميم .

حقيقت علم عبارت است از علمى كه عالم در پرتو آن به گونه اى آشكار به دريافت حقايق و واقعيتها و هدايت بسوى راستيها و درستيها نائل آيد.اين علم كه در بينش امام صادق ( ع )از آن به [نور] تعبير شده داراى دو ويژگى است .

_^الف- در نور هيچ نقطه ابهامى وجود ندارد همينگونه علم وقتى حقيقى خواهد بود كه نه تنها شك و ترديد در آن راه نيافته بلكه بسر حد يقين رسيده باشد.

_^ب -ويژگى ديگر نور روشنگرى است همينگونه علم حقيقى مى بايد روشنگر حقايق از غير آنها باشد. و ظلمتهاى فكرى را كه سبب گمراهى و هلاكت انسان مى شوداز بين برده و شك و ترديد كه پايه هاى اعتقادى را سست مى گرداند از دارنده علم بزدايد و در پرتو آن ثبات فكر و عقيده را به او بخشد و نيز طريق هدايت را فرا راه او روشن ساخته و او را به سوى حق و حقيقتها سوق دهد 10 و به روشد و كمال انسانى كه سرانجام آن نجات و رستگارى است برساند 11 ازاين روى مى بينيم كه در روايت وصف[ هدايت] براى علم بگونه اى مسلم گرفته شده است كه آن را تنها در سايه علم ميسر دانسته 12 و بى بهره از علم دوراز طريق هدايت معرفى شده است . 13

به حق علم بااين دو ويژگى نورى است كه خداوند به عالمان شايسته عنايت مى كند تا بدين وسيله راه درست و طريق كمال را بيابند و جامعه رااز جهل و ضلالت بركنار دارند.

اينك در توضيح بيشتر[ حقيقت علم] آنچه را كه عالم جليل القدر مرحوم مولى احمد نراقى[ اعلى الله مقامه] دراين باره بيان داشته است دراينجا مى آوريم وى مى نويسد:

1. مخفى نماند كه آنچه از علوم و معارف واسرار كه آدمى بواسطه تطهير نفس و تصفيه آن فهيم مى گردد نه مانند آن علومى است كه از مزاولت كتب رسميه وادله عقليه گرفتاران طبيعت محبوسان زندان وهم و شهوت مى فهمند بلكه آنها علوم حقيقيه نورانيه است كه انوار الهيه والهامات حقه ربانيه مستفاد شده اند و چندان ظهور و جلاء نورانيه و صفا از براى آنهاست كه قابل شك و شبهه نيستند واين علمى است كه حضرت فرمودند : انما هو نور يقذفه الله فى قلب من يريد وامير مومنان در كلمات بسيارى اشاره فرمودند از آن جمله مى فرمايند: در وصف راستين از علماء ... هجم بهم العلم على حقيقه البصره و باشروا روح اليقين واستلانوا مااستوعره المترفون وانسوا مااستوحش الجا هلون و صحبواالدنيا بابدان ارواحها معلقه بالمحل الاعلى اولئك خلفاءالله فى ارضه وادعاه الى دينه آه آه شوقاالى رويتهم 14 ... وليكن ماداميكه صفحه دل از نقوش اخلاق ذميمه پاك نگردداين قسم علم و معرفت در آن مرتسم نشود... و چگونه مى تواند شد كه در ناپاك منزل علوم حقه شود در حاليكه افاضه علوم بر دلهااز عالم لوح محفوظ بوساطت
2. ملائكه مقدسه است كه وسائط فيض الهى هستند و پيغمبر صلى الله عليه واله فرمود :[لا تدخل الملائكه بيتا فيه كلب] پس هرگاه خانه دل مملواز صفات رذيله كه سگان درنده هستند باشد چگونه ملائكه كه حمله علوم و معارفند داخل شوند؟ وازاينجا معلوم مى شود كه كسانى كه عمر خود را صرف تحصيل علم از طريق مجادلات كماليه واستدلالات فكريه نموده اند و از تزكيه نفس از صفات ذميمه غافل مانده اند...از حقيقت علم بيخبر و سعى ايشان بى ثمر و آنچه را تحصيل كرده اند و علم پندارند بر خلاف واقع است زيرا كه علم حقيقى را بحجت و سرورى و صفا و نورى باشد. 15

* سخنرانی امام خمینی ره پیرامون علم انبیاء حصولی نبوده است

* سخنرانی حجةالاسلام قرائتی پیرامون علم وتزکیه

* نصایح آیت الله بهجت درباره علم و عمل

*سخنرانی استاد سید حسین هاشمی ن‍ژاد با موضوع مقام علم و عمل

* سخنان آیت الله جوادی آملی با موضوع علم حقیقی

تنظیم برای تبیان حسن رضایی گروه حوزه علمیه

منبع مجله حوزه شماره هفتم

پاورقى

1- زمر.9

2- مجادله .11

3- تين .4 و 5

4- بقره .129 و 152 آل عمران .164 جمعه /02

[ 5- الحياء] ج 35/01.

[ 6-مشكوه الانوار] ص 243 (چاپ نجف ).

7- نورالثقلين ج 5 ص 392.

8-اى خدااز تو درخواست مى كنم قلب امام صادق[ ع] را بر من مهربان گردانى واز دانش وى آنچه را كه بوسيله آن بسوى راه راست تو هدايت مى يابم روزى كنى .

9- [ بحار] ج 1.224

10- العلم يهدى الى الحق .[ غرورالحكم] ج 2.7 چاپ دانشگاه .

11-ان العلم يهدى و يرشد و ينجى... همان مدرك ج 3.63.

12-[كنزالعمال] خ .2883 و[ غررالحكم] ج 1.188 212 و ج 3.210.

13-[نهج البلاغه] فيض حكم .280 و[ غررالحكم] ج 2.125 و ج 3.624 و ج 6.403 و[ تحف العقول] .266.

14-[نهج البلاغه] حكم .139.

15-[معراج السعاده] .14.15.